काव्यप्रकाश (आचार्य मम्मट - सम्पूर्ण १० उल्लास सटीक)

xx II Suggestive Poetry of Perceptible order of Sequence .. is Three-fold संलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यध्वनिः 76 Suggestion arising from the power of the Word शब्दशक्त्युत्थध्वनिः 77 Of figure of speech by Word शब्दशक्त्युत्थालकारध्वनि. 77 Of fact by word शब्दशक्त्युद्भववस्तुध्वनिः .. 80 Suggested Meaning arising from power of Meaning अर्थशक्त्युद्भवध्वनि 81 I The Self-Existent स्वतः सम्भवी .. 81 II That created by the Poet's Imagination कविप्रौढोक्तिसिद्ध .. 81 III Created by a character portrayed by the Poet कविनिबद्धनायकोम्भित 81 Example of the first kind of the Self-Existent स्वतः सम्भविनः .. उदाहरणानि 82 —Fact suggested by Fact वस्तुना वस्तुध्वनिः 82 ,, ,, ,, 2nd kind ,, Figure suggested Matter वस्तुना अलंकारध्वनि. 83 ,, ,’ ,, 3rd king ,, Fact by Figure अलंकारेण वस्तुध्वनिः 83 ,, ,, ,, 4th kind ,, Figure by Figure अलंकारेण .. अलंकारध्वनिः 83 Example of the 1st kind of that which is established by the Poet’s Assertion. कविप्रौढोक्तिसिद्धानामुदाहरणानि— Fact by Fact वस्तुना वस्तुध्वनिः .. 84 ,, ,, ,, 2nd king ,, Figure by Fact वस्तुना अलंकारध्वनिः 84 ,, ,, ,, 3rd kind ,, Fact by Figure अलंकारेण वस्तु- ध्वनिः 85 ,, ’ ,, 4th kind ,, Figure by Figure अलंकारेण .. अलंकारध्वनि. 85 Example of the 1st kind of that created by a character portrayed by the poet:—कविनिबद्धनायकोम्भितस्योदाहरणानि .. Fact by Fact वस्तुना वस्तुध्वनिः 86

XXI ” ” ” 2nd kind ” Figure by Fact वस्तुना अलकार- ध्वनि 87 ” ” ” 3rd kind ” Fact by Figure अलकारेण वस्तु- ध्वनि 87 ” ” 4th kind ” Figure by Figure अलकारेण अलकार- ध्वनि. 88 Only one kind of Suggestive Meaning due to both Word and Meaning शब्दार्थोभयशक्त्युत्थध्वनिः . 89 Eighteen-foldness of Suggestive Poetry ध्वनेरष्टादश भेदा˙ .. 90 Rasa and other forms, etc. counted as one रसादीना एक एव भेद 90 In a Sentence, we have Suggestion due to both Word and Meaning वाक्ये ह्युत्थ. .. . 91 In Words, these and others पदेप्यन्ये . 91 (1) Having the Expressed Meaning transferred to another अर्थान्तरसक्रमितवाच्यध्वनि. 92 (2) Having the Expressed Meaning Entirely Ignored अत्यन्ततिरस्कृतवाच्यध्वनि 92 (3) Having the Suggestion of imperceptible sequence असंलक्ष्य- क्रमव्यङ्ग्यध्वनिः 92 (4) Suggestion of perceptible process by Words संलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्य- ध्वनि˙; founded on the power of a Word शब्दशक्तिमूल. : of Figure by Fact वस्तुना अलकारध्वनि . 94 (5) Suggestion of perceptible process : by Words : founded on the power of Word · of Fact by Fact वस्तुना वस्तुध्वनि 94 (6) Suggestion of perceptible sequence : by Word अर्थशक्तिमूल : founded on the power of Sense स्वत सम्भवी:, Self-Existent of Fact by Fact वस्तुना वस्तुध्वनि 95 (7) ‘ ” of Figure by Fact वस्तुना अलकारध्वनि .. 95 (8) ” of Fact by Figure अलकारेण वस्तुध्वनि˙ 96 (9) ” of Figure by Figure अलंकारेण अलकारध्वनि .. 97 (10) Suggestion of perceptible process : by Words : founded on the bold assertion of the Poet : कविप्रौढोक्तिनिष्पन्नः .. ‘ Fact by Fact वस्तुना वस्तुध्वनिः .. 97

xxii (11) ,, Figure by Fact वस्तुना अलंकारध्वनिः .. 98 (12) ,, Fact by Figure अलंकारेण वस्तुध्वनिः .. 98 (13) ,, Figure by Figure अलंकारेण अलंकारध्वनिः .. 99 (14) Suggestion of perceptible process : by Word : founded on the assertion of a character portrayed by the Poet : कवि- निबद्धवक्तृप्रौढोक्तिनिष्पन्नः Fact by Fact वस्तुना वस्तुध्वनिः 99 (15) ,, Figure by Fact वस्तुना वस्तुध्वनि· 100 (16) ,, Fact by Figure अलंकारेण वस्तुध्वनि .. 101 (17) ,, Figure by Figure अलंकारेण अलंकारध्वनिः 102 Suggestion in a Prabandha-Context प्रबन्धे अर्थशक्त्युद्भवध्वनि 103 Suggestiveness of the Particles of Words पदैकदेशध्वनि· 105 (1) Suggestion by the base of a Word प्रकृत्या . 105 (2) ,, of Inflexion and Declension तिङ्‌सुपोः . 106 (3) ,, by the Genitive Case-termination सबन्धस्य . 108 (4) ,, of Number वचनस्य .. . 109 (5) ,, of Person पुरुषव्यत्ययस्य .. 110 (6) ,, of the Irregular Order of Words पूर्वनिपातस्य 110 (7) ,, of the Peculiar Case Affix विभक्तिविशेषस्य . 111 (8) ,, of the Nominal Affix तद्धितस्य .. 111 (9) ,, of the Preposition उपसर्गस्य .. . 112 (10) ,, of the Nipāta निपातस्य . 112 (11) ,, of the Pronouns, Substantives and Numbers सर्वनामप्रातिपादिकवचनानाम् 113 (12) ,, of Affixes, Compounds, etc. प्रत्ययसमासादीनाम् 114 Total—51 Forms of Suggestion एकपञ्चाशद् भेदाः .. 115 These by Various Combinations come to 10,404 संकरेण संसृष्ट्या सह १०४०४ भेदाः 116 Grand Total : 10,455 शुद्धभेदैः सह १०४५५ भेदाः 116 Examples उदाहरणानि ... 117 Comixture of Dubiousness ... .. 117 Mutual Subserviency ... ... 118

Poetry of Subordinate Suggestion described गुणीभूतव्यङ्ग्यम् .. 119 (1) The Explicit (Obvious) Subordinate Suggestion अगूढम् .. 119 .... (a) having the Expressed Meaning transferred to another object अर्थान्तरसक्रमितवाच्यस्य . 120 ,, (b) in which the Expressed Meaning is altogether neglected अत्यन्ततिरस्कृतवाच्यस्य 120 ,, (c) based on the power of Meaning अर्थशक्ति- मूलानुरणनरूपस्य 121 (2) Subservient to some thing else (a) Rasa to Rasa रसो रसस्य .. 122 ,, (b) Rasa to Emotion रसो भावस्य .. 122 ,, (c) Emotion to Emotion भावो भावस्य .. 123 ,, (d) Semblance of Rasa and Emotion to Emotion रसाभासभावाभासौ भावस्य . 123 ,, (e) Allayment of Emotion to Emotion भावशान्ति भावस्य 124 ,, (f) Appearance of Emotion to Emotion भावोदयः भावस्य 124 ,, (g) Mixture of Emotion to Emotion भावसन्धिः भावस्य 125 ,, (h) Variegation of Emotion to Emotion भाव- शबलता भावस्य 125 ,, (i) Suggested Figure, a part of Expressed Meaning अनुरणनरूपस्य अलङ्कारस्य वाच्याङ्गता 127 ,, (j) Suggested matter a part of Expressed Meaning तद्रूपस्य वस्तुनो वाच्याङ्गता .. 128 (3) Suggestion, part of the development of the suggested meaning वाच्यसिद्ध्यङ्गम् . 128 (4) Abstruse Subordinate Suggestion क्लिष्टम् .. 130 (5) Of Doubtful Predominance सन्दिग्धप्राधान्यम् . .. 130 (6) Of Equal Prominence तुल्यप्राधान्यम् . .. 131 (7) Rendered manifest by Intonation काक्वाक्षिप्तम् .. .. 131 (8) The Not-Beautiful असुन्दरम् .. .. 132

xx v Divisions of the Poetry of Subordinate Suggestion follow those of Suggestive Peotry. गुणीभूतव्यङ्ग्यानां ध्वनिवद् भेदाः .. 132 Combination of the Various kinds of Poetry Suggestive and those of the Poetry of Subordinate Suggestion संसृष्टिसंकरैः योगः .. 133 Suggestion as a process of Signification, necessary, apart from all other processes. रसादिलक्षणार्थस्य व्यङ्ग्यत्वम् .. 135 Points of Difference between the Direct (Expressed) and Indirect (Suggested) Significations वाच्यव्यङ्ग्ययोर्भेदः .. 149 CHAPTER VI Fanciful Word and Meaning शब्दचित्रार्थचित्रयोः स्वरूपम् 161 Fanciful Word शब्दचित्रम् . . 162 Fanciful Meaning अर्थचित्रम् .. . 163 CHAPTER VII Definition of Defect दोषलक्षणम् .. . 165 Defects of the Word पददोषाः . 165 (1) The Unpleasant to the ear श्रुतिकटु 166 (2) Lacking Correctness च्युतसंस्कृतिः 166 (3) 'Unconventinal' अप्रयुक्तम् . . 168 (4) Incapable of giving sense असमर्थम् . 168 (5) Suppressed Meaning निहतार्थम् . 169 (6) Improper Signification अनुचितार्थम् . 169 (7) Useless निरर्थकम् . .. 170 (8) Not-expressive अवाचकम् 170 (9) Three fold Indecorousness त्रिविधम् अश्लीलम् . 173 (10) Ambiguousness सन्दिग्धम् . . 174 (11) Unintelligibility अप्रतीतम् .. 175 (12) Vulgar ग्राम्यम् .. .. 175 (13) That of which the meaning has to be guessed out नेयार्थम् 176 (14) Obscure क्लिष्टम् .. .. 177 (15) Non-discrimination of the Predicate अविमृष्टविधेयांशम् .. 177

xxv (16) Repugnant Implication विरुद्धमतिकृत् .. .. 181 Unmelodiousness in Compounds समासगत श्रुतिकटु .. .. 183 Defects of sentence (all the above except "Lack of Correctness "." Incapability of giving sense" and "Use- lessness ".) वाक्यदोषाः .. .. 184 Defects occurring in parts of words पदांशगतदोषाः.. .. 201 The Defects occurring in a sentence only वाक्यदोषाः . 207 (1) Discord of Letters प्रतिकूलवर्णम् .. .. 207 (2) and (3) The Blunted Visarga and the Rejected Visarga उपहतविसर्गलुप्तविसर्गं च . 210 (4) Cacaphony विसन्धि .. . 210 (5) Unrhythmical हतवृत्तम् . . 213 (6) Deficiency in Word न्यूनपदम् . . 215 (7) Redundant Word अधिकपदम् .. . 216 (8) Repetition of Words कथितपदम् .. .. 217 (9) Falling off of Excellence पतत्प्रकर्षम् .. .. 217 (10) Resumption of the Concluded समाप्तपुनरात्तम् .. .. 218 (11) Isolation, in the second half of a Shloka of an expressive word required in the first half अर्धान्तरैकवाचकम् .. 219 (12) Want of Intended Connection अभवन्मतयोगम् .. .. 219 (13) Omission of a Necessary Statement अनभिहितवाच्यम् .. 225 (14) Misplacement of a Word अस्थानस्थपदम् . . 227 (15) Misplaced Compound अपदस्थपदसमासम् . . 228 (16) Confusion संकीर्णम् .. .. 229 (17) The Parenthetical गर्भितम् .. .. 230 (18) Opposed to Usage प्रसिद्धिहतम् .. .. 231 (19) Violation of the Uniformity of Expression भग्नप्रक्रमम् .. 232 (20) Absence of order (Syntactical Irregularity अक्रमम् :. 239 (21) Undesirable Second Intention अमतपरार्थम् .. .. 241 Defects of sense Enumerated अर्थदोषाः .. .. (1) Irrelevant अपुष्टार्थः .. .. 241 (2) Obscure कष्टार्थः .. .. 243 (3) Contradictory or Inconsistent व्याहतार्थः .. .. 244

xxvi (4) Tautophonous पुनरुक्त 244 (5) Irregular दुष्क्रमः 245 (6) Vulgar ग्राम्य 246 (7) Dubious सन्दिग्ध. 246 (8) Inconsequential निर्हेतु. 246 (9) Opposed to Popular Notations प्रसिद्धिविरोध 247 (10) Unscientific विद्याविरोध 248 (11) Monotonous and Wanting in Variety अनवीकृतः 250 (12) Too Unspecific सनियमपरिवृत्तः 251 (13) Too Specific अनियमपरिवृत्त 251 (14) Too unrestricted विशेषपरिवृत्त 252 (15) Too Unrestrected अविशेषपरिवृत्त 252 (16) Incomplete साकाङ्क्ष 253 (17) Misplaced अपदयुक्त. 254 (18) Mismatched सहचरभिन्न 254 (19) Of Repurnant Implication प्रकाशितविरुद्ध. 255 (20) Of Improper Predication विध्ययुक्त 255 (21) Having Improper Adjuncts अनुवादायुक्त 256 (22) Resuming the Concluded त्यक्तपुन स्वीकृत 257 (23) Indecorous अश्लील. 257 Exceptions to the aforesaid अपवादा 258 First Exception प्रथम अपवाद 261 Second Exception द्वितीय अपवाद 263 Third Exception तृतीय अपवादः 263 Fourth Exception चतुर्थ अपवाद 264 Defects of the Rasa रसदोषा 279 (1) Mention by Name of either the Rasa or the Accessory or Permanent Emotion व्यभिचारिण. रसस्य स्थायिभावस्य वा स्वशब्दोपादानम् .. .. 280 (2) For-fetched Indication of Excitants and Ensuants विभावानुभावयोः कष्टकल्पना .. 282 (3) Admission of Adverse Concommitants प्रतिकूलविभावा- दिग्रहः .. 283

xxvii (4) Repeated Heightening पुन पुनर्दीप्तिः .. 284 (5) Untimely Introduction अकाण्डे प्रथनम् .. 284 (6) Untimely Interruption अकाण्डेच्छेदः .. 284 (7) Excessive Dilation of Subordinate Factor अङ्गस्यातिविस्तृति 285 (8) Neglect of the Principal Factor अङ्गिनोननुसंधानम् .. 285 (9) Perversion of Characters प्रकृतीना विपर्ययः . 285 (10) Celebration of Unimportant Object अनङ्गस्याभिधानम् .. 287 Exceptions to the above अपवादाः .. 288 Laws governing the Admixture of Rasas रसविरोधपरिहारविधि. 292

CHAPTER VIII Excellences गुणाः Page Difference between ‘Excellences’ & ‘Ornaments गुणालकारविवेक .. 299 Varieties of Excellences गुणाना भेदा 305 Sweetness माधुर्यम् 305 Floridity ओज 306 Lucidity प्रसाद. 307 Coalescence 1 श्लेष 308 Smoothness 2 समाधि. ,, Magnificence 3 उदारता ,, Simplicity 4 प्रसाद ,, Sweetness 5 माधुर्यम् ,, Clearness of Meaning 6 अर्थव्यक्ति ,, Uniformity 7 साम्यम् ,, Softness 8 सौकुमार्यम् ,, Polish 9 कान्ति. ,, CHAPTER IX Verbal Figures of Speech शब्दालंकाराः Equivoque (two kinds) वक्रोक्ति द्वैविध्यम् 317 Equivoque Based on Punning वक्रोक्ति श्लेष . . 317 Equivoque Based On Intonation वक्रोक्तिः काक्वा . .. 317 Alliteration अनुप्रास . 319 Alliteration Chheka (Experts) छेकानुप्रास . . 320 Alliteration Vritti (Diction) वृत्त्यनुप्रासः . 320 Polished and Harsh Diction उपनागरिका-परुषा वृत्ति 320

11 Page Three Styles of Diction : Vaidarbhī, Gauḍī and pāñchālī तिस्रो वृत्तया-वैदर्भी, गौडी, पाञ्चाली च . .. 322 Coalescence or Pun श्लेष .. 330 Eight Kinds of Pun अष्टधा श्लेषः . 330 CHAPTER X The Ideal Figures of Speech अर्थालंकाराः Sımile (I) उपमा . 349 Complete Sımile पूर्णोपमा 350 Comparison Absolute (II) अनन्वय. 365 Reciprocal Comparison (III) उपमेयोपमा 365 Poetic Fancy (IV) उत्प्रेक्षा 366 Doubtful (V) ससन्देह . 367 Metaphor (VI) रूपकम् 369 Concealment (VII) अपह्नुति . 377 Paronomasia (VIII) श्लेष. . . 379 Modal Metaphor (IX) समासोक्ति. .. . 380 Illustration (X) निदर्शना .. . 381 Indirect Description (XI) अप्रस्तुतप्रशंसा . . 383 Hyperbole (XII) अतिशयोक्तिः .. 390 Typical Comparison (XIII) प्रतिवस्तूपमा .. .. 392 Exemplification (XIV) दृष्टान्त. . .. 393 Illuminator (XV) दीपकालंकारः . . 395 Equal Pairing (XVI) तुल्ययोगिता . .. 396 Dissimilitude (XVII) व्यतिरेकः . 396 Hint (XVIII) आक्षेप. 402 Peculiar Causation (XIX) विभावना . . 404 Peculiar Allegation (XX) विशेषोक्तिः . 404 Symmetrical (XXI) यथासंख्यम् . .. 405 Transition (XXII) अर्थान्तरन्यास . .. 406 Contradiction (XXIII) विरोधः .. .. 407

iii Page Natural Description (XXIV) स्वभावोक्तिः . . 411 Dissembling Eulogy (XXV) व्याजस्तुतिः . 411 Connected Description (XXVI) सहोक्तिः 412 Private Description (XXVII) विनोक्तिः . 413 Exchange (XXVIII) परिवृत्तिः .. . 414 Visualisation (XXIX) भाविकम् . . 415 Poetic Reason (XXX) काव्यलिङ्गम् 416 Periphrasis (XXXI) पर्यायोक्तम् 418 Exalted (XXXII) उदात्तम् 419 Concatenation (XXXIII) समुच्चयः . 421 Sequence (XXXIV) पर्याय 424 Inference (XXXV) अनुमानम् . 426 Insinuation (XXXVI) परिकरः 427 Artful Assertion (XXXVII) व्याजोक्तिः . .. 428 Exclusion (XXXVIII) परिसंख्या 430 The Spring of Causes (XXXIX) कारणमाला . 432 Reciprocal (XL) अन्योन्यम् . 433 Answer (XLI) उत्तरम् . 434 Subtle (XLII) सूक्ष्मम् .. 436 Climax (XLIII) सारः . 437 Disconnection (XLIV) असङ्गतिः . 438 Convenience (XLV) समाधिः . . 439 Compatible (XLVI) समम् . .. 440 Incongruous (XLVII) विषमः .. .. 441 The Exceeding (XLVIII) अधिकम् .. . 443 Hostile (XLIX) प्रत्यनीकम् .. .. 444 Obscured (L) मीलितम् .. .. 446 Necklace (LI) एकावली .. .. 448 Reminiscence (LII) स्मरणम् .. .. 449 Illusion (LIII) भ्रान्तिमान् .. .. 450

iv Page The Converse (LIV) प्रतीपम् 451 Identification (LV) सामान्यम् 454 Extraordinary (LVI) विशेष 456 Quality Borrowing (LVII) तद्गुण 458 Non-borrowing of Quality (LVIII) अतद्गुण 459 Frustration (LIX) व्याघातः 461 Collocation of Figures (LX) संसृष्टि. 461 Commixture (LXI) संकर . 463 The Second Variety of Commixture अनिश्चय . 467 Alphabetical Index of Sanskrit Terms . 491-504 APPENDICES APPENDIX A Sanskrit Versions of Prakrit Verses प्राकृतश्लोकानां संस्कृतच्छाया iii-vii APPENDIX B Index of the illustrative verses occurring in Kāvya Prakāśa काव्यप्रकाशस्थोद्धरणश्लोकसूची • viii-xlv APPENDIX C Index of the first and second lines of Kārikas of Kāvya Prakāśa काव्यप्रकाश- कारिकाणां प्रथमद्वितीय पक्त्योरक्षरानुक्रम xlvi-liv Abbreviations lv-lix

ॐ नमः शिवाय । काव्यप्रकाश- कारिकावली नियतिकृतनियमरहितां ह्लादैकमयीमनन्यपरतन्त्राम् । नवरसरुचिरां निर्मितिमादधती भारती कवेर्जयति ॥ १ ॥ काव्यं यशसेऽर्थकृते व्यवहारविदे शिवेतरक्षतये । सद्यः परनिर्वृतये कान्तासंमिततयोपदेशयुजे ॥ २ ॥ शक्तिर्निपुणता लोकशास्त्रकाव्याद्यवेक्षणात् । काव्यज्ञशिक्षयाभ्यास इति हेतुस्तदुद्‌भवे ॥ ३ ॥ तददोषौ शब्दार्थौ सगुणावनलंकृती पुनः क्वापि । इदमुत्तममतिशयिनि व्यङ्ग्ये वाच्याद्ध्वनिबुधैः कथितः ॥४॥ अतादृशि गुणीभूतव्यङ्ग्यं व्यङ्ग्ये तु मध्यमम् । शब्दचित्रं वाच्यचित्रमव्यङ्ग्यं त्ववरं स्मृतम् ॥ ५ ॥ स्याद्वाचको लाक्षणिकः शब्दोऽत्र व्यञ्जकस्त्रिधा । वाच्यादयस्तदर्थाः स्युस्तात्पर्यार्थोऽपि केषुचित् ॥ ६ ॥ सर्वेषां प्रायशोऽर्थानां व्यञ्जकत्वमपीष्यते । साक्षात्संकेतितं योर्थमभिधत्ते स वाचकः ॥ ७ ॥ सङ्केतितश्चतुर्भेदो जात्यादिर्जातिरेव वा । स मुख्योऽर्थस्तत्र मुख्यो व्यापारोस्याभिधोच्यते ॥ ८ ॥ मुख्यार्थबाधे तद्योगे रूढितोऽथ प्रयोजनात् । अन्योऽर्थो लक्ष्यते यत्सा लक्षणारोपिता क्रिया ॥ ९ ॥ स्वसिद्धये पराक्षेपः परार्थं स्वसमर्पणम् । उपादानं लक्षणं चेत्युक्ता शुद्धैव सा द्विधा ॥ १० ॥

२ सारोपान्या तु यत्रोक्तौ विषयी विषयस्तथा । विषय्यन्तःकृतेऽन्यस्मिन् सा स्यात्साध्यवसानिका ॥ ११ ॥ भेदाविमौ च सादृश्यात्सम्बन्धान्तरतस्तथा । गौणौ शुद्धौ च विज्ञेयौ लक्षणा तेन षड्विधा ॥ १२ ॥ व्यङ्ग्येन रहिता रूढौ सहिता तु प्रयोजने । तच्च गूढमगूढं वा तदेषा कथिता त्रिधा ॥ १३ ॥ तद्भूलाक्षणिकस्तत्र व्यापारो व्यञ्जनात्मकः । यस्य प्रतीतिमाधातुं लक्षणा समुपास्यते ॥ १४ ॥ फले शब्दैकगम्येऽत्र व्यञ्जनान्नापरा क्रिया । नाभिधा समयाभावाद्धेत्वभावान्न लक्षणा ॥ १५ ॥ लक्ष्यं न मुख्यं नाप्यत्र बाधो योगः फलेन नो । न प्रयोजनमेतस्मिन् न च शब्दः स्खलद्गतिः ॥ १६ ॥ एवमप्यनवस्था स्याद् या मूलक्षयकारिणी । प्रयोजनेन सहितं लक्षणीयं न युज्यते ॥ १७ ॥ ज्ञानस्य विषयो ह्यन्यः फलमन्यदुदाहृतम् । विशिष्टे लक्षण नैवं विशेषाः स्युस्तु लक्षिते ॥ १८ ॥ अनेकार्थस्य शब्दस्य वाचकत्वे नियन्त्रिते । संयोगाद्यैरवाच्यार्थधीकृद्व्यापृतिरञ्जनम् ॥ १९ ॥ तद्युक्तो व्यञ्जकः शब्दो यत्सोऽर्थान्तरयुक् तथा । अर्थोऽपि व्यञ्जकस्तत्र सहकारितया मतः ॥ २० ॥ अर्थाः प्रोक्ताः पुरा तेषामर्थव्यञ्जकतोच्यते । वक्तृबोद्धव्यकाकूनां वाक्यवाच्यान्यसन्निधेः ॥ २१ ॥ प्रस्तावदेशकालादेर्वैशिष्ट्यात् प्रतिभाजुषाम् । योऽर्थस्यान्यार्थधीहेतुर्व्यापारो व्यक्तिरेव सा ॥ २२ ॥ शब्दप्रमाणवेद्योऽर्थो व्यनक्त्यर्थान्तरं यतः । अर्थस्य व्यञ्जकत्वे तच्छब्दस्य सहकारिता ॥ २३ ॥

अविवक्षितवाच्यो यस्तत्र वाच्यं भवेद्ध्वनौ । अर्थान्तरे सङ्क्रमितमत्यन्तं वा तिरस्कृतम् ॥ २४ ॥ विवक्षितं चान्यपरं वाच्यं यत्रापरस्तु सः । कोप्यलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यो लक्ष्यव्यङ्ग्यक्रमः परः ॥ २५ ॥ रसभावतदाभासभावशान्त्यादिक्रमः । भिन्नो रसाद्यलङ्कारादलङ्कार्यतया स्थितः ॥ २६ ॥ कारणान्यथ कार्याणि सहकारीणि यानि च । रत्यादेः स्थायिनो लोके तानि चेन्नाट्यकाव्ययोः ॥ २७ ॥ विभावा अनुभावास्तत् कथ्यन्ते व्यभिचारिणः । व्यक्तः स तैर्विभावाद्यैः स्थायी भावो रसः स्मृतः ॥ २८ ॥ शृङ्गारहास्यकरुणरौद्रवीरभयानकाः । बीभत्साद्भुतसंज्ञौ चेत्यष्टौ नाट्ये रसाः स्मृताः ॥ २९ ॥ रतिहासश्च शोकश्च क्रोधोत्साहौ भयं तथा । जुगुप्सा विस्मयश्चेति स्थायिभावाः प्रकीर्तिताः ॥ ३० ॥ निर्वेदग्लानिशङ्काख्यास्तथासूया मदश्रमाः । आलस्यं चैव दैन्यं च चिन्ता मोहः स्मृतिर्धृतिः ॥ ३१ ॥ व्रीडा चपलता हर्ष आवेगो जडता तथा । गर्वो विषाद औत्सुक्यं निद्रापस्मार एव च ॥ ३२ ॥ सुप्तं प्रबोधोमर्षश्चाप्यवहित्थमथोग्रता । मतिर्व्याधिस्तथोन्मादस्तथा मरणमेव च ॥ ३३ ॥ त्रासश्चैव वितर्कश्च विज्ञेया व्यभिचारिणः । त्रयस्त्रिंशदमी भावाः समाख्यातास्तु नामतः ॥ ३४ ॥ निर्वेदस्थायिभावोस्ति शान्तोपि नवमो रसः । रतिर्देवादिविषया व्यभिचारी तथाञ्जितः ॥ ३५ ॥ भावः प्रोक्तस्तदाभासा अनौचित्यप्रवर्त्तिताः । भावस्य शान्तिरुदयः सन्धिः शबलता तथा ॥ ३६ ॥

मुख्ये रसेपि तेऽङ्गत्वं प्राप्नुवन्ति कदाचन । अनुस्वानाभसंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यस्थितिस्तु यः ॥ ३७ ॥ शब्दार्थोभयशक्त्युत्थस्त्रिधा स कथितो ध्वनिः । अलङ्कारोथ वस्त्वेव शब्दाद्यत्रावभासते ॥ ३८ ॥ प्रधानत्वेन स ज्ञेयः शब्दशक्त्युद्भवो द्विधा । अर्थशक्त्युद्भवोप्यर्थो व्यञ्जकः संभवी स्वतः ॥ ३९ ॥ प्रौढोक्तिमात्रात्सिद्धो वा कवेस्तेनोम्भितस्य वा । वस्तु वालंकृतिर्वेति षड्भेदोसौ व्यनक्ति यत् ॥ ४० ॥ वस्त्वलंकारमथवा तेनायं द्वादशात्मकः । शब्दार्थोभयभूरेको भेदा अष्टादशास्य तत् ॥ ४१ ॥ रसादीनामनन्तत्वाद्भेद एको हि गण्यते । वाक्ये द्व्युत्थः पदेप्यन्ये प्रबन्धेप्यर्थशक्तिभूः ॥ ४२ ॥ पदैकदेशरचनावर्णेष्वपि रसादयः । भेदास्तदेकपञ्चाशत्तेषां चान्योन्ययोजने ॥ ४३ ॥ संकरेण त्रिरूपेण संसृष्ट्या चैकरूपया । वेदखाब्धिवियच्चन्द्राः शरेषुयुगखेन्दवः ॥ ४४ ॥ अगूढमपरस्याङ्गं वाच्यसिद्ध्यङ्गमस्फुटम् । सन्दिग्धतुल्यप्राधान्ये काक्वाक्षिप्तमसुन्दरम् ॥ ४५ ॥ व्यङ्ग्यमेवं गुणीभूतव्यङ्ग्यस्याष्टौ भिदाः स्मृताः । एषां भेदा यथायोगं वेदितव्याश्च पूर्ववत् ॥ ४६ ॥ सालङ्कारैर्ध्वनेस्तैश्च योगः संसृष्टिसङ्करैः । अन्योन्ययोगादेवं स्याद्भेदसंख्यातिभूयसी ॥ ४७ ॥ शब्दार्थचित्रं यत्पूर्वं काव्यद्वयमुदाहृतम् । गुणप्राधान्यतस्तत्र स्थितिश्चित्रार्थशब्दयोः ॥ ४८ ॥ मुख्यार्थहतिर्दोषो रसश्च मुख्यस्तदाश्रयाद्वाच्यः । उभयोपयोगिनः स्युः शब्दाद्यास्तेन तेष्वपि सः ॥ ४९ ॥

५ दुष्टं पदं श्रुतिकटु च्युतसंस्कृत्यप्रयुक्तमसमर्थम् । निहतार्थमनुचितार्थं निरर्थकमवाचकं त्रिधाऽश्लीलम्॥५०॥ सन्दिग्धमप्रतीतं ग्राम्यं नेयार्थमथ भवेत् क्लिष्टम् । अविमृष्टविधेयांशं विरुद्धमतिकृत्समासगतमेव ॥ ५१ ॥ अपास्य च्युतसंस्कारमसमर्थं निरर्थकम् । वाक्येपि दोषाः सन्त्येते पदस्यांशेपि केचन ॥ ५२ ॥ प्रतिकूलवर्णमुपहतलुप्तविसर्गं विसन्धि हतवृत्तम् । न्यूनाधिककथितपदं पतत्प्रकर्षं समाप्तपुनरात्तम् ॥ ५३ ॥ अर्धान्तरैकवाचकमभवन्मतयोगमनभिहितवाच्यम् । अपदस्थपदसमासं संकीर्णं गर्भितं प्रसिद्धिरतम् ॥ ५४ ॥ भग्नप्रक्रममक्रमममतपरार्थं च वाक्यमेव तथा । अर्थोऽपुष्टः कष्टो व्याहतपुनरुक्तदुष्क्रमग्राम्याः ॥ ५५ ॥ संदिग्धो निर्हेतुः प्रसिद्धिविद्याविरुद्धश्च । अनवीकृतः सनियमानियमविशेषा विशेषपरिवृत्ताः ॥ ५६ ॥ साकाङ्क्षोपदयवतः सहचरभिन्नः प्रकाशितविरुद्धः । विध्यनुवादायुक्तत्यक्तपुनःस्वीकृतोऽश्लीलः ॥ ५७ ॥ कर्णावतंसादिपदे कर्णादिध्वनिर्मितिः । संनिधानादिबोधार्थं स्थितेष्वेतत्समर्थनम् ॥ ५८ ॥ ख्यातेऽर्थे निर्हेतोरदुष्टतानुकपणे तु सर्वेषाम् । वक्त्राद्यौचित्यवशाद्दोषोपि गुणः क्वचित्क्वचिन्न्नोभौ ॥५९॥ व्यभिचारिरसस्थायिभावानां शब्दवाच्यता । कष्टकल्पनया व्यक्तिरनुभावविभावयोः ॥ ६० ॥ प्रतिकूलविभावादिग्रहो दीप्तिः पुनः पुनः । अकाण्डे प्रथनच्छेदावङ्गस्याप्यतिविस्तृतिः ॥ ६१ ॥ अङ्गिनोननुसंधानं प्रकृतीनां विपर्ययः । अनङ्गस्याभिधानं च रसे दोषाः स्युरीदृशाः ॥ ६२ ॥

६ न दोषः स्वपदेनोक्तावपि संचारिणः क्वचित् । संचार्यादेर्विरुद्धस्य बाध्यस्योक्तिर्गुणावहा ॥ ६३ ॥ आश्रयैक्ये विरुद्धो यः स कार्यों भिन्नसंश्रयः । रसान्तरेणान्तरितो नैरन्तर्येण यो रसः ॥ ६४ ॥ स्मर्यमाणो विरुद्धोपि साम्येनाथ विवक्षितः । अङ्गिन्यङ्गत्त्वमाप्तौ यौ तौ न दुष्टौ परस्परम् ॥ ६५ ॥ ये रसस्याङ्गिनो धर्माः शौर्यादय इवात्मनः । उत्कर्षहेतवस्ते स्युरचलस्थितयो गुणाः ॥ ६६ ॥ उपकुर्वन्ति तं सन्तं येऽङ्गद्वारेण जातुचित् । हारादिवदलंकारास्तेनुप्रासोपमादयः ॥ ६७ ॥ माधुर्यौजःप्रसादाख्यास्त्रयस्ते न पुनर्दश । आह्लादकत्वं माधुर्यं शृङ्गारे द्रुतिकारणम् ॥ ६८ ॥ करुणे विप्रलम्भे तच्छान्ते चातिशयान्वितम् । दीप्त्यात्मविस्तृतेर्हेतुरोजो वीररसस्थिति ॥ ६९ ॥ बीभत्सरौद्ररसयोस्तस्याधिक्यं क्रमेण च । शुष्केन्धनाग्निवत् स्वच्छजलवत्सहसैव यः ॥ ७० ॥ व्याप्नोत्यन्यत् प्रसादोऽसौ सर्वत्र विहितस्थितिः । गुणवृत्त्या पुनस्तेषां वृत्तिः शब्दार्थयोर्मता ॥ ७१ ॥ केचिदन्तर्भवन्त्येषु दोषत्यागात्परे श्रिताः । अन्ये भजन्ति दोषत्वं कुत्रचिन्न ततो दश ॥ ७२ ॥ तेन नार्थगुणा वाच्याः प्रोक्ताः शब्दगुणाश्च ये । वर्णाः समासो रचना तेषां व्यञ्जकतामिताः ॥ ७३ ॥ मूर्ध्नि वर्गान्त्यगाः स्पर्शा अटवर्गा रणौ लघू । आवृत्तिर्मध्यवृत्तिर्वा माधुर्ये घटना तथा ॥ ७४ ॥ योग आद्यतृतीयाभ्यामन्त्ययो रेण तुल्ययोः । टादिः शषौ वृत्तिदैर्घ्यं गुम्फ उद्धृत ओजसि ॥ ७५ ॥

७ श्रुतिमात्रेण शब्दात्तु येनार्थप्रत्ययो भवेत् । साधारणः समग्राणां स प्रसादो गुणो मतः ॥ ७६ ॥ वक्तृवाच्यप्रबन्धानामौचित्येन क्वचित्क्वचित् । रचनावृत्तिवर्णानामन्यथात्वमपीष्यते ॥ ७७ ॥ यदुक्तमन्यथा वाक्यमन्यथान्येन योज्यते । श्लेषेण काक्वा वा ज्ञेया सा वक्रोक्तिस्तथा द्विधा ॥ ७८ ॥ वर्णसाम्यमनुप्रासश् छेकवृत्तिगतो द्विधा । सोऽनेकस्य सकृत्पूर्व एकस्याप्यसकृत्परः ॥ ७९ ॥ माधुर्यव्यञ्जकैर्वर्णैरुपनागरिकोच्यते । ओजःप्रकाशकैस्तैस्तु परुषा कोमला परैः ॥ ८० ॥ केषांचिदेता वैदर्भीप्रमुखा रीतयो मताः । शब्दस्तु लाटानुप्रासो भेदे तात्पर्यमात्रतः ॥ ८१ ॥ पदानां सः पदस्यापि वृत्तावन्यत्र तत्र वा । नाम्नः स वृत्त्यवृत्त्योश्च तदेवं पञ्चधा मतः ॥ ८२ ॥ अर्थे सत्यर्थभिन्नानां वर्णानां सा पुनः श्रुतिः । यमकं पादतद्भागवृत्ति तद्यात्यनेकताम् ॥ ८३ ॥ वाच्यभेदेन भिन्ना यद् युगपद्भाषणस्पृशः । श्लिष्यन्ति शब्दाः श्लेषोसावक्षरादिभिरष्टधा ॥ ८४ ॥ भेदाभावात्प्रकृत्यादेर्भेदोपि नवमो भवेत् । तच्चित्रं यत्र वर्णानां खड्गाद्याकृतिहेतुता ॥ ८५ ॥ पुनरुक्तवदाभासो विभिन्नाकारशब्दगा । एकार्थतेव शब्दस्य तथा शब्दार्थयोरयम् ॥ ८६ ॥ साधर्म्यमुपमा भेदे पूर्णा लुप्ता च साग्रिमा । श्रौत्यार्थी च भवेद्वाक्ये समासे तद्धिते तथा ॥ ८७ ॥ तद्वद् धर्मस्य लोपे स्यान्न श्रौती तद्धिते पुनः । उपमानानुपादाने वाक्यगाथ समासगा ॥ ८८ ॥

वादेर्लोपे समासे सा कर्मधारक्यचि क्यङि । कर्मकर्त्रोर्णमुल्येतद्विलोपे क्विप्समासगा ॥ ८९ ॥ धर्मोपमानयोर्लोपे वृत्तौ वाक्ये च दृश्यते । क्यचि वाद्युपमेयासे त्रिलोपे च समासगा ॥ ९० ॥ उपमानोपमेयत्वे एकस्यैवैकवाक्यगे । अनन्वयो विपर्यास उपमेयोपमा तयोः ॥ ९१ ॥ संभावनमथोत्प्रेक्षा प्रकृतस्य समेन यत् । ससंदेहस्तु भेदोक्तौ तदनुक्तौ च संशयः ॥ ९२ ॥ तद्रूपकमभेदो य उपमानोपमेययोः । समस्तवस्तुविषयं श्रौता आरोपिता यदा ॥ ९३ ॥ श्रौता आर्थाश्च ते यस्मिन्नेकदेशविवर्ति तत् । साङ्गमेतन् निरङ्गं तु शुद्धं माला तु पूर्ववत् ॥ ९४ ॥ नियतारोपणोपायः स्यादारोपः परस्य यः । तत्परंपरितं श्लिष्टे वाचके भेदभाजि वा ॥ ९५ ॥ प्रकृतं यन्निषिध्यान्यत् साध्यते सा त्वपह्नुतिः । श्लेषः स वाक्य एकस्मिन् यत्रानेकार्थता भवेत् ॥ ९६ ॥ परोक्तिर्भेदकैः श्लिष्टैः समासोक्तिर्निदर्शना । अभवन्वस्तुसंबन्ध उपमापरिकल्पकः ॥ ९७ ॥ स्वस्वहेत्वन्वयस्योक्तिः क्रिययैव च सापheader / सापरा । अप्रस्तुतप्रशंसा या सा सैव प्रस्तुताश्रया ॥ ९८ ॥ कार्ये निमित्ते सामान्ये विशेषे प्रस्तुते सति । तदन्यस्य वचस्तुल्ये तुल्यस्येति च पञ्चधा ॥ ९९ ॥ निगीर्याध्यवसानं तु प्रकृतस्य परेण यत् । प्रस्तुतस्य यदन्यत्वं यद्यर्थोक्तौ च कल्पनम् ॥ १००॥ कार्यकारणयोर्यश्च पौर्वापर्यविपर्ययः । विज्ञेयातिशयोक्तिः सा प्रतिवस्तूपमा तु सा ॥ १०१ ॥