पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र)
पण्डित विष्णु शर्मा द्वारा
स्रोत: पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र) · श्रीवेङ्कटेश्वर स्टीम प्रेस, बम्बई · 1910 (उद्गम)
[Page Header: भाषाटीकासमेतम् । (२३५)]
स्ततो निराहारतया पीडितः परिभ्रमन् तं प्रदेशमाज- गाम । यावत् वराहपुलिन्दौ द्वौ अपि पश्यति तावत् प्रहृष्टो व्यचिन्तयत् । "भोः ! सानुकूलो मे विधिः । तेन एतदपि अचिन्तितं भोजनमुपस्थितम् । अथवा साधु इदमुच्यते- किसीएक वनमें कोई पुलिन्द पापकी सम्पत्ति करनेको वनमें गया । तब जाते हुए उसने बडे अञ्जन पर्वतके शिखरकी समान एक शूकर प्राप्त किया । उसको देख कर्णपर्यन्त खेंचे हुए सायकसे मारा तब उसने ताडित हो क्रोधित चित्तसे बालचन्द्रवत् कान्तिमान् डाढोंसे उसका पेट फाड डाला जिससे वह म्लेच्छ प्राणरहित हो पृथ्वीपर गिरा । तब लुब्धकको मारकर शूकरभी बाणप्र- हारकी वेदनासे पञ्चत्वको प्राप्त हुआ, इसी अवसरमे कोई निकट मृत्युवाला शृगाल इधर उधर निराहार होनेसे पीडित हुआ, घूमता हुआ उस स्थानमें आया । जबतक शूकर और पुलिन्द दोनोंहीको देखता है तबतक प्रसन्नहो विचारनेलगा "अहो मेरे ऊपर विधाता प्रसन्न है इस कारण यह अचिन्तित भोजन प्राप्त हुआहै । अथवा यह अच्छा कहाहै- अकृतेऽप्युद्यमे पुंसामन्यजन्मकृतं फलम् । शुभाशुभं समभ्येति विधिना सन्नियोजितम् ॥ ८२ ॥ बिना उद्यम किये भी पुरुषोंको अन्य जन्मका किया हुआ शुभ वा अशुभ फल विधाताके नियोगसे प्राप्त होताहै ॥ ८२ ॥ तथाच- और देखो- यस्मिन्देशे च काले च वयसा यादृशेन च । कृतं शुभाशुभं कर्म तत्तथा तेन भुज्यते ॥ ८३ ॥ जिस देशकालमे जैसी अवस्थामे जिसने जैसा शुभाशुभ कर्म किया है वह वैसाही भोगताहै ॥ ८३ ॥ तदहं तथा भक्षयामि यथा बहूनि अहानि मे प्राणयात्रा भवति । तत् तावदेवं स्नायुपाशं धनुष्कोटिगतं भक्षयामि । उक्तञ्च-
( २३६ ) पञ्चतन्त्रम् ।
( २३६ ) पञ्चतन्त्रम् । सो मैं इस प्रकारसे भक्षण करूं जैसे बहुत दिनोंतक मेरे प्राणोंकी यात्रा होगी । सो प्रथम स्नायु बंधन जो इसकी धनुषकोटिमें लगाहै उसे भक्षण करूं। कहाहै- शनैः शनैश्च भोक्तव्यं स्वयं वित्तमुपार्जितम् । रसायनमिव प्राज्ञैर्हेलया न कदाचन ॥ ८४ ॥” बुद्धिमानोंको स्वयं उपार्जन किया धन शनैः शनैः खाना चाहिये जैसे रसायन उसमें खेल करना नहीं चाहिये ॥ ८४ ॥” इत्येवं मनसा निश्चित्य चापघटितकोटिं मुखमध्ये प्रक्षिप्य स्नायुं भक्षितुं प्रवृत्तः । ततश्च त्रुटिते पाशे तालुदेशं विदार्य्य चापकोटिर्मस्तकमध्येन निष्क्रान्ता । सोऽपि तद्- वेदनया तत्क्षणात् मृतः । अतोऽहं ब्रवीमि- ऐसा मनमें विचारकर चापकी बंधी कोटिको मुखमें डालकर चबाने लगा । तब उस पाशके टूटतेही तालुदेशको विदीर्णकर धनुषका शिरा उसके मस्त- कमें निकल आया, वहभी उसकी वेदनासे तत्काल मरगया । इससे मैं कहताहूं- अतितृष्णा न कर्त्तव्या तृष्णां नैव परित्यजेत् । अतितृष्णाभिभूतस्य शिखा भवति मस्तके ॥ ८५ ॥ अति तृष्णा नकरे और तृष्णा त्यागन भी न करे अतितृष्णासे अभिभूत हुएकी मस्तकमें शिखा होती है ॥ ८५ ॥ स पुनरपि आह—“ब्राह्मणि ! न श्रुतं भवत्या । वह फिर बोला-“ब्राह्मणी ! तुमने न सुना कि- आयुः कर्मच वित्तञ्च विद्या निधनमेव च । पञ्चैतानि हि सृज्यन्ते गर्भस्थस्यैव देहिनः ॥ ८६ ॥” आयु, कर्म, धन, विद्या और मरण यह पांच वस्तु देहीके गर्भमें निर्धारित कीजातीहैं ॥ ८६ ॥” अथ एवं सा तेन प्रबोधिता ब्राह्मणी आह,—“यदि एवं तदस्ति मे गृहे स्तोकं तिलराशिः । ततः तिलान् लुञ्चित्वा तिलचूर्णेन ब्राह्मणं भोजयिष्यामि” इति । ततः तद्वचनं श्रुत्वा ब्राह्मणो ग्रामं गतः । सापि तिलान् उष्णोदकेन संमर्द्य
भाषाटीकासमेतम् । ( २३७ )
कुट्टित्वा सूर्यांतपे दत्तवती । अत्रान्तरे तस्या गृहकर्मव्य- ग्रायाः तिलानां मध्ये कश्चित् सारमेयो मूत्रोत्सर्गं चकार । तं दृष्ट्वा सा चिन्तितवती, "अहो ! नैपुण्यं पश्य पराङ्मुखीभू- तस्य विधेः यदेते तिला अभोज्याः कृताः । तदलमेतान्समा- दाय कस्यचित् गृहं गत्वा लुञ्चितैः अलुञ्चितान् आनयामि । सर्वोऽपि जनोऽनेन विधिना प्रदास्यति" इति । अथ यस्मि- न्गृहेऽहं भिक्षार्थं प्रविष्टः तत्र गृहे सापि तिलान् आदाय प्रविष्टा विक्रयं कर्तुम् । आह च,-"गृह्णातु कश्चित् अलु- ञ्चितैः लुञ्चितान् तिलान्" । अथ तद्गृहगृहिणी गृहं प्रविष्टा यावत् अलुञ्चितैः लुञ्चितान्गृह्णाति तावत् अस्याः पुत्रेण कामन्दकीशास्त्रं दृष्ट्वा व्याहृतम्,-"मातः ! अग्राह्याः खलु इमे तिलाः । न अस्या अलुञ्चितैः लुञ्चिता ग्राह्याः । कारणं किंचित् भविष्यति, तेन एषा अलुञ्चितैः लुञ्चिता- न्प्रयच्छति" तत् श्रुत्वा तया परित्यक्तास्ते तिलाः । अतोऽहं ब्रवीमि-
इसप्रकार उससे प्रबोधित की हुई वह ब्राह्मणी बोली-"जो ऐसा है तो मेरे घरमें कुछ तिलहैं । उनको छडकर ( छुकले उतारकर ) तिलके चूर्णसे ब्राह्मण भोजन कराऊंगी" तब उसके यह वचन सुन ब्राह्मण गावको गया । वहभी तिलोंको गरमजलमे भिजोय मलकर कूटकर धूपमें सुखाती हुई, इसी समय उसके गृहकर्ममे लगनेपर तिलोंमें किसी कुत्तेने आकर मूत्र करादिया । यह देखकर वह विचारने लगी । "अहो निपुणता देखो पराङ्मुख हुए विधाताकी जो यह तिल अभोज्य कर दिये। सो जो हो इनको लेकर किसीके घर जाकर इन धुले तिलोसे बेधुले तिल लाऊ । सब मनुष्य इस प्रकारसे देदेंगे" । फिर जिस घरमें मैं भिक्षाके वास्ते प्रविष्ट हुआ था उसी घरमे वहभी तिलोंको लेकर प्रविष्ट' हुई बोलीभी-"कोई धुले तिलोंसे बेधुले तिल बदलो हो" । सो उस घरकी स्त्री घरमें प्रवेश कर जबतक कालोंसे धुले तिल बदलती है तबतक उसके पुत्रने कामन्दकी नीतिशास्त्र देखकर कहा-"माता ! यह तिल ग्रहण करनेके योग्य नहीं हैं । इसके धुले अपने बेधुलोंसे मत ग्रहण करो कुछ इसमें कारण
( २३८ ) पञ्चतन्त्रम् ।
( २३८ ) पञ्चतन्त्रम् ।
होगा इस कारण बिना धुलोंसे यह धुले बदलती है" यह सुनकर उसने वह तिल त्याग दिये । इससे मै कहताहूं- "नाकस्माच्छाण्डिली मातः विक्रीणाति तिलैस्तिलान् । लुञ्चितानितरैर्यैन हेतुरत्र भविष्यति ॥ ८७ ॥" "हे मातः अकस्मात् ही यह शाण्डिली धुले तिलोंसे काले तिल नहीं ग्रहण करती है इसमें कोई कारण होगा ॥ ८७ ॥” एतदुक्त्वा स भूयोऽपि प्राह, - "अथ ज्ञायते तस्य क्रमण- मार्गः" । ताम्रचूड आह, - "भगवन् ! ज्ञायते यत एकाकी न समागच्छति। किन्तु असंख्ययूथपरिवृतः पश्यतो मे परिभ्रमन् इतस्ततः सर्वजनेन सह आगच्छति याति च । अभ्यागत आह, - "अस्ति किंचित् खनित्रकम् ?" स आह- "बाढमस्ति, एषा सर्वलोहमयी स्वहस्तिका" । अभ्यागत आह, - "तर्हि प्रत्यूषे त्वया मयासह स्थातव्यं येन द्वौ अपि जनचरणमलि- नायां भूमौ तत्पदानुसारेण गच्छावः" । मया अपि तद्वचन- माकर्ण्य चिन्तितम् । "अहो ! विनष्टोऽस्मि यतोऽस्य साभिप्रा- यवचांसि श्रूयन्ते । नूनं यथा निधानं ज्ञातं तथा दुर्गमपि अस्माकं ज्ञास्यति एतदभिप्रायादेव ज्ञायते । उक्तंच- यह कह कर फिर वह बोला, - "उसके निकलनेका मार्ग जाना जाय" । ताम्रचूड बोला, - "भगवन् ! जाना जाता है कि वह इकल्ला नहीं आता है । किन्तु असंख्य यूथसे युक्त देखते हुए मेरे घूमता हुआ इधर उधर सब जनोंके साथ आता जाता है"। अभ्यागत बोला, - "है कोई खोदनेका कुदाल ?" वह बोला, - "हां है । यह सब लोहमयी खनित्र" । अभ्यागत बोला, - "तो सबेरे तुझे मेरे साथ रहना चाहिये दोनोंही उसके जनचरणसे मलीन हुई भूमिमें उनके पदके अनुसरण करचलें" । मैंनेभी उसके वचन सुनकर विचार किया । "अहो नष्ट हुआ कारण कि इसके वचन अभिप्राय युक्त सुने जाते हैं । निश्चयही जैसे धन जान लिया इसी प्रकार हमारे दुर्गकोभी जानेलेगा यह इसके अभिप्रायसे विदित होता है । कहा है-
भाषाटीकासमेतम् । (२३९) सकृदपि दृष्ट्वा पुरुषं विबुधा जानन्ति सारतां तस्य । हस्ततुल्यापि निपुणाः पलप्रमाणं विजानन्ति ॥ ८८ ॥ एक बारही पुरुषको देखकर पंडित उसकी सारता जानलेते हैं कुशल पुरुष हाथकी तोलसेही पलके प्रमाणको जान लेते हैं ॥ ८८ ॥ वाञ्छैव सूचयति पूर्वतरं भविष्यं पुंसां यदन्यतनुजं त्वशुभं शुभं वा । विज्ञायते शिशुरजातकलापचिह्नः प्रत्युद्गतैरपसरन्सरसः कलापी ॥ ८९ ॥ चित्तकी इच्छाही पूर्व भविष्यको सूचित करती है जो पुरुषने दूसरे शरीरमें शुभ या अशुभ किया है क्यों कि कलापका चिह्न बिना निकलेभी मोरका बच्चा चालसे पहचान लिया जाता है ॥ ८९ ॥ ततोऽहं भयत्रस्तमनाः सपरिवारो दुर्गमार्गं परित्यज्य अन्यमार्गेण गन्तुं प्रवृत्तः। सपरिजनेो यावदग्रतो गच्छा- मि तावत् सम्मुखो बृहत्कायो मार्जारः समायाति । स च मूषकवृन्दमवलोक्य तन्मध्ये सहसा उत्पपात । अथ ते मूषका मां कुमार्गगामिनमवलोक्य गर्हयन्तो हतशेषा रुधिरप्लावितवसुन्धराः तमेव दुर्गं प्रविष्टाः। अथवा साधु इदमुच्यते- तब मैं भयसे व्याकुल मन हुआ परिवारसहित दुर्ग मार्गको छोडकर और मार्गमें जानेको प्रवृत्त हुआ और परिजन सहित जब आगे चला तब तो साम- नेसे एक बडे शरीरवाला बिलाव आया । वह मूषकसमूहको देख एक साथ उनपर टूट पडा । तब वे मूषक मुझ कुमार्गगामीको दोष देकर निन्दा करते मरनेसे बचे रुधिरसे गीली वसुन्धराको करते उसी दुर्गमे प्रविष्ट हुए । अथवा यह सत्य कहा है- छित्त्वा पाशमपास्य कूटरचनां भङ्क्त्वा बलाद्वागुरां पर्यन्ताग्निशिखाकलापजटिलान्निर्गत्य दूरं वनात् । व्याधानां शरगोचरादपि जवेनोत्पत्य धावन्मृगः कूपान्तः पतितः करोतु विधुरे किं वा विधौ पौरुषम् ९०॥
( २४० ) पञ्चतन्त्रम् ।
( २४० ) पञ्चतन्त्रम् ।
पाश छेदन कर कूट ( कपट ) रचनाको त्याग बलसे बन्धनवृत्तिको तोड निकट चारों ओर अग्निशिखाके समूहसे युक्त वनसे दूर जाकर तथा व्याधके बाणके अगोचर होकरभी दौडता मृग कूपमें गिरगया विधाताके रुष्ट होनेमें पुरुषार्थ क्या कर सकता है ॥ ९० ॥ अथ अहमेकोऽन्यत्र गतः शेषा मूढतया तत्रैव दुर्गे प्रविष्टाः । अत्रान्तरे स दुष्टपरिव्राजको रुधिरबिन्दुचर्चितां भूमिमवलोक्य तेनैव दुर्गमार्गेण आगत्य उपस्थितः । ततश्च स्वहस्तिकया खनितुमारब्धः । अथ तेन खनता प्राप्तं तन्नि- धानं यस्य उपरि सदा एवाहं कृतवसतिः यस्य उष्मणा महा- दुर्गमपि गच्छामि। ततो हृष्टमनाः ताम्रचूडमिदमूचेऽभ्यागतः “भो भगवन् ! इदानीं स्वपिहि निःशङ्कः अस्य उष्मणा मूषकस्ते जागरणं सम्पादयति ” एवमुक्त्वा निधानमादाय मठाभिमुखं प्रस्थितौ द्वौ अपि । अहमपि यावत् निधानर- हितं स्थानमागच्छामि तावत् अरमणीयमुद्वेगकारकं तत् स्थानं वीक्षितुमपि न शक्नोमि अचिन्तयं च । “किं करो- मि ! क्व गच्छामि ! कथं मे · स्यात् मनसः प्रशान्तिः” एवं चिन्तयतो महाकष्टेन स दिवसो व्यतिक्रान्तः । अथ अस्तं- मितेऽर्के सोद्वेगो निरुत्साहस्तस्मिन् मठे सपरिवारः प्रविष्टः। अथ अस्मत् परिग्रहशब्दमाकर्ण्य ताम्रचूड़ोऽपि भूयो भिक्षापात्रं जर्जरवंशेन ताडयितुं प्रवृत्तः । अथ असौ अभ्या- गतः प्राह-“सखे ! किम् अद्यापि निःशङ्को न निद्रां गच्छ- सि” । स आह,-“भगवन् ! भूयोऽपि समायातः सपरिवारः स दुष्टात्मा मूषकः । तद्भयात् जर्जरवंशेन भिक्षापात्रं ताड- यामि” । ततो विहस्य अभ्यागतः प्राह-“सखे ! मा भैषीः । वित्तेन सह गतोऽस्य कूर्द्दनोत्साहः । सर्वेषामपि जन्तूनाम्। इयमेव स्थितिः । उक्तञ्च- सो मैं इकलाही अन्यत्र गया शेष मूढतासे उसी दुर्गमें प्रविष्ट हुए । इससमय वह दुष्ट परिव्राजक रुधिरकी बूंदोंसे चर्चित पृथ्वीको देख उसी दुर्ग-
भाषाटीकासमेतम् । (२४१) मार्गसे आकर उपस्थित हुआ । और फिर अपने हाथसे खोदना प्रारंभ किया । तब खोदते हुए उसने वह निधि पाई जिसके ऊपर मैं अहंकारसे निवास करता था, जिसकी गरमीसे महादुर्गकोभी जा सक्ता था । तब प्रसन्न होकर ताम्रचूडसे अभ्यागत बोला,-"भो भगवन् ! अब निश्शंक शयन करो। इसीकी गरमीसे यह मूषक आपको जगाताहै" । यह कह दोनो धनको ले मठकी ओरको चले और मैंभी जबतक निधान रहित स्थानको प्राप्त होताहू तबतक अशोभित उद्वेगकारक उस स्थानको देखनेमें भी समर्थ न होकर विचारने लगा" क्या करू कहा जाऊ कैसे मेरे मनकी शान्ति हो ?"। इस प्रकार महाकष्टसे वह दिन बीता । फिर सूर्यके अस्तमें उद्वेगसे उत्साहहीन होकर उस मठमें परिवारसहित प्रविष्ट हुआ तब हमारे परिवारके शब्दको सुनकर ताम्रचूड फिरभी भिक्षापात्रको जर्जर वाससे ताडन करने लगा । तब यह अभ्यागत बोला-"सखे ! क्यों अब भी निश्शंक होकर नहीं सोता है ?"। वह बोला-"भगवन् ! फिर भी आया यह दुष्टात्मा मूषक परिवार सहित । उसके भयसे जर्जर बाशमे भिक्षापात्रको ताडन करता हूँ"। तब हँसकर अभ्यागत बोला,-"सखे ! मत डर धनके सहितही इसके कूदनेका उत्साह नष्ट हुआ है सब जन्तुओंकी यही स्थितिहै, कहाहै । यद्युत्साही सदा मर्त्यः पराभवति यज्जनान् । यदुद्धतं वदेद्वाक्यं तत्सर्वं वित्तजं बलम् ॥ ९१ ॥ जो मनुष्य सदा उत्साही है और मनुष्योंको पराभव करता है जो उद्धत वाक्य कहता है वह सब धनका उत्पन्न हुआ बल जानो ॥ ९१ ॥ अथ अहं तत् श्रुत्वा कोपाविष्टो भिक्षापात्रमुद्दिश्य विशे- षादुत्कूर्दितोऽप्राप्त एव भूमौ निपतितः । तत् श्रुत्वा असौ मे शत्रुर्व्हिहस्य ताम्रचूड़मुवाच-“भोः पश्य पश्य कौतूहलम् ” । आह च- तब मैं यह सुन क्रोधित हो भिक्षापात्रकी ओरको विशेष कूदने लगा पर वहा न पहुचकर भूमिमें गिरा यह सुन यह मेरा शत्रु हँसकर ताम्रचूड- से बोला-“भो ! देखो २ कुतूहल-“बोला भी- १६
( २४२ ) पञ्चतन्त्रम् ।
( २४२ ) पञ्चतन्त्रम् । अर्थेन बलवान्सर्वो अर्थयुक्तः स पण्डितः । पश्यैनं मूषकं व्यर्थं स्वजातेः समतां गतम् ॥ ९२ ॥ धनसे ही सब बलवान् हैं धनवान् ही पंडित हैं अब इस व्यर्थ पुरुषार्थ मूषेको अपनी जातिमें समान हुआ देखो ॥ ९२ ॥ तत् स्वपिहि त्वं गतशंकः । यदस्य उत्पतनकारणं तत् आवयोर्हस्तगतं जातम् । अथवा साधु चेदमुच्यते- सो तुम निश्शंक होकर शयन करो । जो इसके कूदनेका कारण था सो हमारे हाथमें प्राप्त हुआ है । अथवा यह अच्छा कहा है- दंष्ट्राविरहितः सर्पो मदहीनो यथा गजः । तथार्थेन विहीनोऽत्र पुरुषो नामधारकः ॥ ९३ ॥” डाहरहित सर्प मदहीन जैसे हाथी इस प्रकार धनके बिना पुरुष नाम- मात्रकाहै ॥ ९३ ॥” तत् श्रुत्वा अहं मनसा विचिन्तितवान् । “यतोऽङ्गु- लिमात्रमपि कूर्द्दनशक्तिर्नास्ति तत् धिक् अर्थहीनस्य पुरु- षस्य जीवितम् । उक्तञ्च- यह सुनकर मैं मनमें विचारने लगा “कि अब तो अंगुलिमात्र भी कूदनेकी शक्ति नहीं है सो अर्थहीन पुरुषके जीवनको धिकार है । कहाहै- अर्थेन च विहीनस्य पुरुषस्याल्पमेधसः । उच्छिद्यन्ते क्रियाः सर्वा ग्रीष्मे कुसरितो यथा ॥ ९४ ॥ अर्थसे हीन अल्पबुद्धिमान् पुरुषकी सब क्रिया ऐसे नष्ट होजाती हैं जैसे ग्रीष्ममें कुनदी ॥ ९४ ॥ यथा काकयवाः प्रोक्ता यथारण्यभवास्तिलाः । नाममात्रा न सिद्धौ हि धनहीनास्तथा नराः॥ ९५ ॥ जैसे काक यव और जैसे वनके तिल नाममात्र हैं उनसे कुछ सिद्धि नहीं इसी प्रकार धनहीन मनुष्य हैं ॥ ९५ ॥ सन्तोऽपि न हि राजन्ते दरिद्रस्येतरे गुणाः । आदित्य इव भूतानां श्रीर्गुणानां प्रकाशिनी ॥ ९६ ॥ दरिद्रके दूसरे गुण हों तो भी उनकी शोभा नहीं होती जैसे सूर्यसे पदा- र्थोंका प्रकाश होता है इसी प्रकार लक्ष्मी गुणोंका प्रकाश करती है ॥ ९६ ॥
भाषाटीकासमेतम्। ( २४३ ) न तथा बाध्यते लोके प्रकृत्या निर्धनो जनः। यथा द्रव्याणि संप्राप्य तैर्विहीनः सुखे स्थितः ॥ ९७ ॥ प्रकृतिसे निर्धन मनुष्य इस प्रकार नहीं क्लेशित होता है जैसे द्रव्यको प्राप्त होकर फिर उसके बिना दुःखमें स्थित होता है ॥ ९७ ॥ शुष्कस्य कीटखातस्य वह्निदग्धस्य सर्वतः। तरोरप्यूषरस्थस्य वरं जन्म न चार्थिनः ॥ ९८ ॥ सूखे कीडके खाये हुए सब प्रकार अग्निमें जले ऊषरमें स्थित वृक्षका भी जन्म सफल है भिक्षुकका नहीं ॥ ९८ ॥ शङ्कनीया हि सर्वत्र निष्प्रतापा दरिद्रता । उपकर्तुमपि प्राप्तं निःस्वं सन्त्यज्य गच्छति ॥ ९९ ॥ प्रतापहीन दरिद्रतासे सदा शंका करनी चाहिये, उपकार करनेको प्रवृत्त हुआ भी निर्धन जनको छोड़कर चला जाता है ॥ ९९ ॥ उन्नम्योन्नम्य तत्रैव निर्धनानां मनोरथाः। हृदयेष्वेव लीयन्ते विधवास्त्रीस्तनाविव ॥ १०० ॥ निर्धनी पुरुषोंके मनोरथ उठ उठकर वहीं लय हो जाते हैं, अर्थात् विध- वाके कुचोंकी समान मनोरथ मनमेंही लीन हो जाते हैं ॥ १०० ॥ व्यक्तेऽपि वासरे नित्यं दौर्गत्यतमसावृतः । अग्रतोऽपि स्थितो यत्नान्न केनापीह दृश्यते ॥ १०१ ॥” प्रगट दिनमेंभी नित्यही दुर्गतिरूपी अंधकारसे आवृत हुआ, आगे स्थित हुआभी किसीको दिखाई नहीं देता ॥ १०१ ॥” एवं विलप्य अहं भग्नोत्साहस्तन्निधानं गण्डोपधानीकृतं दृष्ट्वा स्वं दुर्गं प्रभाते गतः। ततश्च मद्भृत्याः प्रभाते गच्छन्तो मिथो जल्पन्ति-“अहो ! असमर्थोऽयमुदरपूरणेऽस्माकम् । केवलमस्य पृष्ठलग्नानां बिडालादिविपत्तयः तत् किमनेन आराधितेन। उक्तञ्च- इस प्रकारसे विलापकर मैं भग्नोत्साह होकर उस धनको कंधेके नीचे धरा देखकर प्रभात समय अपने दुर्गमें गया, तब मेरे भृत्य प्रातःकाल जाते हुए परस्पर कहने लगे-“अहो ! यह हमारे उदरपूर्ण करनेमें असमर्थ है और अब
( २४४ ) पञ्चतन्त्रम् ।
( २४४ ) पञ्चतन्त्रम् । इसके पीछे चलनेसे बिडालादिकी विपत्ति होती है सो अब इसकी आराधनासे क्या है । कहा है- यत्सकाशात्न लाभः स्यात्केवलाः स्युर्विपत्तयः । स स्वामी दूरतस्त्याज्यो विशेषादनुजीविभिः ॥ १०२ ॥" जिसके निकट रहनेसे लाभ न हो केवल विपत्तिही हों वह स्वामी दूरसेही त्यागने योग्य है विशेष करके अनुजीवियोंकोभी त्यागने योग्य है ॥ १०२ ॥" एवं तेषां वचांसि श्रुत्वा स्वदुर्गं प्रविष्टोऽहम् । यावन्न कश्चित् मम सन्मुखे अभ्येति तावत् मया चिन्तितम् "धिगियं दरिद्रता । अथवा साधु इदमुच्यते- तब उनके वचन सुनकर मैं अपने दुर्गमें प्रविष्ट हुआ । जब कोई मेरे सन्मुख न प्राप्त हुआ तब मैं विचारने लगा, "इस दरिद्रताको धिक्कार है । अथवा यह अच्छा कहाहै- मृतो दरिद्रः पुरुषो मृतं मैथनमप्रजम् । मृतमश्रोत्रियं श्राद्धं मृतो यज्ञस्त्वदक्षिणः ॥ १०३ ॥ दरिद्रपुरुष मृतकहै सन्तान नहो ऐसा मैथुन (स्त्रीपुरुष समागम) मृतकहै वेदके विना पढे ब्राह्मणका श्राद्धकराया मृतवत्है विनादक्षिणाका यज्ञ मृतकहै ॥१०३॥ एवं मे चिन्तयतः ते भृत्या मम शत्रूणां सेवका जा- ताः ते च मामेकाकिनं दृष्ट्वा विडम्बनां कुर्वन्ति, । अथ मया एकाकिना योगनिद्रां गतेन भूयो विचिन्तितम् । " यत् तस्य कुतपस्विनःसमाश्रयं गत्वा तद्दण्डोपधानव- र्तिकृतां वित्तपेटां शनैः शनैः विदार्य्य तस्य निद्रावशं गतस्य स्वदुर्गे तद्वित्तं आनयामि येन भूयोऽपि मे वि- त्तप्रभावेण आधिपत्यं पूर्ववद्भविष्यति । उक्तञ्च- इस प्रकार मेरे विचार करनेपर वे मेरे सेवक शत्रुसेवक होगये । वे मुझको इकल्ला देखकर विडम्बना करने लगे । फिर एक समय मुझ इकले योगनिद्राको प्राप्तहुए मैंने विचार किया कि, उस कुतपस्वीके आश्रयको प्राप्त होकर उसके तकियेमें लपेटी हुई वित्तपेटिकाको शनैः २ विदीर्ण करके उसको निद्रामें प्राप्त
[Page Header] भाषाटीकासमेतम् । (२४५)
हुएपर अपने दुर्गमें उसके धनको ले आऊ जिससे फिरभी मेरे धनके प्रभावसे पूर्ववत् आधिपत्य हो जायगा, कहाहै कि- व्यथयन्ति परं चेतो मनोरथशतैर्जनाः । नानुष्ठानैर्धनैर्हीनाः कुलजा विधवा इव ॥ १०४ ॥ सैकडो मनुष्य मनोरथोंसे चित्तको व्यथित करते हैं, परन्तु धनहीनोंके अनुष्ठान नहीं होतेहैं जैसे अच्छे कुलमें उत्पन्न हुई विधवा ॥ १०४ ॥ दौर्गत्यं देहिनां दुःखमपमानकरं परम् । येन स्वैरपि मन्यन्ते जीवन्तोऽपि मृता इव ॥ १०५ ॥ दुर्गतिही देहधारियोंका परम दुःख और परम अपमान करनेवालीहै जिसके कारण जीते हुएही उसको बन्धु मृतवत् मानते हैं ॥ १०५ ॥ दैन्यस्य पात्र तामेति पराभूतेः परं पदम् । विपदामाश्रयः शश्वद्दौर्गत्यकलुषीकृतः ॥ १०६ ॥ दुर्गतिसे प्राप्त हुआ मनुष्य पराभवके स्थान और विपत्तिके परम आश्रयको निरन्तर प्राप्त होताहै ॥ १०६ ॥ लज्जन्ते बान्धवास्तेन सम्बन्धं गोपयन्ति च । मित्राण्यमित्रतां यान्ति यस्य न स्युः कपर्दकाः ॥ १०७॥ उससे बांधव लज्जित होतेहैं तथा उससे अपने सम्बन्धको छुपातेहैं बहुत क्या उसके मित्र अमित्र होजातेहैं जिसके पास कौडी नहीं होतीहै ॥ १०७ ॥ मूर्त्तं लाघवमेवैतदपायानामिदं गृहम् । पर्यायो मरणस्यायं निर्धनत्वं शरीरिणाम् ॥ १०८ ॥ दरिद्रकी यही मूर्ति, विपत्तियोंका यही घर है, यही मरणका दूसरा पर्यायहै, जो शरीरधारियोंको निर्धनताहै ॥ १०८ ॥ अजाधूलिरिव त्रस्तैर्मार्जनीरेणुवज्जनैः । दीपखद्योतछायेव त्यज्यते निर्धनो जनैः ॥ १०९ ॥ बकरीकी धूरिकी समान घबराये हुए तथा बुहारीकी धूरिकी समान दीप और पटबीजनेकी छायाकी समान दरिद्रको सब कोई त्याग देतेहैं ॥ १०९ ॥ शौचावशिष्टयाप्यस्ति किञ्चित्कार्यं क्वचिन्मृदा । निर्धनेन जनेनैव न तु किञ्चित्प्रयोजनम् ॥ ११० ॥
( २४६ )' पञ्चतन्त्रम् ।
( २४६ )' पञ्चतन्त्रम् । शौचसे अधशेष रही मृत्तिकासेभी कुछ कार्य सिद्ध हो सकताहै, परन्तु निर्धन मनुष्य किसी कामका नहीं होता ॥ ११० ॥ अधनो दातुकामोऽपि संप्राप्तो धनिनां गृहम् । मन्यते याचकोऽयं धिग्दारिद्र्यं खलु देहिनाम् ॥ १११ ॥ अधन (दरिद्री) देनेकी इच्छा करके धनियोंके घरमें आवे तोभी वह उसको याचकही मानते हैं देहधारियोंकी अवित्तताको धिक्कारहै ॥ १११ ॥ अतो वित्तापहारं विदधतो यदि मे मृत्युः स्यात् तथापि शोभनम् । उक्तञ्च- यदि चौर्य कर्म करते मेरी मृत्यु हो जाय तोभी अच्छाहै। कहाहै- स्ववित्तहरणं दृष्ट्वा यो हि रक्षत्यसून्ररः । पितरोऽपि न गृह्णन्ति तद्दत्तं सलिलाञ्जलिम् ॥ ११२ ॥ जो अपने धनको हरण होता देखकर प्राणोंकी रक्षा करताहै उसकी दीहुई अंजलि को पितर ग्रहण नहीं करते हैं ॥ ११२ ॥ तथाच- तैसेही- गवार्थे ब्राह्मणार्थे च स्त्रीवित्तहरणे तथा । प्राणांस्त्यजति यो युद्धे तस्य लोकाः सनातनाः ॥११३॥" गौ, ब्राह्मण, स्त्री तथा धनके हरण करनेमे और युद्धमें जो मनुष्य प्राणों- को त्यागता है उसको सनातन लोक प्राप्त होते हैं ॥ ११३ ॥" एवं निश्चित्य रात्रौ तत्र गत्वा निद्रावशं उपागतस्य पेटायां मया छिद्रं कृतं यावत् तावत् प्रबुद्धो दुष्टतापसः 'ततश्च जर्जरवंशप्रहारेण शिरसि ताडितः कथञ्चित् आयुःशेषतया निर्गतोऽहं न मृतश्च । उक्तंच- यह विचार रात्रिमें उस स्थानमें जाकर ज्योंहीं मैंने उस गठरीमें छिद्र किया त्योंही वह दुष्टात्मा जाग उठा और उस जर्जर वंशसे मेरे शिरमें प्रहार किया किसी प्रकार आयुके शेष होनेसे निकलगया मरा नहीं । कहा है- प्राप्तव्यमर्थं लभते मनुष्यो देवोऽपि तं लंघयितुं न शक्तः ।
भाषाटीकासमेतम् । ( २४७ ) तस्मान्न शोचामि न विस्मयो मे यदस्मदीयं न हि तत्परेषाम् ॥ ११४ ॥ प्राप्त होने योग्य धनकोही मनुष्य प्राप्त होताहै देवभी उसको लंघन करनेको समर्थ नही है इस कारण न मैं शोच करताहू न मुझे विस्मय है कारण कि, जो हमारा है वह दूसरोंका नहीं है ॥ ११४ ॥ काककूर्मो पृच्छतः-“कथमेतत् !” हिरण्यक आह- काक कूर्म बोले,-“यह कैसे ?” वह हिरण्यक बोला- कथा ४. अस्ति कस्मिंश्चिन्नगरे सागरदत्तो नाम वणिक्,तत्सूनुना रूपकशतेन विक्रीयमाणः पुस्तको गृहीतः । तस्मिंश्च लि- खितमस्ति । किसी नगरमें सागरदत्त नामक एक वणिक् रहताथा इसके पुत्रने सौ रुपयेमें बिकती हुई एक पुस्तक खरीदी । उसमे लिखाथा- प्राप्तव्यमर्थं लभते मनुष्यो देवोऽपि तं लंघयितुं न शक्तः । तस्मान्न शोचामि न विस्मयो मे यदस्मदीयं न हि तत्परेषाम् ॥ ११५ ॥ प्राप्त होनेयोग्य अर्थकोही मनुष्य लेता है उसको उल्लंबन करनेको देवभी समर्थ नहीं है इस कारण न मैं शोच करता हूं न मुझको विस्मय है जो हमारा है वह दूसरोका नहीं ॥ ११५ ॥ तद्दृष्ट्वा सागरदत्तेन तनुजः पृष्टः,-“पुत्र ! कियता मूल्येन एष पुस्तको गृहीतः!?” सोऽब्रवीत्,-“रूपकशतेन” । तच्छ्रु- त्वा सागरदत्तोऽब्रवीत्,-“धिक् मूर्ख ! त्वं लिखितैकश्लोकं रूपकशतेन यद्गृह्णासि एतया बुद्ध्या कथं द्रव्योपार्जनं करि- ष्यसि । तत् अद्य प्रभृति त्वया मे गृहे न प्रवेष्टव्यम्” । एवं निर्भर्त्स्य गृहात् निःसारितः । स च तेन निर्वेदेन विप्रकृष्टं देशान्तरं गत्वा किमपि नगरमासाद्य अवस्थितः । अथ कति- पयदिवसैः तन्नगरनिवासिना केनचिदसौ पृष्टः,-“कुतो भवा-
( २४८ ) पञ्चतन्त्रम् ।
( २४८ ) पञ्चतन्त्रम् । नागतः किं नामधेयो वा?''इति । असावब्रवीत्,-"प्राप्तव्य- म५ लभते मनुष्यः" । अथ अन्येनापि पृष्टेन अनेन तथा एव उत्तरं दत्तम् । एवं च नगरस्य मध्ये प्राप्तव्यमर्थ इति तस्य प्रसिद्धं नाम जातम् । अथ राजकन्या चन्द्रवती नाम अभिनवरूपयौवनसम्पन्ना सखीद्वितीया एकस्मिन् महो- त्सवदिवसे नगरं निरीक्षमाणा अस्ति । तत्र एव च कश्चिद्राजपुत्रोऽतीवरूपसम्पन्नो मनोरमश्च कथमपि तस्या दृष्टिगोचरे गतः । तद्दर्शनसमकालमेव कुसुमबाणाहतया तया निजसखी अभिहिता,-"सखि ! यथा किल अनेन सह समागमो भवति, तथा अद्य त्वया यतितव्यम् । एवञ्च श्रुत्वा सा सखी तत्सकाशं गत्वा शीघ्रमब्रवीत्-"यदहं चन्द्रवत्या तवान्तिकं प्रेषिता, भणितञ्च त्वां प्रति तया, यन्मम त्वद्दर्शनात् मनोभवेन पश्चिमावस्था कृता । तद्यदि शीघ्रमेव मदन्तिके न समेष्यसि तदा मे मरणं शरणम्" । इति श्रुत्वा तेन अभिहितम्-"यदि अवश्यं मया तत्र आग- न्तव्यं तत्कथय केन उपायेन प्रवेष्टव्यम्" । अथ सख्याभि- हितम्,-"रात्रौ सौधावलम्बितया दृढवरत्रया त्वया तत्रा- रोढव्यम्" । सोऽब्रवीत्,-"यदि एवं निश्चयो भवत्याः तद- हमेवं करिष्यामि" इति निश्चित्य सखी चन्द्रवतीसकाशं गता । अथ आगतायां रजन्यां स राजपुत्रः स्वचेतसा व्य- चिन्तयत "अहो ! महदकृत्यमेतत् । उक्तञ्च- यह देख सागरदत्तने पुत्रसे पूछा,-"पुत्र ! कितने मूल्यमें यह पुस्तक तुमने खरीदी" । वह बोला-"सौ १०० रुपयेमे" । यह सुनकर सागरदत्त बोला,- "धिक् मूर्ख ! जो तैने लिखे हुए एक श्लोकको सौ रुपयेमें खरीदा इस बुद्धिसे किस प्रकार धन उपार्जन करेगा, सो आजसे तुम हमारे घरमें प्रवेश न करना" । इस प्रकार घुड़ककर घरसे निकाल दिया । वह उससे दुःखी हो दूर देशान्तरमें जाकर स्थित हुआ, तब कितने एक दिनोंमें वहांके निवासियोंने पूछा,-"आप कहांसे आये हो आपका नाम क्या है ?" इस प्रकार यह बोला,-"मनुष्य प्राप्त होने-
भाषाटीकासमेतम् । (२४९)
योग्य अर्थको प्राप्त होता है" इत्यादि । फिर औरभी किसीके पूछनेपर उसने यही कहा । इस प्रकार नगरमें उसका नाम प्राप्तव्यमर्थ हुआ । तब राजकन्या चन्द्रवतीनाम नये रूपयौवनसे सम्पन्न दूसरी सखीको साथ लिये एक महो- त्सवके दिनमें नगरको देखती हुई आई, वहाही कोई राजपुत्र अत्यन्त रूप- सम्पन्न मनोहर किसीप्रकार उसके दृष्टिगोचर हुआ, उसके दर्शनकरतेही कुसुम- बाणसे हत हुई उसने अपनी सखीसे कहा-"सखि ! अवश्यही जिसप्रकार इससे समागम होजाय ऐसा तुम यत्न करो" । यह सुन वह सखी उसके पास जाकर शीघ्र बोली-‘ मुझे चन्द्रवतीने तुम्हारे पास भेजा है और उसने तुमसे कहा है कि, तुम्हारे दर्शनसेही कामदेवने मेरी मृत्युदशा करदी सो यदि शीघ्रही हमारे निकट न आओगे तो मैं मरणको शरणलूंगी,” यह सुनकर उसने कहा- “यदि अवश्य मैं वहा आऊ तो बताओ किस उपायसे आऊ” । तब सखीने कहा-“रात्रिमें महलपरसे लम्बायमान कठिन रस्सीके सहारे तुम यहा चढि आना” । वह बोला,-“जो तुम्हारा यह निश्चय है तो मैं यही करूंगा,” ऐसा निश्चयकर सखी चन्द्रावतीके समीप गई । तब रात होनेपर वह राजपुत्र अपने मनमें विचारने लगा ! “अहो यह बडा कुकर्म है । कहा है- गुरोः सुतां मित्रभार्यां स्वामिसेवकगेहिनीम् । यो गच्छति पुमांल्लोके तमाहुर्ब्रह्मघातिनम् ॥ ११६ ॥ गुरुकन्या, मित्रकी भार्या, स्वामि सेवककी स्त्री इनसे जो पुरुष संसारमें गमन करता है उसे ब्रह्मघाती कहते हैं ॥ ११६ ॥ अपरञ्च- औरभी- अयशः प्राप्यते येन येन चापगतिर्भवेत् । स्वर्गाच्च भ्रश्यते येन तत्कर्म्म न समाचरेत् ॥ ११७ ॥” जिससे अयशहो जिसकर्मसे दुर्गतिहो जिसकर्मसे स्वर्गसे भ्रष्टहो वह कर्म नकरे ॥ ११७ ॥” इति सम्यग्विचार्य्य तत्सकाशं न जगाम । अथ प्राप्त- व्यमर्थः पर्य्यटन् धवलगृहपार्श्वे रात्रावलम्बितवरत्रां दृष्ट्वा कौतुकाविष्टहृदयः तामालम्ब्य अधिरूढः । तया च राज-
( २५० ) पञ्चतन्त्रम् ।
( २५० ) पञ्चतन्त्रम् ।
बुद्ध्या स एवायमिति आश्वस्तचित्तया स्नानखादनपानाच्छा- दनादिना सम्मान्य तेन सह शयनतलमाश्रितया तदङ्गसं- स्पर्शसञ्जातहर्षरोमाञ्चितगात्रया उक्तम्-“युष्मद्दर्शनमात्रानुर- क्तया मया आत्मा प्रदत्तोऽयम् । त्वद्वर्जं अन्यो भर्त्ता मनासि अपि मे न भविष्यतीति । तत् कस्मात् मया सह न ब्र- वीषि”। सो ब्रवीत-“प्राप्तव्यमर्थं लभते मनुष्यः”। इत्युक्तेतयाऽ- न्योऽयमिति मत्वा धवलगृहादुत्तार्य्य मुक्तः । स तु खण्डदेवकुले गत्वा सुप्तः । अथ तत्र कयाचित् स्वैरिण्या दत्तसङ्केतको यावत् दण्डपाशकः प्राप्तस्तावदसौ पूर्वसुप्तः तेन दृष्टो रहस्यसंरक्षणा- र्थमभिहितश्च-“को भवान् ?” सोऽब्रवीत्,-“प्राप्तव्यमर्थं लभते मनुष्यः”। इति श्रुत्वा दण्डपाशकेन अभिहितम्,- “यच्छून्यं, देवगृहमिदम् । तदत्र मदीयस्थाने गत्वा स्वपि- हि” तथा प्रतिपद्य स मतिविपर्य्यासात् अन्यशयने सुप्तः । अथ तस्य रक्षकस्य कन्या नियमवती नाम रूपयौवनस- म्पन्ना कस्यापि पुरुषस्य अनुरक्ता सङ्केतं दत्त्वा तत्र शयने सुप्तासीत् । अथ सा तमायातं दृष्ट्वा स एव अयमस्मद्वल्लभ इति रात्रौ घनतरान्धकारव्यामोहिता उत्थाय भोजनाच्छा- दनादिक्रियां कारयित्वा गान्धर्वविवाहेन आत्मानं विवाह- यित्वा तेन समं शयने स्थिता विकसितवदनकमला तमाह,-“किमद्यापि मया सह विश्रब्धं भवान् न ब्रवीति” । सोऽब्रवीत्,-“प्राप्तव्यमर्थं लभते मनुष्यः” इति श्रुत्वा तया चिन्तितम्, यत्कार्य्यमसमैक्षितं क्रियते तस्य ईदृक्फलवि- पाको भवति” इति । एवं विमृश्य सविषादया तया निःसा- रितोऽसौ । स च यावद्वीथीमार्गेण गच्छति तावदन्यविषय- वासी वरकीर्त्तिर्नाम वरो महता वाद्यशब्देन आगच्छति । प्राप्तव्यमर्थोऽपि तैः समं गन्तुमारब्धः । अथ यावत्प्रत्यासन्ने लग्नसमये राजमार्ग्यासन्नश्रेष्ठिगृहद्वारे रचितमण्डपवेदिकायां कृतकौतुकमङ्गलवेशा वणिक्सुता अस्ति तावत् मदमत्तो
भाषाटीकासमेतम् । ( २५१ ) हस्ती आरोहकं हत्वा प्रणश्यज्जनकोलाहलेन लोकमाकुल- यन् तमेव उद्देशं प्राप्तः । तं च दृष्ट्वा सर्वे वरानुयायिनो वरेण सह प्रणश्य दिशो जग्मुः । अथ अस्मिन्नवसरे भयतरललो- चनामेकाकिनीं कन्यामवलोक्य “मा भैषीरहं परित्राता” इति सुधीरं स्थिरीकृत्य दक्षिणपाणौ संगृह्य महासाहासिक- तया प्राप्तव्यमर्थः परुषवाक्यैः हस्तिनं निर्भर्त्सितवान् । ततः कथमपि दैवयोगादपयाते हस्तिनि ससुहृद्बान्धवेन अतिक्रान्तलग्नसमये वरकीर्त्तिना आगत्य तावत् तां कन्या- मन्यहस्तगतां दृष्ट्वा अभिहितम्-“भोः श्वशुर ! विरुद्धमिदं त्वया अनुष्ठितं यन्मह्यं प्रदाय कन्यामन्यस्मै प्रदत्ता” इति । सोऽब्रवीत्,-“भो ! अहमपि हस्तिभयपलायितो भवद्भिः सह आयातो न जाने किमिदं वृत्तम्” । इति अभिधाय दुहितरं प्रष्टुमारब्धः, “वत्से ! न त्वया सुन्दरं कृतम् । तत्कथ्यतां कोऽयं वृत्तान्तः ।” साऽब्रवीत्,-“यदहमनेन प्राणसंशयात् रक्षिता तदा एनं मुक्त्वा मम जीवन्त्या नान्यः पाणिं ग्रहीष्यति” इति । अनेन वार्त्ताव्यतिकरेण रजनी व्युष्टा । अथ प्रातस्तत्र संजाते महाजनसमवाये वार्त्ताव्य- तिकरं श्रुत्वा राजदुहिता तमुद्देशमागता । कर्णपरम्परया श्रुत्वा दण्डपाशकसुतापि तत्रैव आगता । अथ तं महाजन- समवायं श्रुत्वा राजा अपि तत्रैव आजगाम।प्राप्तव्यमर्थं प्राह- “भो ! विश्रब्धं कथय, कीदृशोऽसौ वृत्तान्तः,” अथ सोऽब्र- वीत्,-“प्राप्तव्यमर्थं लभते मनुष्यः”इति । राजकन्या स्मृत्वा प्राह,-“देवोऽपि तं लंघयितुं न शक्तः” । ततो दण्डपाशक- सुता अब्रवीत्,-“तस्मान्न शोचामि न विस्मयो मे” इति । तमखिललोकवृत्तान्तमाकर्ण्य वणिक्सुताऽब्रवीत्,-“यद्- स्मदीयं न हि तत्परेषाम्” इति । अभयदानं दत्त्वा राज्ञा पृथक् पृथग् वृत्तान्तान् ज्ञात्वा अवगततत्त्वः तस्मै प्राप्तव्यम- र्थाय स्वदुहितरं सबहुमानं ग्रामसहस्रेण समं सर्वालं-
(२६२) पञ्चतन्त्रम् ।
(२६२) पञ्चतन्त्रम् । कारपरिवारयुतां दत्त्वा त्वं मे पुत्रोऽसीति नगरविदितं तं यौवराज्येऽभिषिक्तवान् । दण्डपाशेकेनापि स्वदुहिता स्वशक्त्या वस्त्रदानादिना सम्भाव्य प्राप्तव्यमर्थाय प्रदत्ता । अथ प्राप्तव्यमर्थेनापि स्वीयपितृमातरौ समस्तकुटुम्बावृतौ तस्मिन्नगरे सम्मानपुरःसरं समानीतौ । अथ सोऽपि स्वगो- त्रेण सह विविधभोगानुपभुञ्जानः सुखेन अवस्थितः। अतोऽहं- ब्रवीमि- यह विचारकर उसके पास न गया, उस समय वह ( प्राप्तव्यमर्थवाला ) घूमता हुआ श्वेत घरके निकट रात्रिमे लम्बायमान रस्सी ( कमन्द ) को देख- कर कौतुकयुक्त हृदयसे उसको पकडकर गया । उस राजपुत्रीने यह वहीहै इस प्रकार जान सन्तुष्टचित्तसे स्नान भोजन पानाच्छादनादिसे सन्मान किया उसके संग शय्यामें सोती हुई उसके अंगस्पर्शसे प्राप्त हुए हर्षसे रोमांचित शरीर हो उसने कहा-"तुम्हारे दर्शनमात्रसे अनुरक्त हुई मैंने अपना आत्मा तुमको दिया, तुमको छोडकर और स्वामी स्वप्नमेंभी मेरे न होगा, सो मेरे साथ आलाप क्यों नहीं करते" । वह बोला,-"मनुष्य प्राप्त होनेयोग्य अर्थकोही प्राप्त होताहै" । ऐसा कहनेपर यह और है ऐसा उसने विचार अपने धवलगृहसे उतारकर छोड- दिया, वह किसी टूटे देवमंदिरमें जाकर सो गया । तब वहां किसा कुलटाका संकेत किया हुआ जबतक नगररक्षक प्राप्त हुआ, उससे पहलेही यह सोगयाथा उसने देखकर इस गुप्तभेद छिपानेके लिये पूछा,-"आप कौनहै " । वह बोला "मनुष्य प्राप्त होने योग्यही अर्थको प्राप्त होताहै"। यह सुनकर वह दण्डपाशक बोला-"यह देवगृह शून्यहै । सो मेरे स्थानमें जाकर सोरह" । "बहुत अच्छा" ऐसा कह बुद्धिकी विपरीततासे अन्य स्थानमें सोगया, उस रक्षककी कन्या नियम- वती नामवाली रूपयौवनसे सम्पन्न किसी पुरुषमें अनुरक्त हुई संकेत देकर उस -स्थानमें सोगईथी तब यह उसको आया देख यही मेरा प्रियहै ऐसा रात्रीके घने अंधकारसे मोहित हुई उठकर भोजनाच्छादि क्रियाको कराकर गान्धर्वरीतिसे -अपना विवाहकर उसके संग शयनमें स्थित हुई खिले मुखकमलसे उससे बोली "अबभी क्यों निडर होकर तुम मुझसे नहीं बोलते"। वह बोला-"मनुष्य प्राप्त- -व्य अर्थको प्राप्त होताहै"। यह सुन उसने विचार किया, "जो बिना विचारे
भाषाटीकासमेतम्। (२५३)
कार्य किया जाताहै उसका ऐसाही फल होताहै”। यह विचार दुःखी हो उसने इसे निकाल दिया, सो वह जबतक मार्गमे जाता है तबतक वरकीर्तिनाम वर और देशका रहनेवाला बडे बाजे गाजेसे आया। प्राप्तव्यमर्थभी उनके साथ जाने लगा, सो जबतक लग्नसमय प्राप्त हो कि, राजमार्गमे स्थित श्रेष्ठीके गृहद्वारमे कि, जहा रत्नमण्डपकी वेदीमें विवाहके निमित्त मगलका वेश किया वणिक्पुत्री स्थित थी, तबतक मदमत्त हाथी आरोहकको मारकर नष्ट होते जनोके कोलाहल- के साथ लोकको व्याकुल करता हुआ उसी स्थानमे प्राप्त हुआ। उसको देखकर सब वराती वरके सग प्रनष्ट होते दिशाओमें गये। उसी समय भयसे चंचल नेत्र- वाली इकली कन्याको देखकर “मतडरो मैं रक्षकहू” इस प्रकार धीरतापूर्वक निश्चय करके दक्षिण हाथ पकडकर महा साहसपनसे प्राप्तव्यमर्थ कठोर वाक्योंसे हाथीको घुडकता हुआ, तब किसी प्रकारसे दैवयोगसे हाथीके हट जानेसे सुहृ- द्वान्धवोंके साथ लग्नसमय बीत जानेसे वरकीर्तिने आकर तत्रतक उस कन्याको अन्यके हाथमें प्राप्त हुई देखकर कहा,-“भो श्वशुर ! यह आपने विरुद्ध किया जो मुझको देकरके कन्या औरको दी” वह बोला,-“भो ! मैभी हाथीके डरसे भागा हुआ, आपके सग आयाहू न जाने यह क्या हुआ”। ऐसा कह बेटीसे पूछने लगा, “वत्से ! यह तैने अच्छा न किया, सो कह यह क्या वृत्तान्त है?” वह बोली-“इसने मेरी प्राणसकटसे रक्षा की है सो इसको छोडकर मुझ जीती हुईका हाथ कोई न ग्रहण करेगा”। इस बातमे रात बीतगई। तब प्रातःकाल होनेपर महाजनोंके समूहमें इस वार्ताका व्यतिकर सुनकर राजदुहिता उस स्थानमें आई। कर्णपरपरासे सुनकर दण्डपाशकी कन्याभी उस स्थानमें आई। तब उस महाजनके समूहको सुनकर राजाभी उस स्थानमें आगया। तब प्राप्तव्यमर्थसे बोला,-“भो ! निडर कहो यह कैसा वृत्तान्त है”। तब वह बोला,-“मनु- ष्य प्राप्तव्य अर्थको प्राप्त होताहै” राजकन्या बोली,-“देवभी उसको लङ्घन करनेको समर्थ नहीं है”। तब दण्डपाशकसुता बोली,-“इस कारण न मैं कुछ सोचती हू न कुछ मुझे विस्मय है” इस अखिल लोकके वृत्तान्तको सुन- कर वणिक्सुता बोली,-“जो हमारा है सो दूसरेका नहीं”। अभयदान देकर राजाने पृथक् २ वृत्तान्त पूछा उस वृत्तान्तको जान प्राप्तव्यमर्थके वास्ते अपनी कन्याको बहुत मानके सहित सम्पूर्ण अलकारसे परिवारसे युक्त देकर “तू
(२५४) पञ्चतन्त्रम् ।
(२५४) पञ्चतन्त्रम् । मेरा पुत्र है” ऐसा नगरमें विदित कर उसको युवराज्यमें अभिषिक्त कर दिया । दंडपाशकनेभी अपनी कन्या निजशक्तिके अनुसार वस्त्रपानादिसे सत्कृत कर प्राप्तव्यमर्थको दी प्राप्तव्यमर्थने भी अपने पिता माताको समस्त कुटुम्बके सहित उस नगरमें सम्मानपूर्वक बुलाया, वहभी अपने गोत्रोंके सहित अनेक भोगोंको भोगता हुआ सुखसे रहा। इससे मैं कहता हूं- “प्राप्तव्यमर्थं लभते मनुष्यो देवोऽपि तं लंघयितुं न शक्तः । तस्मान्न शोचामि न विस्मयो मे यदस्मदीयं न हि तत्परेषाम् ॥ ११८ ॥” मनुष्य प्राप्तव्य अर्थको प्राप्त होता है, उसे देवभी उल्लंघन करनेको समर्थ नहीं, इस कारण न मैं शोच करता हूं, न मुझको विस्मय है, क्यों कि, जो हमारा है वह दूसरोंका नहीं ॥ ११८ ॥” तदे तत्सकलं सुखदुःखमनुभूय परं विषादमुपागतोऽने- न मित्रेण त्वत्सकाशमानीतः । तदेतत् मे वैराग्यकारणम्” । मन्थरक आह,-“ भद्र ! भवति सुहृदयसन्दिग्धं यत् क्षुत्क्षामोऽपि शत्रुभूतं त्वां भक्ष्यस्थाने स्थितमेवं पृष्ठमारोप्य आनयति न मार्गेऽपि भक्षयति । उक्तञ्च यतः- सो यह सम्पूर्ण दुःख सुख अनुभव करके परम विषादको प्राप्त हुए मित्रने मुझे तुम्हारे पास प्राप्त किया है। यह मेरे वैराग्यका कारण है” । मन्थरक बोला,-“भद्र ! यह काग असंशय मित्रहीहै, जो भूखसे व्याकुल भी शत्रुभूत तुमको भक्ष्यस्थानमें स्थितही पीठपर आरोपणकर लाया मार्गमेंभी भक्षण न किया । कारण कहा है- विकारं याति नो चित्तं वित्ते यस्य कदाचन । मित्रं स्यात्सर्वकाले च कारयेन्मित्रमुत्तमम् ॥ ११९ ॥ जिसका चित्त कभी धनसे विकारको प्राप्त नहीं होता है वही मित्र है सदैव ऐसे मित्रको करै ॥ ११९ ॥