परिभाषेन्दुशेखर (नागेश भट्ट - व्याकरण परिभाषा सिद्धान्त एवं भैरवी टीका सटीक)

१२८-१३० प० विचारः ] तत्त्वप्रकाशिकासमलङ्कृत-भूतिभूषितः ३३३ ननु 'विव्याधे'त्यादौ परत्वाद् 'हलादिः शेषे' वस्य सम्प्रसारणं स्या- दत आह— सम्प्रसारणं तदाश्रयं च कार्यं बलवत् ॥ १२८ ॥ —: ✤ :— तदाश्रयं 'सम्प्रसारणाच्चे'ति पूर्वरूपम् । वस्तुतो 'लिट्यभ्यासस्ये'ति सूत्रे उभयेषां ग्रहणस्योभयेषां सम्प्रसा- रणमेव यथा स्यादित्यर्थकत्वेनेदं सिद्धमित्येषा व्यर्थेति 'लिट्यभ्यासस्ये'ति सूत्रे स्पष्टम् । फलान्तरान्यथासिद्धिरपि तत्रैव भाष्ये स्पष्टा । 'णौ च संश्चङोरि'त्यादौ संश्चङोरित्यादि विषयसप्तमीति तत्रापि न दोष इत्य- न्यत्र विस्तरः ॥ १२८ ॥ यत्तु— क्वचिद्विकृतिः प्रकृतिं गृह्णाति ॥ १२९ ॥ —: ✤ :— तेन 'निसमुपविभ्यो ह्व' इत्यत्र ह्वाग्रहणेन ह्वेञो ग्रहणसिद्धिः । तथा— औपदेशिकप्रयोगिकयोरौपदेशिकस्यैव ग्रहणम् ॥ १३० ॥ —: ✤ :— तेन 'दादेर्धातोर्घ' इत्यत्र औपदेशिकधातोरेव ग्रहणमिति । —तन्न ; तयोर्निर्मूलकत्वाद्भाष्याव्यवहृतत्वाच्च, "न च विकृतिः प्रकृतिं गृह्णाती"ति 'ग्रहिज्ये'ति सूत्रस्थभाष्येण आद्यायास्तिरस्काराच्च । 'निसमुपविभ्यो ह्व' इत्यादौ ह्वेञोऽनुकरणे सौत्रः प्रयोगः । इदं सिद्धमिति । 'विव्याधे'त्यादि वच्यादिग्राह्याद्युद्देश्यकसम्प्रसारणविषयलक्ष्य- सिद्धमित्यर्थः । व्यर्थेति । नन्वेतदभावे 'भृष्ट' इत्यत्र रमागमापत्तिः, 'जुहुवतुर्'इत्यत्र सम्प्रसारणपूर्वरूपे बाधित्वा परत्वादातो लोपापत्तिः, 'शुशुवतुर्'इत्यत्र सम्प्रसारणं बाधित्वेयङापत्तिरित्यत आह—अन्यथासिद्धिरिति । सम्प्रसारणस्य नित्यत्वेन पूर्वरूपस्य अन्तरङ्गत्वेन पूर्वं प्रवृत्त्या दोषाभावेनैतस्या वैयर्थ्यमिति भावः । इत्यादाविति । आदिना 'स्वपिस्थमिव्येत्रां यङी'त्यस्य सङ्ग्रहः ; अन्यथा 'वेवीयत' इत्यत्रान्तरङ्गत्वात् सम्प्रसा- रणात्पूर्वं द्वित्वे उत्तरखण्डस्यैव सम्प्रसारणेऽनिष्टरूपापत्तिरिति भावः ॥ १२८ ॥ सौत्रः प्रयोग इति । अत्र सूत्रे शित्परकत्वाभावेन ह्वेञ आत्त्वे 'आतो धातोर्'-

३३४ परिभाषेन्दुशेखरः [ ३ प्रकरणे- आत्त्वविषय एवाऽऽत्मनेपदम्, प्रयोगस्थानामेवानुकरणस्य घुसंज्ञासूत्रे भाष्ये स्पष्टमुक्तत्वादित्यन्ये । अन्त्यापि तत्रोपदेशग्रहणं कुर्वतः सूत्रकृतो वार्तिककृतश्चासम्मता । “इह हि व्याकरणे सर्वेष्वेव सानुबन्धकग्रहणेषु रूपमाश्रीयते यत्रास्यैतद्रूप- मिति, रूपनिर्ग्रहश्च शब्दस्य नान्तरेण लौकिकं 'प्रयोगम् । अस्मिंश्च लौकिके प्रयोगे सानुबन्धकानां प्रयोगो नास्तीति कृत्वा द्वितीयः प्रयोग उपास्यते, क उपदेशो नाम ?” इति घसंज्ञासूत्रस्थभाष्येण प्रायोगिकासम्भवे तद्ग्रहण- मित्यर्थस्य लाभेन भाष्यासम्मता च । भाष्ये सानुबन्धकेत्यादि प्रकृताभिप्रायेण । 'दादेर्ध्रि'ति सूत्रे दादिपदस्य औपदेशिकदादित्ववति लक्षणेति न दोष इत्यन्यत्र विस्तरः ॥१२९,१३०॥ यदपि ननु

सिद्धौ (L26) with this glyph in L5: In L26, 'द्ध' has that specific shape. In L5, the bottom part has the tail of 'द': it turns right and down, exactly like 'द्द'! Wait, but could it be a misprint for किञ्चिद्धि, or did the author/editor literally write: 'यत्रैकाज्ग्रहणं किञ्चिद्दि'ति पाठः? Wait, what if it's "किञ्चिद्दि"ति पाठः? Yes, we must transcribe what is printed in the image! Wait, let's look at: "किञ्चिद्दि"ति पाठः । Wait, could it be "किञ्चिद् दी..."? No, it's one glyph: किञ्चिद्दि"ति.

Let's check L4-5: अत एव 'श्वीदित' इति सूत्रे कैयटे "यत्रैकाज्ग्रहणं किञ्चिद्दि"ति पाठः । Wait, could it be किञ्चिद्धि"ति पाठः? Look at 'द्ध' in 'बुद्ध', 'सिद्धि'. In older fonts, 'द्धि' and 'द्दि' can look very similar. Wait, let's look at the loop of 'ध': does it have a bump? Wait, in "किञ्चिद्दि", look at the lower curve: it bulges right and goes down with a tail, just like 'द'. Wait, but

३३६ परिभाषेन्दुशेखरः [ ३ प्रकरणे- न च आर्धधातुकाक्षिप्तधातोरेकाच इति विशेषणम्। एवं च 'बिभित्स- ती'त्यादावुत्तरखण्डस्य धातोरेकाच्त्वमस्त्येव उत्तरखण्डेऽस्तित्ववत्। एतच्च 'दयतेरि'ति सूत्रे भाष्ये स्पष्टम्। एवं च प्रकृतभाष्यासङ्गतिरिति वाच्यम्; आक्षेपे आक्षिप्तस्यान्वये च मानाभावात्। अङ्गत्त्वं तु विशिष्ट एवेति 'एकाचो द्वे' इति सूत्रे भाष्ये स्पष्टम्। निरूपितं च तनादिशेषे शब्देन्दुशेखरे। धातुत्वं तु उत्तरखण्ड एव। अत एव 'एकाचो बशो भष्'ति सूत्रे धातोरवयवस्यैकाच इति वैयधिकरण्येनान्वये गर्धप्सिद्धिः प्रयोजनमुक्तं भाष्ये, न तु प्रसिद्धम् 'अजर्घा' इति। 'अजर्घा, बेभिदीती'त्यादौ श्नमश्न्यनादयस्तु 'चर्करीतं चे'त्यस्याऽदादौ पाठेन यङ्लुगन्ते गणान्तरप्रयुक्तविकरणस्याप्राप्त्या न भवन्ति। छान्दसत्वादेव कार्यान्तराणामपि छन्दसि दृष्टप्रयोगेष्वदृष्टानाम्भावो बोध्यः। भाषायां तु तादृशानामभाव एव। शिप्शबादिनिर्देशास्तु 'भवतेर' इत्यादिसूत्रस्थतन्निर्देशवन्नार्थसाधका इत्यन्यत्र विस्तरः ॥ १३१ ॥ अङ्गत्त्वं तु विशिष्ट एवेति। द्वित्वनिष्पन्ने 'दयतेरि'ति सूत्रस्थभाष्यात् प्रकृतिवृत्त्य- र्थवत्त्वव्याप्यधातुत्वादिधर्मातिदेशेऽपि प्रकृतित्वानतिदेशेन “सैव च प्रकृतिराद्ये”ति प्रत्यभिज्ञानात् द्वित्वोद्देश्यस्य प्रकृतित्वेन विशिष्टे तत्त्वं सुवचमिति भावः। अत एवेति। उत्तरखण्डे एव धातुत्वसत्त्वादित्यर्थः। 'अजर्घा' इत्यस्य प्रसिद्धत्वं स्वन्यत्रोदाहृतत्वाद् बोध्यम्। 'चर्करीत'शब्दो यङ्लुङन्तपरः। अत एव सप्तमे भाष्ये 'किरति चर्करीतान्त- मि'ति प्रयोग उपपद्यते। नार्थसाधका इति। तेषां भाष्याविचारितप्रयोजनकत्वेन पारायणादिनाऽदृष्टार्थ- साधकत्वमेव कल्पयितुं युक्तमिति भावः। विस्तर इति। परे तु—अत्र सूत्रे 'अज्वत' इत्युकावप्युपदेशेऽनुदात्तस्यानज्वतो- ऽप्रसिद्धेः' सामर्थ्यात्तस्योपदेशावच्छेदेनैकाच इत्यर्थात् उपदेशावच्छेदेनानुदात्तादित्य- र्थाद्वा वधिव्यावृत्तिसिद्ध्या एकपदघटितम् 'एकाजि'ति पदं व्यर्थं सदुक्तपरिभाषायां ज्ञापकम्। किञ्च यङ्लोपे 'बेभिदिते'त्यादिभाष्ये यङ्लोपे दोषवारणाय स्थानि- वत्त्वस्येव यङ्लुक्युपायान्तरस्याप्रदर्शनेन इडागमस्य तत्रेष्टत्वमवगत्य उक्तपरिभाषाया भाष्याभिमतत्वमेव। इड्विषये यङ्लुको लोकेऽनभिधानकल्पने तु न मानम्। किञ्च तस्य छान्दसत्वेऽपि छान्दसरूपसाधकान्यप्रमाणप्रणयनवदेतत्परिभाषा- रूपप्रमाणाभ्युपगमे बाधकाभावः। किञ्च 'यङ्लोप' इति भाष्ये यङ्लुकि- उपायाप्रदर्शनरूपन्यूनतापत्तिपरिहाराय यङ्लुगन्तेड्विषयलक्ष्याणां लोकेऽनभिधान- कल्पनापेक्षया परिभाषाया भाष्याभिमतत्वकल्पनाया एव न्याय्यत्वम्। किञ्च 'एकाच' इति सूत्रशेषे भाष्ये आयुदात्तनिपातनस्वरस्य प्रकृतिस्वरबाधकत्वकल्पनेन 'बधिषीष्टे'त्यादौ उपदेशोऽनुदात्तत्वाभावेन निषेधाविषयत्वोक्तावपि सूत्रे एकाज्-

१३२-१३३ प० विचारः ] तत्त्वप्रकाशिकासमलङ्कृत-भूतिभूषितः ३३७ ननु ‘जभोऽचि, रधेश्च, नेटचलिटी’त्येव सूत्र्यतां किं दीर्घधिग्रहणे- नेत्यत आह— पदगौरवाद्योगविभागो गरीयान् ॥ १३२ ॥ —: ❀ :— प्रतिवाक्यं भिन्नवाक्यार्थबोधकल्पनेन गौरवं स्पष्टमेव । परन्तु भाष्या- सम्मतेयम्, ‘टाङसि’ति सूत्रस्थभाष्यविरुद्धा च । तत्र च इनादेशे इकारप्रत्याख्यानं योगविभागेनैव कृतमिति बहवः ॥ १३२ ॥ अर्धमात्रालाघवेन पुत्रोत्सवं मन्यन्ते वैयाकरणाः ॥ १३३ ॥ ग्रहणस्य फलान्तराप्रदर्शनेन तस्य यङ्लुग्व्यावर्तकत्वमेव भाष्याभिमतमिति स्पष्टमेव । किञ्च—तत्तद्गणप्रयुक्तश्यन्नादिवारणमप्यशक्यम्, यङ् लुगन्तस्यादादौ पाठस्य भ्वादि- यङ्लुगन्तप्रकृतिकशपो निवर्तनेन चारितार्थ्यात् । यङ्लुकश्छान्दसत्वकल्पनया तत्तत्कार्यं- वारणं तु उक्तयुक्त्याऽयुक्तमेवेति प्राहुः ॥ १३१ ॥ गरीयानिति । अतिशयगौरवविशिष्ट इत्यर्थः । गौरवस्य क्लेशजनकत्वेन हेयत्वं लोकप्रसिद्धमिति नापूर्वमिति बोध्यम् । गौरवमेव उपपादयति—प्रतिवाक्यमिति । प्रत्येकं भिन्नसामग्र्या अपेक्षितत्वात्तस्यां चानेकपदार्थसम्मेलनावश्यकतया गौरवं स्फुटमेवेत्यर्थः । भाष्यासम्मतेति । ईदृश- गौरवस्य कुत्रापि तेनानुक्तेरिति भावः । ननु ‘अप्रतिषिद्धमि’ति न्यायात् लोकसिद्धाया अस्या भाष्यानुमतत्वमित्यत आह—टाङसीतीति । बहव इति । परे तु—तद्भाष्यमेकदेश्येव ; अत एव ‘ऋलृक्’ सूत्रादौ भाष्यकृता कृतं “महतो वंशस्तम्बाल्लट्वाऽनुकृष्यत” इत्यनेन स्वल्पगौरवस्य महता क्लेशेन वार्तिककृता कृतस्य परिहारस्यावहेलनं सङ्गच्छते । किञ्च—वर्णगौरवात् योगविभाग- गरीयस्त्वस्योक्तभाष्यविरुद्धत्वेऽपि निरुक्तपरिभाषायां लोकसिद्धायां भाष्यविरोधाभाव इति वदन्ति ॥ १३२ ॥ अर्धमात्रालाघवेनेति । हेतावेषा तृतीया । अर्धमात्रालाघवजन्यमुत्सवं पुत्रोत्सवम् = पुत्रोत्सवसदृशं मन्यन्ते, पुत्रोत्सववत् सन्तुष्यन्तीत्यर्थः । अन्ये तु—प्रकृत्यादित्वादेषा तृतीया । अर्धमात्रालाघवाभिन्नं पुत्रोत्सवम् = पुत्र- जन्मरूपं सुखजनकं व्यापारं मन्यन्ते इत्यर्थः । तथा च विशिष्टसुखजनके पुत्रजन्मरूपे व्यापारे अर्धमात्रालाघवाभेदबोधने तादृशसुखजनकत्वमुक्तलाघवस्यार्थात् सिद्ध्यति । किञ्च—अत्रापि शब्दशेषेण अर्धमात्रालाघवेनापि पुत्रोत्सवं वैयाकरणा मन्यन्ते, किमुत ततोऽधिकलाघवेनेति ‘कैमुतिक’न्यायेन मात्रादिकृतलाघवस्याऽऽदरणीयतामाहुः । ४३

३३८ परिभाषेन्दुशेखरः [ ३ प्रकरणे- 'एओङ्-ऐऔच्'सूत्रयोर्ध्वनितैषा भाष्ये । तत्र अनेकपदघटितसूत्रे प्रायेण पदलाघवविचार एव, न तु मात्रालाघवविचार इति 'ऊकालोऽच्, अपृक्त एकाल्'त्यादिसूत्रेषु भाष्ये ध्वनितम् । तत्र हि सूत्रे "अल्ग्रहणहल्ग्रह- णयोर्विशेषविचारे संज्ञायां हलग्रहणं 'प्यक्षत्रि'ये'ति सूत्रे अणिञोरिति वाच्य- मिति त्रीणि पदान्यल्ग्रहणे तदेकं स्वादिलोपे हलग्रहणं प्येति सूत्रे अणिञो- रिति न वाच्यमपृक्तस्येति वाच्यमिति त्रीण्येव पदानीति नास्ति लाघवकृतो विशेषः" इत्युक्तम् । "अचि श्न्वो'रिति सूत्रे इण् इत्येव सिद्धे य्वोरिति संमृद्य ग्रहणाच्च पूर्वेणेण्ग्रहणं तत्र विभक्तिनिर्देशे संमृद्य ग्रहणे च सार्धास्तिस्रो मात्रा इण्ग्रहणे

ध्वनितैवेति । 'कैमुतिक'न्यायसूचितार्थविशिष्टेत्यर्थः । तत्र हि "सन्ध्यक्षरेषु तपरो- पदेशाभावे एचो ह्रस्वानुशासनेषु अर्धैकारार्धौकारयोर्वारणार्थम् 'एच इग्घ्रस्वादेशे' इति सूत्रं कर्तव्यमि"त्युपक्रम्य "यदि हि तौ स्यातां तावेवायमुपदिशेत्" इत्युक्तम् । तथा च प्रत्येकमेङिः एकमात्र लाघवानुरोधेन "तावेवायमुपदिशेदि"ति वदता भाष्यकृतैतदर्थं सूचित इति स्पष्टमेव । इत्यादिसूत्रेष्विति । आदिना 'प्रत्ययस्य लुक्श्लुलुपः, एओङ्, ऐऔजि'त्यस्य परिग्रहः। इत्युक्तमिति । अन्यथा मात्रालाघवकृतविशेषस्य सत्त्वात्तद- सङ्गतिः स्पष्टैव । केचित्तु—संज्ञाशब्दानां सार्धमात्रिकत्वेन मात्रालाघवकृतविशेषाभावादुक्तयुक्त्या पदलाघवकृतविशेषाभावाच्च लाघवकृतविशेषाभावोपपादनप्रयुक्तविरोधाभावेन, 'अचि श्न्व'ति सूत्रोक्तभाष्यविरोधेन चानेकपदघटितसूत्रेषु मात्रालाघवविचारो नास्तीत्युक्त- मयुक्तमेव। 'अपृक्त' इति सूत्रमेव सार्धमात्रिकत्वं संज्ञानामित्यत्र मानम् । 'ऊकाल' इति सूत्रे पदगौरवप्रदर्शनेन मात्राकृतगौरवस्यापि स्पष्टमुक्तप्रायतया पृथङ् नोक्तमिति न तद्विरोधलेशोऽपि । अनुगमप्रस्तावे प्रायपदनिवेशनं तु तदसामर्थ्यबोधनमेवेति प्राहुः । संमृद्य ग्रहणादिति । आदेशेन स्थानिनौ निवर्त्त्य 'य्वोरि'त्यादेशरूपेण ग्रहणा- दित्यर्थः । इण्ग्रहणे तिस्रो मात्रा इतीति । 'य्वोरि'त्यस्य स्थाने इण् इत्युच्चारणे 'इण्,

तावेवायमुपदिशेदितीति । नन्वेवं मात्रिकयोरेव गुणसंज्ञा स्यात्, तपरत्वादिति चेन्न । तत्र 'ए-ओ' इति स्वरूपयोर्दीर्घयोर्निर्देशात् । एवमपि अर्धमात्रालाघवं भवति । मूले—अपृक्तस्येति वाच्यमितीति । अपृक्तशब्दस्य संज्ञाशब्दत्वादखण्डत्वमिति तात्पर्यम् ॥ १३३ ॥ इति श्रीवैयाकरणप्रवर-'गणपति-शास्त्रि-मोकाटे'कृततत्त्वप्रकाशिकाभिधे 'भूति'व्याख्याने शास्त्रशेषनामकं तृतीयं प्रकरणम् ।

१३३ प० विचारः ] तत्त्वप्रकाशिकासमलङ्कृत-भूतिभूषितः ३३९ तिस्रा मात्रा'' इति 'लण्' सूत्रे भाष्योक्तेः, तथा 'ओतः श्यनी'ति सूत्रे “शितीति न वक्तव्यम्, तत्राप्ययमर्थः—'ष्ठिबुक्लम्बि'ति सूत्रे शितीति न कर्तव्यं भवती''ति भाष्ये न केवलं मात्रालाघवं यावदयमप्यर्थ'' इति कैय- टोक्तेः प्रायेणेति शिवम् ॥ १३३ ॥ ॥ इति शास्त्रशेषनामकं तृतीयं प्रकरणम् । इति श्रीमन्महामहोपाध्याय-शिवभट्ट-सतीगर्भज- नागोजीभट्टकृतः परिभाषेन्दुशेखरः समाप्तः । ──────────────────────── इयङु वङावि'त्यत्र रुत्वयत्वयलोपेषु तु सार्धमात्राद्वयमिति बोध्यम् । अयमपीति । अयम् = अर्धमात्रालाघवरूपः, अपिना तदलाघवपरिग्रहः । तथा च 'कैमुतिक'न्यायबोधितपुत्रो- त्सवाद्यनेकफलदातृत्वेन अभ्यर्हितत्वात् प्रथमं पदलाघवविचारस्तदसम्भवे मात्रालाघव- विचारोऽप्याश्रीयते, यतः पुत्रोत्सवादिनाऽभीष्टसकलार्थसिद्धिः ॥ १३३ ॥ ॥ इति भूतितिलके शास्त्रशेषनामकं तृतीयं प्रकरणम् ॥ इति श्रीमन्महामहोपाध्याय-पटवर्धनोपनामक-तात्याशास्त्र्यपरनाम- धेयेन रामकृष्णशास्त्रिणा विरचिता 'भूति'नाम्नी परिभाषेन्दुशेखरव्याख्या समाप्ता । —: ✤ :— ॥ समाप्तश्चायं ग्रन्थः ॥ ॥ श्रीभवानीशङ्करार्पणमस्तु ॥ ●

समर्पणम् वेदबाणाङ्कवसुधा (१९५४) वैक्रमेऽब्दे गुरोर्दिने । भाद्रे भूततिथौ भूतिः सिते सम्पूर्णतामगात् ॥ १ ॥ माता श्री गोपिकाख्या स्म भवति जनकः श्रीमहादेवशर्मा पूज्यः श्रीबालशास्त्री विबुधनृपनुतोऽभूद् गुरुर्यस्य मुख्यः । तात्येत्याख्या द्वितीया सकलजनमता यज्जनेः काशिकायां सोऽयं श्रीरामकृष्णो गुरुजनदयया पूजितोऽभूद् बुधेषु ॥ २ ॥ भूतिं यां पटवर्धनेति कुलजाख्यो दाक्षिणात्यो द्विजः सम्पाद्यैव मुदे सदा चरणयोः शम्भोरिमामार्पयत् । तामेनां स्वमुखे दधाति हृदि वा प्रीत्या प्रसादेव य- स्तस्य स्यात्तु विवादिभूतजनिता बाधा कदाऽपीह न ॥ ३ ॥ —म० म० श्रीतात्याशास्त्री

उपलब्ध पृष्ठ अत्यधिक धुंधला (faded/washed-out) होने तथा केवल पिछले पृष्ठ की अस्पष्ट छाया (bleed-through/show-through) दिखने के कारण इस पर मुद्रित पाठ अपठनीय (illegible) है। अतः इसका देवनागरी लिप्यंतरण संभव नहीं है।

इस पृष्ठ पर कोई पाठ (text) उपलब्ध नहीं है। यह पुस्तक का एक रिक्त पृष्ठ (blank page/endpaper) है।

चौखम्बा सुरभारती प्रकाशन वाराणसी