पृथ्वीराजविजय महाकाव्यम् (कवि जयानक - अजमेर चौहान साम्राज्य एवं सम्राट् पृथ्वीराज इतिहास)

पञ्चमः सर्गः । ११५ तस्माद्वाक्पतिराजेन सम्भूतमवनीभुजा . कलिः कृतीकृतो येन भूमिश्च त्रिदिवीकृता ॥ वाक्पतिराजाख्येन राज्ञा तस्मात्सम्भूतम् . भावे क्तः . येन कलिः कृत- युगीकृतः पाद्चतुष्टयेन कलावपि धर्मसेवनात् . अतो भूमिश्च स्वर्गस्सम्पादितः ॥ अतिशयोक्तिः ॥ क(l.1)लिकृतयोर्भेदेप्यभेदोपनिबन्धनात् ॥ एवं भूमित्रिदिवयोर्ज्ञेयम् ॥ ५८. अम्बाप्रसादमा(l.2)घाटपतिं यस्सेनान्वितम् . व्यसृजद्यशसः पश्चात्पार्श्वं दक्षिणदिक्पतेः ॥ आघाट(l.3)स्य हाऔनामनगरस्य पतिं स्वामिनमम्बाप्रसादनामानं ससैन्यं यमस्य समीपं यश(l.4)सः पश्चादनयत् . पूर्वमम्बाप्रसादो दक्षिणा- शापतिनिक

११६ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम् ; वैरिभिर्यो गोत्रभित्कुलहन्ता वज्री चावसितः . वैरिखीभिर्दहनो दह- तीति दहनः (1.12) तासां हतान्भर्तृननुसरन्तीनां दाहहेतुत्वात् दहनोमिश्र . मृत्युर्यमः कर्बुरेश्वरो नैऋतः शू(1 13) न्यीकरणात् . प्रचेता प्रकृष्टचेता वरु- णश्च . सती आगतियस्य पवनश्च . धनं ददाति वैश्रवण (1.14) श्च $^1$ई[शः ई- श्वरः] पूर्वोत्तरदिक्पतिश्च ॥ भेदस्योद्भेदरूपातिशयोक्तिः ॥ 62. इन्द्रनीलश (1.15) लाकाया धत्ते स्फटिकपीठताम् . या मूर्त्तिश्शाम्भवी [पूर्णा] नाजैषीत्सापि तद्यशः ॥ इन्द्रनीलश (1.16) लाकेवेन्द्रनीलशलाकेत्युपचारात्कलङ्कः तस्याः स्फटिक- पीठतां या शाम्भवी मूर्त्तिः (1.17) धत्ते सापि मूर्त्तिः पूर्णचन्द्रो यद्यशो ना- जैषीदतुल्यदित्यर्थः ॥ सम्बन्धे [असम्बन्ध]रूपातिश(1.18)योक्तिः ॥ 63. अद्यापि यो न गतवान्परलोकं यतो भुवा . विस्मृतान्यमहीपालमालया हृदि (119) धार्यते ॥ योद्यापि परलोकं न गतः यतोन्यान्त्राज्ञो विस्मरन्त्या भुवा लोकेन स्मर्यते तेभ्योस्याधि (1.20) कगुणत्वादिति भावः ॥ सम्बन्धे असम्बन्धः ॥ परलोकगमनसम्बन्धेप्यसम्बन्धः ॥ 64. वीर्य (1.21) रामस्सुतस्तस्य वीर्येण स्यात्स्मरोपमः . यदि प्रसन्नया दृष्ट्या न. दृश्येत पिनाकिना ॥ तस्य सु(1.22$**25^5$)तः तस्य पुत्रो वीर्यरामनामा राजा वीर्येण शक्त्या स्मरोपमस्स्याद्यदीश्वरेण प्रसन्नया दृष्ट्या न वीक्षेत ॥ अत्र(1.1) स्मरसादृश्य- सम्बन्धेपि पिनाकिप्रसन्नदृष्टिविषयत्वादसम्बन्धः ॥ अतिशयोक्तयः ॥ 65. अद्वि (1.2) तीयो रणालल्ब्धशुद्धिमात्रक्षणोचितः . परित्यक्तो महायोधैस्सहायत्वे स्थितैरपि ॥ 66. 1 Ms. ई. 2 Ms. इन्द°, 3 Ms. ॰म्बन्धः. 4 Ms. ॰मसुं. 5 Ms. has पृ. 34 on margin. 6 Ms. सुतस्य, 7 Ms. प्रसन्न lc. under l.1.

: प्र then शु? Wait, look between प्र and शु: there is श? Wait, look: प्र has a loop? That's प्र then श then शु? Wait, no: त्प्रा? Look at the three shapes: Shape 1: त् Shape 2: मा Shape 3: त्रा Shape 4: प्र Shape 5: श? No, wait, look at श in यशश्रयो: श has a loop at top left. Here, after त्रा, there is प्र, and it goes directly into शु? No, there is an extra curve: प्रशशुद्धो? Or प्रशस्तो? Wait! Look at प्रशस्तो: no, it's clearly शु and द्धो (शुद्धो). Wait, what is between त्रा and शुद्धो? It is प्र with a small circle? प्र followed by शुद्धो? Wait, let's look at सङ्ग्रामात् मात्रा प्र शुद्धो -> सङ्ग्रामात्मात्राप्रशुद्धो? Wait, between प्र and शु, there is श! Look at प्र then श! Wait, why would there be श? Could it be `

११८ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम् ' तस्य विग्रहराजेन भोगीन्द्रेणानुजन्मना . शेषेण च महीभारं त्याजिताः पृथ्वि(l.17)वीभृतः ॥ भोगिनां भोगभाजामहीनां चेन्द्रेण तस्य कनीयसा भ्रात्रा विग्रहराजेन शेषेण च(l.18) पृथिवीभृतो राजानश्शैलाश्च भूभारं त्याजिताः ॥ ७1. धृता शिरोभिशेषेण दंष्ट्रया क्रोडमूर्त्तिना .(l.19) पृष्ठेन कमठेन्द्रेण स्कन्धैर्दिग्गजमालया ॥ 72. पादैः पर्वतचक्रेण भुजाभ्यां येन दोष्मता . वसुन्धरा(l.20) ततो गाढमाश्लेषसुखमन्वभूत् ॥ शेषादिभिर्मस्तकादिभिरूढा ततो येन भुजाभ्याम् ढा धरालि- ङ्गनसुखं प्रापत् ॥ धृतेत्यादि दीपकम् ॥ 73. हिमान्यां हिमशैलस्य कैलासस्य(l.1) तटत्विर्षा . विबभौ गङ्गया मेरोः कीर्त्त्या भूर्यस्य भूभृतः ॥ विबभाविति मध्यस्थेन क्रियापदेन(l.2) सर्ववाक्यानां संबन्धः ॥ 74. दीपकत्रयम् ॥ चकार दुर्बलानां यः क्षमामागस्वि(l.3)नामपि . जह्रे निरपराधानामपि यश्च बलीयसाम् ॥ सापराधनामपि दुर्बलानां क्ष(l.4)मां क्षान्तिमकरोत् निरपराधाना- मपि सर्बलानां क्षमां भूमिसहरत् ॥ कारकदीपकम् ॥(l.5) क्षमेति कर्मकार- कस्य साधारणत्वात्कर्मकारकम् ॥ 75. मालवेनोदयादित्येनास्मादे(l.6)वाप्यतोन्नतिः . मन्दाकिनीहूदादेव लेभे पूरणमब्धिना ॥ 1 Ms. °त्विषां. 2 Ms. स्कन्दै°. 3 Ms. °मान्त्य. 4 Ms. °टद्विषा. 5 Ms. दुर्व° (!) 6 Sic.

पञ्चमः सर्गः . ११६ १ उदयादित्येन मालवदेशी(l.7)येनास्मादेवोन्नतिरुदयः प्राप्ता . समुद्रेण गङ्गाह्रदादेव पूरणं प्राप्तम् ॥ ७६. सारङ्गाख्यं(l.8) तुरङ्गं स ददौ यस्मै मनोजवम् . नह्युच्चैश्रवसं क्षीरसिन्धोरन्यः प्रयच्छति ॥ मनोजव्वजो यस्य(l.9) तं सारङ्गनामानमश्वं स मालवाय ददौ क्षीरस- मुद्रादन्य उच्चैश्रवसं न ददाति ॥² ७७. जिगा(l.10)य गूर्जरं कर्णं तमश्वं प्राप्य मालवः . लब्ध्वानूरुसूर्यरथं करोति व्योमलङ्घनम् ॥(l.11) तमश्वं प्राप्य मालवः कर्णाख्यं गूर्जरमजयत् सूर्यरथं लब्ध्वानूरुका- शलङ्घनं करो(l.12)ति ॥ ७८. पृथ्वीराजस्सुतस्तस्मात्ततो - - - रभूत् . कुमारब्रह्मचारी हि कुमारो मद्(l.13)[नद्विषः] ॥ [तस्मात्पृथ्वीरा]जाख्यः पुत्रो जातः कामवैरिणः कु[मारोपि] कुमार- ब्रह्मचा(l.14)री भवति ॥ ७९. रात्रौ रात्रौ चतुर्बाहुस्स एवादृश्यतानुगैः . ऐरावणं विनान्यः कश्चतुर्दन्तो नि(l.15)शम्यते ॥ अनुगैः प्रतिनिशं स एव चतुर्बाहुर्दृष्टः . ऐरावणादन्यः कश्चतुर्दन्त- ³श्श्रूयते ॥(l.16) दृष्टान्तः पूर्वत्र साधर्म्येणोत्तरत्र वैधर्म्येण ॥ . ८०. पुष्करे ब्रह्मकोशास्तिचुलुक्यशत(l.17)सप्तकम् . हत्वा ब्रह्मस्वकामानां कुलक्षयमुपादिशत् ॥

1 Ms. °वैश्र°. 2 Add प्रतिवस्तूपमे द्वे । पूर्वत्र साधर्म्येणापरत्र वैधर्म्येण ।। 3 Ms. °न्तरश्रीं°.

). Most readers will recognize (l.20¹²)or(l.20²⁰́). Wait, let's look at: अच्छिन्नं सोमना(l.20²⁰́)थाध्वन्यन्नसत्रं च कारयत्ं .Wait, let's just write(l.20²⁰́)or(l.20¹²). In fact, (l.20²⁰́)looks very close visually to(l.20²⁰́). But wait, 1and2makes logical sense with the footnotes! Let's write(l.20¹²)or(l.20**²⁰́)- wait, is it¹²`? Yes, 1 and 2!

Let's check line 7: इदं मोक्षार्थिनां भोगमानुषङ्गिकमब्रवीत् ॥

Line 8: सोमनाथतीर्थ(l.1)मार्गेनवरतमन्नसत्रं च कारयदिदंमन्नसत्रकरणं मोक्ष-

Line 9: काङ्क्षिणामातुषङ्गिकं फलम(l.2)कथयत् ॥ अवश्यं मोक्षः प्राप्तव्यः प्रस-

Line 10: ङ्गादन्नमपि

पञ्चमः सर्गः . १२१ कीर्त्तिपुष्पविकासं यं रुद्धवान्कल्पशाखिनाम् • मन्ये तमेव मोक्तुं यः(1.10) पुरन्दरपुरं ययौ ॥ स राजा कल्पवृक्षाणां यशःपुष्पविकासं यं रुद्धवांस्तमेव मोक्तुं(1.11) स स्वर्गं गत इति जाने. कल्पवृक्षेभ्योतिदातासीदित्यर्थः . अतः कल्पतरूणां यस्तेन कीर्ति(1.12)विकासा रुद्ध आसीत्तस्मिन्प्रमीते स उत्पन्नः ॥ ८६. पद्मसबन्धिनीं लक्ष्मीं रिपुरामामुखा(1.13)नि यत् • अत्यांजयदिति प्राप्ता गुणिभिर्श्रीर्न कैस्ततः ॥ स राजा वैरिस्त्रीमुखानि पद्म(1.14)शोभामत्याजयदित्यतो गुणि- भिर्गुणवद्भिः पद्मैश्च कैर्न श्रीः प्राप्ता ॥ निदर्शने द्वे ॥(1 15) सम्भवद्वस्तु- सम्बन्धाऽसम्भवद्वस्तुसम्बन्धा च . अन्यत्रान्यसम्बन्धिनीं छायामन्यः कथं दधातीति(1.16) नास्ति वस्तुसम्बन्धः ॥ ८७. स दुर्वर्णमयैर्भूमिं रूपकैः पर्यपूरयत् • तां सुवर्णमयैस्तत्र क(1.17)विवर्गस्त्वपूरयत् ॥ दुर्वण्यं रौप्यं दुष्टा वर्णाश्च तन्मयै रूपकैर्दीनारविशेषैर्नाटकैश्च(1.18) स भुवमपूरयत् सौवर्णैः सुवर्णमयैश्शोभनाक्षरमयैश्च कविवर्गस्तामपूर- यत् ॥(1.19) ८८. कीर्ति स वर्तमानानां भटैर्जहे जयप्रियैः • अतीतानागतानां तु रूपकैरजयप्रियैः ॥ (1 20) जयः प्रियो येषां तैर्भटैः करणभूतैर्वर्तमानानां कीर्तिमहरत् अजयस्य राज्ञः प्रियै रूपकैः(1.21*) दीनारविशेषैश्च भूतानां भाविनां च राज्ञां कीर्त्ति- महरत् ॥ ८९. सोमलेखा प्रियाप्यस्य प्रत्यहं रूप(1.1)कैर्नवैः • कृतैरपि न संस्पर्शं कलङ्केन समासद्त् ॥ 1 Ms. अभ्या°. 2 Ms. दधतीं. 3 Ms. ॰कैप°. 4 Ms. राप्यं. १६

१२२ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. तस्य प्रिया सोमलेखाख्या राज्ञी चन्द्रले(l.2)खा च प्रत्यहं नखैः कृतै रूपकैर्दीनारविशेषैर्मृगैश्च हेतुभिः कलङ्केन पापेन लाञ्छनेन च स्पर्शं (l.3) न प्रापत् ॥ व्यतिरेकभेदः ॥ उपमानादुपमेयस्याधिकगुणत्वेन न्यूनगुण- त्वेन वा भा(l.4)नात् ॥ 90. भाग्यैस्समं समुत्पन्नं प्रजाभिस्सह लालितम् . वर्धितं सुकृतैस्साकमर्णोराजमसूत सा ॥ (l.5) भाग्यादिभिस्सह समुत्पन्नत्वादिलक्षणविशिष्टमर्णोराजं पुत्रं साजन- यत् . भाग्यानां तदु(l.6)त्पत्तिकारणत्वे तदुत्पत्तेर्वा भाग्यकारणत्वे सह- भावोपनिबन्धात्कार्यकारणविध्वंसरूपातिश(l.7)योक्तिसहिता सहोक्तिः ॥ 91. कीर्त्त्या विमलया साकं देवी सा भूपतेः प्रिया . प्रतापेनं सहोग्रेण(l.8) प्रियः पुत्रश्च सोभवत् ॥ शुद्धया कीर्त्या साकं समं सा देवी राज्ञः प्रियाभूत् . एवमुत्तरार्द्धेपि योज्यम् ॥(l.9) सहोक्ती ॥ 92. लक्ष्मीर्र्विनाभिमानेन कीर्त्तिर्दुर्यशसा विना . बभौ श्रीखण्डवल्लीव तस्य भोगभृता(l.10) विना ॥ निर्गर्वा श्रीर्निन्दारहिता च कीर्त्तिस्तस्य बभौ यथा सर्पत्यक्ता चन्द- नलता ॥ 93. कवित्वे(l.11)नेव पाण्डित्यं द्रविणेनेव यौवनम् . ननाश तद्रिपुबलं विना दीप्तेन तेजसा ॥ यथा क(l.12)वित्वेन विना पाण्डित्यं यथा च धनेन विना यौवनं तथा तेजसा विना तच्छत्रुबलं नष्टम् ॥(l.13) विनोक्ती ॥ 94. 1 Ms. सावा'. 2 Ms. °पेण.

पञ्चमः सर्गः . १२३ लोभप्रदोषमुक्तास्य कमला कमलिन्यभूत् • औदार्यातपहीनासीत्तस्य(l.14) प्र[त्यर्थि]नां तु सा ॥ लोभाख्येन प्रकृष्टेणं दोषेण निशारम्भेण च मुक्ता तस्य श्रीः पद्मिन्या- (l.15)सीत् तस्य वैरिणां सा श्रीरौदार्यमेवातपस्तेन हीना पद्मिन्यासीत् ॥ गम्या विनो(l.16)क्तिः ॥ मुक्तहीनादिपदैर्विनाथंस्य द्योतितत्वात् ॥ ९५. तापिताः प्राक्प्रतापेन विचारे(l.17)ण विशोभिताः • अनुरक्तास्ततः पश्चाद्यशसाच्छादिता दिशः ॥ पूर्वे प्रतापेन तापिताः(l.18) ततो विचारेण व्यवहारपरिच्छेदेन वि- शोभिताः अतोऽनुरक्ता दिशो यशसाच्छादिताः अ(l.19)ग्निनां तापिता- श्चिराकहुवादिना(?) शोभिताः गैरिकादिना

१२४ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम् विकसत्कीर्त्तिपटलं यस्यास्सा फलन्ती फलवदाच(l.5)रन्ती पुण्यपरम्परा यस्यास्सा शमितां: क्लान्तिन्क्षुत्पिपासा येषां तैरध्वगैः सन्मार्गगामिभिर्दत्ता- (l.6)शीर्य्यङ्गुर्जाता श्रीश्शाखानां प्रकाराणां शतैर्वृद्धिं गता ॥ सेकादिका- र्योरोपात्पल्लवितत्वादि(l.7)धर्मारोपाच्चोभयारोपेण लक्ष्म्यां लताव्यवहार- प्रतीतिः ॥ ९९. स्तनद्रथाङ्गमिथुना भ्रमद्द्भ्रमरमा(l.8)लिकाः । श्रीमन्मुखाम्बुजा वापीर्यो ददौ सुरसद्मसु ॥ स्तनवदाचरन्ति कूजन्ति च रथाङ्गाभि(l.9)धुनानि यासु ताः कचव- दाचरन्त्यः स्फुरन्त्यश्च भ्रमरमालिका यासु श्रीमन्ति मुखाम्बुजानि या- (l.10)सां ता वापीर्देवगृहेषु योदात् ॥ अत्रौपम्यस्य गर्भत्वम् ॥ १००. चन्द्रचन्दनकर्पूरमुक्ताहा(l.11)रविरोधिनी । सुदूरवर्त्तिनी यस्य कीर्त्तिः पाण्डुत्वमाययौ ॥ चन्द्रादीनां विरोधिनी न्यक्कुर्वती(l.12) सुदूरे वर्त्तमाना कीर्त्तिः पा- ण्डुतां शुभ्रत्वमापत् ॥ अत्र विरहिणीव्यवहारप्रतीतेर्लौकिके(l.13) लौकि- कव्यवहारसमारोपः ॥ १०१. मनोज्ञत्वेपि नाचुम्बि स्वमुखेन कदाचन । स्वच्छन्दं तेन यत्की(l.14)[र्त्तिः] — — ◡ ◡ — ◡ — ॥ तेन राज्ञा ¹⁰कीर्त्ति[र्मनो]ज्ञत्वेपि सति स्वमुखेन न कदाचित्स्पृष्टा तेन स्वैती(?)(l.15) १०२. Lines 16 to end of page missing — — ◡ ◡ — — —पुरुषार्थ कृतार्थताम् ॥ 1 Ms. °पटलं written above °कुमुदं. 2 Ms. °ताक्क्षा°. 3 Ms. °गैस°. 4 Ms. °क्षोभ°. 5 Ms. लक्ष्या. 6 Comm. reads कचद्भ° which agrees with the alaṃkāra of स्तनद्र° etc. On कचत् see p. 93 and notes. 7 Ms. श्रीस°. 8 Ms. गृहे°. 9 Ms. °ण्डुताशु°. 10 Ms. कीत्ति°. 11 So Ms. Add लौकिके नायिकाव्यवहारप्रतीतिः. 12 Restore-भजन्वह्नित्वसेनेव भोगं करप्यसंश्रयं । द्रष्टा सङ्खनयत् स्वं यः पुरं°.

पञ्चमः सर्गः . १२५ करणानि कर्माणि संश्रयो यस्य तं भोगं बुद्धिबलेनैव भजन्द्रष्टा सर्व- व्यव(l.1)हारसाक्षी संन्नेव स्वं पुरुषार्थ कृतार्थतामनयत् शत्रूञ्जितवानित्यर्थः . सांख्यदर्शनवादिना(l.2)मात्मा सप्तधा बुद्ध्यहंकारतन्मात्रपञ्चकत्वेन प्र- कृतेर्जातं विकारमस्पृशन्मूलप्रकृतिसङ्गतां बु(l.3)द्धिं भासयंश्चिच्छायाया च्छुरयन्बुद्धिमुखेनैव करणसंश्रयं चक्षुरादीन्द्रियाश्रयं भोगं भजन्बुद्धि(l.4)- मुखेनैव पुरुषार्थं पुरुषविवेकरूपं कृतार्थतां नयति ॥ नीतिशास्त्रीये वस्तुनि साङ्ख्यशास्त्रीयव(l.5)स्तुसमारोपः ॥ 103. स्फुरत्प्रज्ञाबलोत्साहसिद्ध्युपायगुणोदया . सर्वाङ्गसुन्दरी यस्य(l.6) नीतिर्वल्लभतां ययौ ॥ स्फुरन्तः प्रभावबलोत्साहा येषु ते सिद्ध्युपायगुणोदया यस्यां सा. सि(l.7)द्धयो भूम्यादीनामुपायास्सामादयः उदया आत्मादीनाम् . तथा स- र्वाङ्गेषु स्वाम्यादिषु(l.8) सुन्दरी यस्य नीतिर्वल्लभतां श्रद्धेयत्वं ययौ . तन्नी- तिरन्येषां काङ्क्षणीयाभूदित्यर्थः ॥ स्फुर(l.9)द्भिः प्रज्ञाबलोत्साहैस्सिद्धौ वशीकरणे उपायात्मकानां गुणानामुदयो यस्यां सा . प्रज्ञा(l.10)दिभि- र्भूर्वशीकृतेत्यर्थः ॥ अत्र नीतिशास्त्रप्रसिद्धे वस्तुनि नायिकाव्यवहार- प्रतीतिः ॥(l.11) 104. भूसत्तायामुदात्तो यः परस्मै पदमग्रहीत् . अनुदात्तो रिपुस्तस्य भूमाप्तावात्मनेपदी ॥(l.12) भुवि सत्तायां प्रशस्तत्वे साम्राज्ये सति यः परस्मै परार्थं पदं त्राण- मग्रहीत् यत उदात्तः(l.13)•••••••••••••र्थमेव पदीर्य?(l.14) 105. Lines 15 to end of page missing “ मन्त्र्यपेक्षा दैवनियोगज्ञस्य मित्रबलापेक्षा च नाभूत् ॥ यष्षट्संख्यकं 1 Ms. संदे°. 2 Ms. °रीदी°. 3 Text प्रज्ञा°. 4 Add नीतिशास्त्रीये वस्तुनि व्याकरणशास्त्रीयव्यवहारसमारोपः. 5 Ms. °बलेपे°.

प्रमाणं जानाति विनियोगं च वेत्ति स ईश्वरं सर्वज्ञं नापेक्षते ॥ लौकिके मीमांसाव्यवहारसमारोपः ॥ १०६. सपक्षे ददृशे नांस्ते विपक्षे यज्जडात्मनि . तत्प्रतापाग्निमान्भूभृद्धेतौ धूमेन्वमायि यः ॥ जनेन सं पक्षे स्वाश्रिते विषये यद्ददृशे स्वपक्षस्योपकारं कुर्व- न्यदृष्ट इत्यर्थः जडात्मनि विपक्षे शत्रौ यन्नास्ते अपकारप्रवृत्त(l.4) एवाभू- दित्यर्थः तत्तस्माद्धेतावायुधे खङ्गे सत्यां भूभृत्प्रतापाग्निमाननुमितः . धूमे इ(l.5)ति हेतोरारोपः कालत्वेन धूमानुकारात् स पक्षे महानसे दृष्टः विपक्षे जलादौ न दृष्टः(l.6) ततो भूभृत्पर्वतो धूमे हेतौ कारणे लिङ्गे सत्यग्निमान- नुमीयते ॥ लौकिके तर्कव्यवहार(l.7)समारोपः ॥ १०७. अहार्यलङ्घनैस्त्यक्तरसास्वादैस्सदूषणैः . येन पीनसितावस्थां कीर्त्ति(l.8)रत्याजि वैरिणाम् ॥ येन राज्ञा शत्रूणां कीर्त्तिः [पीन]सितां चावस्थां [त्या]जिता[तीव] ल(l.9)घुर्मलिना च कीर्त्तिः कृतेत्यर्थः यतः अहार्याणां पर्वतानां [ल]ङ्घनै- रारोहावरोहैस्त्यक्तो(l.10) रसाया भूमेरास्वादो यैः कारणभूतैः सह दूषणेन दोषेण यानि तैः. अहार्यैरपरि(l.11)हार्यैश्च लङ्घनैर्भोजनविच्छेदादिभिः त्यक्तो रसा[नां मधु]रादीनामास्वादो येषु तथा(l.12) तच्छोभनभूषणैरां मरीचादियैषु तैर्हेतुभिर्भिषजा परिमितों(?) प्रतिश्यायवत्त्वं तस्या अव- (l.13)······जते . गतिबुद्धीति नियमात्कीर्त्तिशब्दस्य कर्मत्वम् . तस्य चात्याँजीत्यत्र कर्मण्यत्पन्ने(l.14)·············· ॥ लौकिके आयुर्वेद(l.15)- १०८. Lines 16 to the end of page missing

1 Ms. °शेनं°. 2 Ms. राजा crossed after स. 3 Ms. °रकंकुं°. 4 Ms. °दिकै. 5 Ms. Sic. Is it सति ? 6 Ms. °त्पर्वतश्च crossed after °भृ°. 7 Ms. हेतेरा°. 8 Ms. पनीसि°. 9 Ms. °वस्या. 10 Ms. Sic. Is it सङ्ग्रोजनदूषण्यं ? 11 Sic. Read पीनसिता. 12 Ms. °तिबोधेति. Pāṇini, 1.4.52. 13 Ms. °त्यत्जी°.

पञ्चमः सर्गः . १२७ — यशसि यं भूमिराश्लिष्टांशनि र[१]संः . रजस्वलास्वभावोयं विधिनैवोपपादितः ॥ यस्य(l.1)••••••••निमज्ज्या(?)यमालिङ्ग्य भूमिः रत्नपूर्णातां(?) विधिनैवायं रजस्वलास्वभाव उपपादितः . र(l.2)जस्वला ऋतुमती सपांसुश्च ॥ १०९. लालनाताडनविर्दा्मनुरज्यन्ति योषितः . अतो यशःप्रता(l.3)पाभ्यां भूमिस्तेन [वशी]कृता ॥ लालना प्रीतिस्तां ताडनं च ये विदन्ति तेषां स्त्रियोनुरज्यन्ति अतो (l.4) हे[४]तोस्तेन यशःप्र[तापाभ्यां भू] मिर्वशीकृता ॥ समासोक्तयः ॥ ११०. बुद्धिमद्भिर्बु(l.5)द्धाशास्त्रैस्सत्यवा[दिभि]— — . व्यायामिभिर्बलीयोभिस्सहायैयों विदिद्युते ॥ बुद्धिमत्त्वादि(l.6) विशिष्टैस्सहायैयों दीप्तः ॥ परिकरः ॥ विशेषणानां साभिप्रायत्वात् ॥ १११. अहिद्वि(l.7)षा प्रसिद्धेन गोमण्डलधरेण च . स्वैरावतारोचितेन हरिणा यस्समोभवत् ॥ अहिः कालिय(l.8)नागो वृत्रासुरश्च अहिर्भातृव्यश्च तद्विषा गावो धेनवो नेत्रादि च गौर्भूमिश्च तन्मण्डलधरेण(l.9) स्वैरं स्वेच्छयावतारेषु मत्स्यादिरूपग्रहणेषूचितेन स्वश्वासावैरावत ऐरावणस्तेन रोचिते(l.10)न स्वात्मीया ऐरी इरायां भूमौ भवा भूमिविषया अवता रक्षकता तया रोचितो यो राजा ह(l.11)रिणा विष्णुना इन्द्रेण च समोभवत् ॥ विशेष्यस्य विशे- षणानां च साम्याच्छ्लेषः ॥ अत्राच्यु (l.12) तेन्द्रयोरप्रस्तुतयोः श्लेषः ॥ 112. 1 Ms. °राश्लिष्या°. 2 Is it रत्नसूः ? 3 Is it रत्नसूर्जाता ? 4 Ms. °दिना°. 5 Ms. °तो अतो हे°. 6 Ms. °सत्वा°. 7 Ms. °शेषार्णां. 8 Ms. °भातव्य°. 9 Read °स्तेनारो°.

१२८ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. यस्सद्दन्तायुधकरान्परिहर्त्तव्यपद्धतीन् • अत्यन्तगर्जनान्मत्ता(l.13)न्मातङ्गानजयद्रणे ॥ यो मातङ्गानम्लेच्छांश्च युद्धेजयत् सद्दन्तानि शोभनधाराणि आयुधा- नि(l.14)……………वरेण च सहितान् तथा त्याज्यमार्गान् म्लेच्छानां दुराचारत्वात्(l.15)……………म्लेच्छानां(l.16) 113. [Lines 17 to end of page missing](** .33) नत्वम् पदानां सुप्तिङन्तानां भङ्गेनांशांशिकं………भेदेन नीरसा रस- वर्जिताः भिन्नस्स्वर उदा(l.1)त्तादिर्येषां तथा स्वापास्तसुलभाश्शब्दा न तु लक्ष्यादयोर्था यैस्ते यस्य द्विषश्शेषा इवासन् ॥(l.2) अत्र शत्रुशेषयोः प्रस्तु- ताप्रस्तुतयोश्श्लेषः ॥ श्लेषत्रयम् ॥ 114. अत्यन्तशुद्धपक्षा(l.3)णां स्वहंसानामिवान्तरम् • यत्पूर्वजन्मपुण्यानामज्ञासीत्केवलं विधिः ॥ यस्य पूर्वज(l.4)न्मनि पुण्यानामन्तरं विधिरेवं ज्ञातवान् • अत्यन्तं शुद्धः पक्षास्सिद्धान्तो येषाम् हंसपक्षे पक्षाः प(l.5)तत्राणि ॥ अत्र शुभ्रव- स्तुसम्पत्तिलक्षणे कार्येप्रस्तुततत्कीर्त्तनपूर्वजन्मपुण्याभिधानाद्(l.6)प्रस्तुत- प्रशंसा ॥ 115. अनादित्यमिव व्योम तामसा इव वासराः • अलोचनेवं जनता जज्ञे(l.7) यस्य प्रयाणके ॥ यस्य प्रयाणे सति आकाशादीनां सूर्यादिरहितत्वमिव जातम् ॥ अत्र से- (l.8)नार

पञ्चमः सर्गः . १२६ रात्रावपि प(l.10)द्मिन्यैस्तथा दिवाप्युत्पलिन्यो यन्न विकासितास्तत्र जाड्यमेव हेतुः ।। तद्राज्ये जडा एव न विक(l.11)सिता इति सामान्ये प्रस्तुते तद्विशेषकुमुदिनीपद्मिन्यभिधानेनाप्रस्तुतप्रशंसा ।।(l.12) ११७. वर्द्धर्यमानं स्वकुलजैः केषांचित्पुण्यकर्मणाम् . कल्पान्तस्थायितामेति धनं स्थाने निवेशितम् ।।(l.13) पूर्वपुरुषैर्वर्ध्यमानं स्थाने निवेशितं सत्कल्पान्तं तावत्स्थैर्यं केषांचिद्भा- ग्यवतामेति ।। अत्राज(l.14)³...............ते सामान्याभिधानेनाप्रस्तु- तप्रशंसा.............(l.15)..........पृथिव्यामपि सं......... ..........(l.16) ११८. Lines 17 to end of page missing र्जा नगरं कृतवान् येषु काव्येषु तन्नगरं न वर्णितं तानि काव्यानि धन्यानि न भवन्ति ।। तान्यधन्यानीत्यत्रं वै(l.1)धर्म्येणाप्रस्तुतप्रशंसा इदं काव्यं धन्यमिति प्रस्तुतार्थप्रतीतेः ।। ११९. भवत्यजयमेरुत्वं सार्थं यस्य सु(l.2)रालयैः . न हि पुण्यप्रभावेण तदस्त्येव न यद्भवेत् ।। यस्य नगरस्याजयमेरुभावस्सार्थको भव(l.3)ति देवावासैः . मेरुर्हि देवावासः . एतमेव विशेषं सामान्येन समर्थयते . न यद्भवेत्तन्नास्ति किं तर्हि(l.4) सर्वमेव भवेदित्यर्थः पुण्यप्रभावात् ।। अर्थान्तरन्यासः ।। १२०. धीर्यत्रावैति नोत्कर्षं शिवपा(l.5)दयुगं विना . उल्का एव हि सर्वेस्मिन्नृपयो दर्शनं प्रति ।। शिवपादद्वयादन्यद्वस्तु सोत्कर्षं बुद्धि(l.6)र्न जानाति . एतदेवोत्तरार्धेन 1 Ms. °न्यस्तं°. 2 Ms. °ग्यतां°. 3 Restore °त्राजयराजस्य नगरनिर्माणे प्रस्तुते. 4 This might be part of a shloka. 5 Read स रां°. १७

१३० पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. कारणाभूतेन समर्थयते . शिवपाददर्शनार्थं सर्वे ऋषयो यस्मात्सो(l.7)- त्कण्ठाः ॥ कारणमृषीणामुत्कण्ठितत्वं समर्थकमित्यर्थान्तरन्यासः ॥ 121. यत्र प्रत्यक्षफ(l.8)लदस्सेवितोऽग्निसुकर्मणाम् · धूमो हि घनतामेत्य भजते वृष्टिहेतुताम् ॥ यत्र शोभन(l.9)कर्मणां फलदोऽग्निर्भवति . तथा हि यज्ञादिषु धूमो वृष्टिहेतुर्भवति . अत्र अग्निसेवनस्य कार(l.10)[णस्य कार्यं]......... समर्थकम् ॥ अर्थान्तरन्यासः ॥ 122. उच्चेतताराकुसुमा वन्द्य(l.11)[मन्दाकिनीह्रदा]¹ · ——त्र श्रव्यसप्तर्षितृतीयसवनस्वरा ॥ उच्चेतुं शक्यानि ताराकुसुमानि य(l.12)[स्यां वन्दितुं शक्यो मन्दा]- किनीह्रदो यस्यां तथा श्रोतुं² शक्यश्रव्यस्तृतीये सवने स्नाने³ स्व- रो(l.13) 123. Lines 14 to end of page missing [——]प्राप्तप्रवेशाभिरीतिभिस्सुखमास्यते ॥ · द्वितीयां व्याजस्तुतिः ॥.........व्य......(l.1)नैयरूपया स्तुत्या⁵ निन्दायाः पर्यवसाने प्रतीतेः ॥ 124. तुङ्गत्वात्सर्वतो दृश्यं यदि——-⁷(l.2)क्तिकम् · सर्वत्र भ्राम्यताद्यापि कलिना यन्न वीक्षितम् ॥ तुङ्गत्वात्सर्वतो दृश्यं वस्तु भंवतीति यदेत⁸दतुपपन्नम् य⁹द्वा

1 Ms. ॰हदो. 2 Ms. श्रातुं. 3 Sic. (!) 4 [पर्यायोक्तम्. गम्यस्योक्तत्वस्य भङ्ग्यन्तरेणाभिधा- नात् ] 5 Illustration of व्याजस्तुति in which निन्दाभिधीयमानापि प्रमाणान्तराद्वाधितस्व- रूपा स्तुतौ पर्यवस्यति is lost. 6 Is it ईतीनां सुखासनरू° ? 7 Restore वस्त्वित्य- यौक्तिकम्. 8 Should be यदेतत्तदनु॰. 9 Is it यथा ?

पञ्चमः सर्गः . १३१ यन्नगरम् तथा हि सर्वासु दिक्षु भ्राम्यतापि कलियुगेनोन्नतर्मपि तत्पुरं न दृष्टम् . कलिस्तत्र न प्रविष्ट इत्यर्थः ॥ आक्षेपः ॥ अत्र वक्तुं युक्तस्यौ- (l.5)न्नत्यस्यानुक्तिमदित्यनेन प्रतिपादितो निषेधो निषेधाभासस्सम्पद्यमान- स्सदाचारं कलिप्रवेशाभावप्ररूढं विशेषमाक्षिपति ॥ 125. न यत्र धार्मिकः कश्चित्कीर्त्तिकामो नरोपि वा . अनाश्रयेण न प्राप्तः प्रवेशः कलिना क्वचित् ॥ यत्र नगरे धार्मिकः कीर्त्ति[का]मो वा कश्चिन्नास्तीति साध्यम् . अत्र साधनमाह अश्रयेण कलिना तत्र प्रवेशः क्वचिदपि न लब्धः ॥ आक्षेपः ॥(l 9) निषेधेनातिधार्मिकतारूपस्य विशेषस्य प्रतीतेः ॥ 126. किं नाम वर्ण्यते यस्य धुरीणैरपि वाग्मि(l.10)[भिः] . —————जि सर्वदा वर्णयन्ति यम् ॥ महावाग्मिभिरपि यस्य किं वर्ण्यते(l.11) 127. Lines 12 to end of page missing …………थ मित्रभावं विरहिणीमारणं कृत्वा कालपक्षं यमपक्षं कृष्णपक्षं च प्रपत्स्ये ॥(l.1) [आक्षेप]प्रकाराः ॥ 128. इत्यध्वगवधूसख्यो यत्र वातायने स्थिताः . निन्दन्ति वन्द्यं विश्वस्य प्रतिपत्सु सुधाकरम् ॥ यत्र वातायनगताः पान्थस्त्रीसख्यो विश्ववन्द्यं चन्द्रं प्रतिपत्सु निन्द- न्त्येवम् ॥(l.3) 129. पुण्डरीकैस्सुहरिणैर्मातङ्गैर्यत्र सुद्विजैः . कृष्णसारैश्च हरिभिश्शोभते राजमन्दिरम् ॥(l.4)

1 Ms. भ्रामं°. 2 Ms. °मति. 3 Ms. °नययः. 4 Ms. अमं°. 5 Ms. °ध्याशा°.

१३२ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. सुहरिगौरतिशुभ्रैः पुण्डरीकैः क्लृप्तैस्तथा सुद्विजैश्शोभनदन्तैर्मातङ्गै- र्हस्तिभिः कृष्णैश्च तैस्सां(l.5)रैश्चाश्चर्यंयत्र राजगृहं शोभते ॥ विरोधः ॥ विरुद्धाभासत्वात् ॥ तथा हि पुण्डरीका व्याघ्रावि(l.6)शेषाः कथं हरिणा भवन्ति मातङ्गाश्चाण्डालास्ते कथं द्विजाः कृष्णसारा मृगाः कथं हरय॑ः सिंहाः ॥ (l.7) 130. राजहंसानुरूप्येण सितोपि पृथिवीभुजाम् • असितो यत्र सततं जायते यशसां भरः ॥ यत्र(l.8) राज्ञामसितः खङ्गाद्यशो राजहंसानुरूप्येण राजहंससितो मन्वादिप्रशस्तराजयशो(l.9)नुरूपत्वेन…………यशसां भर उत्पद्यते ॥ विरोधः असितशब्दस्य विरोधद्योतकत्वात् ॥(l.10)……[अ]सितश्श्याम इति ॥ 131. क्ष्मायां यदकाठिन्यं शैल्ये तापकता द्विषाम् • अपालक -----(l.11) 132. [Lines 12 to end of page missing] (**35) 'ति नोत्थानं यत्र संपूर्णपादपि ॥ अन्यत्र देशे त्रयाणां पादानां भङ्गेपि धर्मं…………(l.1) लायते इत्यर्थः यत्र देशे चतुष्पादपि धर्म उत्थानं निर्गमनं नेच्छति तत्रैव तिष्ठतीत्यर्थः ॥ (l 2) विभावना विशेषोक्तिश्च ॥ अनवस्थितेर्हेतुः पादसा- मग्री तदभावेपि तत्फलं धर्मानव[स्थान](l 3)मुत्पन्नमिति विभावना तथा उत्थानस्य कारणं सम्पूर्णपादत्वं तत्सद्भावेप्युत्थानाभावरूपफलस्यो- त्पत्तिरिति विशेषोक्तिः ॥ 133. आयव्ययेषु कालैक्यं यत्र सर्वस्य दृश्यते • व्ययस्तत्त्वादौ(l.5) सुकृतिनामायस्तस्यानुयात्रिकः ॥ 1 Ms. °कैच्छ्र°. 2 Ms. °द्वैद्द°. 3 Ms. °श्शभरै°. 4 Ms. °यो सिं°. 5 Ms. °सिंश्च°. 6 Ms. °तरशां°. 7 Restore धर्मं इच्छति.

यत्र सर्वस्य लोकस्य¹ धनोत्पत्तित्यागेषु समकालत्वं दृ(l. 16)श्यते . अ- र्जयन्तो जना व्ययं कुर्वन्तीत्यर्थः . यत्र सुकृतिनामादौ व्ययस्तस्य² व्ययँस्यो- त्पत्तिरनुयात्रिकी(l. 7) पश्चाद्धनागम इत्यर्थः ॥ अतिशयोक्ती ॥ आयः का- रणं व्ययः कार्यं भवति कारणका(l. 8)र्ययोः पौर्वापर्यं प्रसिद्धम् तंत्र त्वाय- व्यययोस्तुल्यकालत्वम् . तथोत्तरार्धे आयव्यययोः(l. 9) कारणकार्ययोः पौर्वा- पर्यविपर्ययः ॥ १३४. पौराणां हृदये यत्र सन्निधत्ते त्रिलोचनः .(l. 10) अन्तस्तु पौरनारीणां जाज्वलीति मनोभवः ॥ यत्र जनानां चित्ते हरस्सन्निधानं करोति(l. 11) कामस्तु पौरस्त्रीचित्ते ज्वलतितराम् ॥ असङ्गतिः ॥ हरः कामदाहस्य कारणम्(l. 12) अत्र तु हरः पौरचित्ते संनिहितः कामस्तु पौरस्त्रीचित्ते ज्वलतीति कार्यकारणयो- र्विभिन्न(l. 13)देशत्वात् ॥ १३५. यत्र स्त्रीणामपाङ्गेभ्यः पूर्णाङ्गो जायते स्मरः . युवभिर्नीयमानोपि(l. 14) रूपेण⁴ लभते बलम् ॥ यत्र पुरस्त्रीणां कटाक्षेभ्यः पूर्णाङ्गः कामो जायते तथा तरुणैर्जि(l. 15)- [तस्तासां रू]पेण कामो बलं लभते ॥ विषमम् ॥ सर्वत्र कारणानुगुणं कार्यं प्रसिद्धम् (l. 16) ............ कामस्य रूपहेतुकबललाभ- ......(l. 17) १३६. Lines 18 to end of page missing⁵ यत्र राजशिखामणिः . विश्वस्य मान्यतां लब्धुं सेव्यते परमेश्वरः ॥ यत्र रक्तैर्विंरक्तैर्वा(l. 1) [राजशिखा]मणिः राजा चन्द्रः⁷ शिखामाणिर्यस्य स पैरमेश्वरस्सेव्यते विश्वकर्तृकं मानं प्राप्तुम् ॥(l. 2)[विचित्रं] विकल्पश्च ॥ 1 Ms. °ध्यं° written over °र्जं°. 2 Ms. °यसो°. 3 Scil. नगरे as well as पूर्वार्धे. 4 Ms. °मायो°. 5 Illustration of सम alamkāra lost. 6 Restore अनुरक्तैर्विरक्तैर्वा, 7 Ms. चन्दः. 8 Ms °स्यप°.

१३४ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. विचित्रस्य विफलप्रयत्नलक्षणत्वात् अत्र हि मानलाभार्थं सेवाख्य- (13)स्य प्रयत्नस्य विपरीतफलानिष्पत्तिहेतुत्वम्. सेवाकारिणां हि मान- हानिः ॥ १३७, भूपैर्भुजेपि य(1.4)त्रत्यैर्धार्यते भूससागरा . कीर्त्तिः स्वंच्छतनुस्तेषां न माति भुवनेष्वपि ॥ यत्रत्यै राजभिर्भूमिस्स(1.5)समुद्रा भुजचक्रेपि³ धार्यते स्वच्छा शुद्धा सूक्ष्मा च तनुर्यस्यास्सा कीर्त्तिर्भुवनेषु न वर्तते ॥ अधिकद्वयम् ॥ अधिक- (1.6)स्याश्रयाश्रयिणोरनानुरूप्यलक्षणत्वात्. अत्र ह्याश्रयस्य भुजस्या- श्रयिभूताया भुवस्तुच्छत्व(1.7)महत्वाभ्यामनानुरूप्यम् भुवनानामांश्रयाणां कीर्त्तेस्तदाश्रयीभूताया महत्वतुच्छत्वाभ्याम् ॥(1.8) 138. धर्मो विवर्ध्यते यत्र वास्तव्यानां विभूतिभिः . धर्मेण च विवर्ध्यन्ते वास्तव्यानां विभूतयः ॥ पौरश्री(1.9)भिर्धर्मो वर्धते धर्मेण च पौरश्रियो वर्धन्ते ॥ अन्योन्यम् ॥ परस्परं वर्धनक्रियाजननात् ॥(1.10) 139. वापीकूपतटाकेषु प्रपासु विविधासु च . दिवमप्युपयातानां दृश्यते तत्र जीवनम् ॥(1.11) वाप्यादिषु जीवनं जलं प्राणाश्च स्वर्गतानां दृश्यते ॥ विशेषः ॥ अना- धारमाधेयमि(1.12)त्यादिलक्षणत्वात् ॥ अत्र जीवनँस्याधारशरीरिणः ते स्वर्गं गतास्तथापि जीवनं दृश्य(1.13)ते इत्यनाधारमाधेयम् ॥ 140. त्रिदिवे दिवि पाताले कीर्त्ति[: सर्वासु] दिक्षु च . यदीयानां नरे(1.14)न्द्राणा[मेकरूपा समा]श्रिता ॥ • 1 Read विपरीतफ°. 2 Ms. °र्तिन्वत्त्व°. 3 Ms. भुजचक्रेपि lc. on margin. 4 Ms. °कीर्ते°. 5. Ms. °वस्या°.