पृथ्वीराजविजय महाकाव्यम् (कवि जयानक - अजमेर चौहान साम्राज्य एवं सम्राट् पृथ्वीराज इतिहास)

[ अष्टमः सर्गः ] अथ शब्दगुणं व्योम सत्यमित्यवदन्निव • सङ्गीतप्रसङ्गेन पुरन्दरपुराङ्गनाः ॥ अ(l. 21)थाप्सरसो¹ गीतातिशयेनाकाशं शब्दगुणं सत्यमित्यकथय- 'न्निव ॥ 1. दिव्यदुन्दुभिजीमूत(l. 22)————भाविनी • पुष्पवृष्टि[र]रोचिष्ट किञ्जल्कतडिदुज्ज्वला ॥ दिव्यदुन्दुभिरेव जी(l. 23)••••••••र्नी तथा किञ्जल्क एव तडि- त्तयोज्ज्वला पुष्पवृष्टिरशोभतं ॥ 2. पुष्पवर्ष(l. 24)मिलद्दिव्यभृङ्गपक्षत्समीरैः • [प्रमृ]ष्टानीव यान्ति स्म दिङ्मुखानि प्रसन्नताम् ॥(l. 25**5ᵇ) पुष्पवर्षे मिलन्तो ये दिव्यभृङ्गास्तेषां पक्षवातेन प्रमृष्टानीव दिङ्मुखानि प्रसादं प्रापुः ॥ (l. 1) 3. ईत्यन्तं कुलकम् ॥ सनाथां पृथिवीं मत्वा राजपुत्रस्य जन्मना • रजोपि पस्पृशुस्तस्यास्त्रासा(l. 2)दिव न मारुताः ॥ राजपुत्रेण जातेन सस्वामिकां⁵ पृथ्वीं⁶ संभाव्य भयादिव वायवो रजो- पि भूमेर्न [प](l. 3)स्पृशुः ॥ 4. अकाण्डे न प्रवेष्टव्यं प्रजास्विति हविर्भुजा • मृत्युनैर्यम्यतेवार्चिःकराग्रैर्दक्षिणासु(l. 4)खैः ॥

1 Ms. °प्सरो. 2 Ms. पु° to °त lc. under l. 25. 3 Ms. has पृ. on margin. 4 See verse 10 below. 5 Ms. स्वस्मां, 6 Ms. °ष्ट पृथ्वी lc. under l. 3.

१६२ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. भवता प्राणिषु प्रवेशोसमये न कार्य इत्यग्निना दक्षिणाग्रैर्ज्वालाहस्तै- र्निषिद्ध(l.5) इव . यमस्य दक्षिणाशापतित्वाज्ज्वालानां दक्षिणाग्राणां निषे- धकत्वमुचितम् ॥(l.6) 5. स्ववंशयमेलकोत्कर्षं पश्यन्तौ शशिभास्करौ . यशःप्रतापवैशद्यदीप्तिपात्रीबभूवतुः ॥(l.7) निजकुलजातयोस्संगमेनोत्कर्षं पुंत्त्रजन्मक्षणं पश्यन्तौ यशःप्रतापा- भ्यामिव वैशद्यकीर्त्योः पात्रीबभूवतुः ॥(l.8) 6. गुणवद्भिर्वृता लक्ष्मीः पद्मैरस्मत्प्रसूतिभिः . इति वैमल्यमाजग्मुरव्याजं सलिलाशयाः ॥(l.9) अस्मज्जातैर्गुणिभिः पद्मैश्च 'श्रीर्वृतेतीव सरांसि वैमल्यं गुणं प्रापुः ॥ 7. विभाव्य स्वामिनः प(l.10)त्नीं समुत्पन्नजगन्निधिम् . भूरप्यसूययेवाभूद्रोरोद्भिदुरशेवधिः ॥ समुत्पन्नो जग(l.11)न्निधिर्विष्णुर्यस्यास्तां महिषीं विमृश्य स्पर्धयेव भूरपि प्रकटीकृतहेमकुम्भाभूत्(l.12) . हेमकुम्भप्रादुर्भावोक्तिर्बालरक्षणौ- चित्यादित्यर्थं संगच्छते ॥ 8. धर्मकर्मक्रियाविघ्न(l.13) हरे जाते नृपात्मजे . प्रसेदे यजमानानां न केषामन्तरात्मना ॥ यज्ञादिविघ्नहरे(l.14) पुत्रे जाते सति सर्वेषां याज्ञिकानां चित्तेन प्रसादः प्राप्तः तज्जन्मना चेतः प्रसन्नमभू(l.15)दात्मनः प्रसन्नत्वादिति भावः ॥ 9. इति विष्णुमयं मूर्त्तिभेदं मानुषतां गतम् . मत्वेव दे(l.16)वदेवस्याप्यनन्दन्ताष्टमूर्तयः ॥ 1 Ms. °क्षाग्रं. 2 Ms. °कमु°. 3 See Supra, Canto I. 34. 4 Ms. lc. under lc. 7. 5 Ms. दीप्त्योः on margin. 6 Ms. °तैयु°. 7 Ms. श्रीवृ°. 8 Ms. lc. under l.10 9 Ms. र्गणि°.

अष्टमः सर्गः . १६३ हरिमवतीर्णं मत्वाष्टमूर्त्तेरष्टौ मूर्त्तयोतुष्यन्निवेत्थम् .(1.17) क्षित्यादीनां रजोभावादावानन्दोत्रेक्षणम् ॥ 10. नृत्यन्तीनां सुरस्त्रीणां त्रुट्यद्भिर्हारदाम(1.18)भिः . जेतुं मरुत्तसम्राजं मुक्तावर्ष इवाभवत् ॥ नृत्यवशाच्छिन्नैर्हारैर्हेतुभिर्मुक्ता(1.19)वर्षे मरुत्तं राजानं जेतुं जितं कर्तु- मिवाभूत् . अन्तर्भावितएवार्थोत्र जयतिः ॥ 11. प्रक्रान्त(1.20)मित्याद्यष्टाभिः कुलकम् ॥ आहृतैर्व्योमगङ्गातो वातेन कनकाम्बुजैः . नृत्तप्रवृत्तनागा(1.21)रिभ्रष्टपक्षाङ्किता इव ॥ आकाशगङ्गातो वातेनानीतैस्सुवर्णपद्मैर्हेतुभिर्नृत्यद्गरुडपतत्पक्ष- भूषिता इव ॥ 12. स्वनितेन मृदङ्गानामप्सरो[नृत्त]योनिना . लक्ष्मीमहोत्सवोत्साहगर्जदैरावता इव ॥ अप्सरसां नृत्ते जातेन मृदङ्गशब्देन हेतुना श्रीमहोत्सवे उत्साहेन गर्जन्तै(1.1)रावणो यासु . पत्युरवतारान्महोत्सवः . स्त्रियो हि भोगलम्पट- त्वाद्भर्त्तारमनेकरूपमिच्छन्ति .(1.2) ऐरावणस्य गर्जनं लक्ष्म्या गजवाह- त्वात् ॥ 13. नृत्यद्देववधूवक्त्रगलद्धर्माम्बुशीकराः . पृथिवीं(1.3) सुधया सेक्तुं प्रवृत्तेन्दुंशुता इव ॥ नृत्यन्तीनामप्सरसां मुखेभ्यो गलन्तो घर्मकणा यासु ताः(1.4) भूमि- ममृतेन सेक्तुं वर्षितुं प्रवृत्तानीन्दुशतानि यासु ता इव ॥ 14. 1 One verse missing. See Notes. 2 Ms. °त्तमांसाज्यां. 3 Sic. It should be प्रक्रान्तमेवमष्टाभिरित्यन्तं for there are 10 verses, not 8. 4 Ms. °रिभ्रं°. 5 Comm. °वषा. 6 Ms. °वृत्तेन्दु°. 7 Ms. भुमिं. २५

१६४ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. उत्सवालोकनायातब्रह्महं(l.5)सपरिच्युतैः . पक्षांशैर्विगलत्पूर्वराजकीर्त्तिच्छटा इव ॥ उत्सवस्य वीक्षणार्थमागतस्य(l.6) ब्रह्मणो हंसेभ्यः पतितैः पक्षरुहैर्हे- तुभिः पतन्ती पूर्वराजानां कीर्त्तिच्छटा याभ्यः . तत्कीर्त्यपेक्ष(l.7)या पूर्व- राजकीयैर्बैलप्त्वाद्विगलन्म् ॥¹ 15. ध्वनिभिर्दिव्यशङ्खानामसंसंख्यैर्मुखरीकृताः . स्वं(l.8)कुल्यैः² पाञ्चजन्यस्य³ गीयमानगुणा इव ॥ अगणितदिव्यशंब्दसुखराः पाञ्चजन्यस्य वं(l.9)श्यैर्हरेर्गुणा गीयमाना यासु ॥ 16. अनभ्रवर्षपुष्पैस्तैः⁵ प्रसवद्भिरसहस्रधा . पटवास(l.10)कषायात्तचन्द्रांशुक्लुषा इव ॥ [L13

अष्टमः सर्गः . १६५ प्रसृतैर्मृगशीर्षस्य चन्द्रंशुद्धान्तसीमनि . स्वगीतपरगीताभ्यामानन्दाश्रुभि(l. 17)रुक्षिताः ॥ चन्द्रावरोधेषु निजगीतेन परगीतेन च निर्गतैर्मृगशीर्षस्य हर्षबाष्पै(l. 18)- स्सिक्ताः ॥ २०. प्रमोदाश्रुप्रवाहेण देवानां क्षालिता इव . अतिप्रसन्नतां जग्मुर्गलत्क(l. 19)लिमला दिशः ॥ देवानां हर्षबाष्पस्रोतसा धौता इव दिशो गलत्केलिमलो याभ्यस्ताः (l. 20)[प्रसा]दं प्रापुः ॥ २१. प्रक्रान्तमेवमष्टाभिर्दिक्पालैः प्रमदोत्सवम् . सुरैस्तद्वीर्यपिण्डस्य नृ(l. 21)[प]तिर्निर्व्वाहयत् ॥ एवं लोकपालैरारब्धं पुत्रस्य संबन्धिनमुत्सवं तेषां लोकपालानां(l. 22 **56⁵)वीर्यस्य पिण्डस्य रीशेः पुत्रस्य राजा समापयत् . पिण्डस्य चाज्ञा- ज्ञानि⁷ ॥ २२. [अदेयमपि यत्] प्रादादनर्थिभ्योपि पार्थिवः . अशो(l. 1)धयदृणं पित्र्यमिति किं नाम कौतुकम् ॥ अदेयं छत्रचामराद्यप्ययाचद्भ्योपि राजादात्(l. 2) पितॄणामृणमशोधय- दिति नाश्चर्यम् . पितरो ह्यर्थिनः पितॄणां चर्णशुद्धिरवश्यं कार्या. अ(l. 3)यमर्थः 'ऋणमस्मै संन्नमतीति⁸ वाक्यात्पुत्रे जाँते पितॄर्ऋणान्मुक्तिः पित्रा गृहीतं च ऋणं(l. 4) पुत्रश्शोधयतीत्यथान्तररशितम् (?) ॥ २३. ददाने नृपतौ रत्नचामीकरकरम्बकम् . विमुक्ति(l. 5)मौक्तिकमायैरपि बद्धैरवाप्यत ॥ 1 Ms. ᵒतैर्मृगᵒ. / 2 Ms. चन्दᵒ. 3 Ms. ᵒकल्कᵒ. 4 Ms. ᵒभिनिरᵒ. 5 Ms. पृ on margin. 6 Ms. राशिः. 7 ᵒस्य, ᵒत्रस्य, पिण्डस्य चाक्षाज्ञानि lc. above l. 1; पुंᵒ lc. under l. 1. 8 ऋणमस्मिन् संनयति Aitareya Br. 7.13.4, Shānkhāyana Shr. Sutra, 15.17. 9 Ms. ᵒत्रेयाते. 10 Is it ᵒत्यथान्तर- मथितम् (!)? The figure 18 अर्थापत्ति-

रोहणसागरैः . अशक्यं निधिनाथे(l.11)न कोशाध्यक्षत्वमीयुषा ॥Wait, look atप्राप्तैर्मरोहणसागरैः: Wait, is it प्राप्तैर्मेरु रोहणसागरैःorप्राप्तैर्मेरु°? In the image: प्राप्तैर्मेरु रोहणसागरैः- there is a space, orप्राप्तैर्मेरु रोहणसागरैःorप्राप्तैर्मेरु°? Wait, मेhas an e-matra,रुhas a space beforeरोहण? Look at line 10: असाध्यं कोशतां प्राप्तैर्मेरु रोहणसागरैः .Wait, footnote 8: "8 Ms. °प्राप्य° corrected to °स्साध्य°." Footnote 9: "9 Ms. प्राप्ते lc. on margin." Footnote 6: "6 Ms. °तैमे°." Footnote 7: "7 Ms. °दिभि°." Wait,प्राप्तैर्मेरु-> footnote 6 is onप्राप्तैर्मेरु! "6 Ms. °तैमे°." Line 10: असाध्यं कोशतां प्राप्तैर्मेरु रोहणसागरैः .` Wait, at

अष्टमः सर्गः . १६७ स्वप्रकर्षपरीक्षार्थमुपदिष्टमिव श्रिया . निर्माय पृथिवीपालः पु(l.18)त्रजन्ममहोत्सवम् ॥ 29. पृथ्वीं पवित्रतां नेतुं राजशब्दं कृतार्थताम् . चतुर्वर्णधनं नाम पृ(l.19)थ्वीराज इति व्यधात् ॥ स्वमाधिक्यं दर्शयितुं लक्ष्म्येवोपदिष्टं पुत्रजन्ममहोत्सवं कृत्वा रा- (l.20)जा भूमिं पवित्रयितुं राजशब्दं च चरितार्थतां नेतुं पृथ्वीराज इति चतुरक्षरं पुत्रनामाकरोत् ॥ 30. पूर्णैः पुण्यैस्तमुत्सङ्गे कृत्वा कारणमानुषम् . पूर्णपुण्यायमवद्धात्री पवित्रत्वमवाप च ॥ म्लेच्छवधेन कारणेन मानुषं तं पृथ्वीराजं पूर्वपुण्यैरगण्यैरङ्क••••••• •••(l.23*)••••••••••••पूता चाभूत् ॥ 31. यथाकामार्पितार्थित्व

१६८ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम् गौरस्य स्तनस्य चूचुकमास्ये गृ(l. 7)ह्णन्त्स हृच्छल्यं कलङ्कं चन्द्रस्यो- द्धरन्निवाशोभतं . स्तनश्चन्द्रत्वेन चूचुकं कलङ्कत्वेन संभावितम् .(l. 8) मुख- मिति पाठो न तथार्थः ॥ ३४. तस्य धात्रीकुचाज्जातु कुङ्कुमं वदनं विशत् . गाढतां शा(l. 9)रदादेशानुरागं हृदयेनयत् ॥ धात्रीस्तनान्मुखं प्रविष्टं कुङ्कुमं कर्त्तृ शारदादेशे(l. 10)नुरागं मूर्त्तता- मिव चित्ते नीतवान् ॥ ३५. वंशशुक्त्युद्भवान्धात्रीहारमुक्तामणीन्स्पृशन् . गि(l. 11)रिसागरसारस्य ग्राहित्वं तत्करोग्रहीत् ॥ वंशाच्छुक्तेश्चोत्पन्नान्धात्रीहारमणीन्स्पृशंस्त(l. 12)त्करोद्रिसमुद्रसारग्रा- हित्‍वं गृहीतवानिव . स्तन्यपाने हि कण्ठभूषणानिरोधो बालानां स्व(l. 13)- भावः ॥ ३६. ताम्रपर्णीव तद्धात्री स्तनयोस्संनिधिं व्यधात् . मौक्तिकानीव निर्यान्ति वदनाद्व(l. 14)दतोस्य यत् ॥ तद्धात्री स्तनविषये ताम्रपर्णीव संनिधानमकरोत् यतो वदतोस्य मुखा(l. 15)न्मुक्ताफलानीव निर्गच्छन्ति . अव्यभिचारगतार्थत्वादनुपात्ते वचनरूपे विषये मुक्तानां((l. 16) विषयित्वम् . वदतस्सेति(?) पाठ आर्षः ॥ ३७. अव्यक्तवर्णया तस्य भाविन्या शुद्धवर्णया . स(l 17)रस्वत्या च लक्ष्म्या च मुखपद्ममचुम्ब्यत ॥ वर्णशब्दोक्षराणां यशसश्च वाचकः . बा(l. 18)ल्येनाव्यक्तवर्णया पुरत-

1 Ms. °शोभत lc. under l. 8. 2 Correct नीतवत्. 3. Ms. °गृही°. 4 cf. 33 above. 5 Ms. °दने°.

अशुद्धवर्णाया भविष्यन्त्या सरस्वत्या लक्ष्म्या च तस्य मुखपद्मं चुम्बितम् (l.19). सरस्वत्या मातृत्वल्लक्ष्म्याः प्रियात्वाच्चुम्बनमुचितम् ॥ ३८. अव्यक्ता न तथा भाति न व्यक्तापि त(l 20)[था] यथा . व्यक्ताव्यक्तेन रूपेण रुरुचेस्य सरस्वती ॥ अतिबाल्येनाव्यक्ता बाल्यातिक्रमे च(l.21) व्यक्तास्य वाङ्न तथा भाति यथा किञ्चिद्व्यक्तेन रूपेण वाक्शुशुभे . रुरुचेति पाठ आंर्षः . सर- स्वती नदी चेत्यर्थान्तरध्वनिः . तत्पक्षे अव्यक्तं मुक्त्येकपदं परव्याप्तिकं च व्यक्तं(l.23**³⁵) भोगैकपदमपरव्याप्तिकं चेत्यागमिकार्थं·········(l.1) 39. [सर्वलो]केक्षणप्रिया . रवेरिवाविशिष्टार्थकरपादा गतिक्रिया ॥ ईक्षणं दर्शनं नेत्रं च तत्र सर्वे(l.2)लोकानां प्रिया तथार्थः प्रयोजनं पदा- र्थश्च सोविशिष्टो यस्य तत्करपादं यस्यां सास्य ग(l.3)तिः रिङ्ग[णं शुशु]भे ॥ 40. जितराजीवलावण्ये मनोज्ञस्खलनाकुला . मुखे व्यक्तिं ययौ तस्य(l.4) वाणी पादद्वये गतिः ॥ पद्मसुन्दरे मुखपादद्वये चास्य गतिर्व्यक्तिं गता स्खलनं वर्णान्य(l.5)- त्यासः पतनं च तेनाकुला यतस्ततो मनोज्ञा च ॥ 41. शुकेष्वध्याप्यमानेषु धात्रीभिस्तेन भूरिशः . पर्वते पर्वते राम इत्याकर्ण्योन्मनायितम् ॥ पर्वते पर्वते राम इति वचनं धात्री(l.7)भिशुकेषु पाठितेषु तच्छ्रुत्वा तेनोत्कण्ठितचित्तेन संपन्नम् . पूर्वजन्मस्मरणादिति भावः ॥ 42. ― 1 Ms. °पद्मं lc. under line 19. ― 2 Which, then, is the अनार्ष reading ? 3 Ms. पृ. रा. on margin. 4 Is it °र्थस्याप्रस्तुतस्य ध्वननम् ? 5 Ms. रत्त°. 6 Ms. सोवशि°. 7 Ms. °द्वये lc. under l. 5. 8 Ms. °तित्व्यं°.

२०० पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. द(l.8)शावताराभरणं कण्ठे रक्षार्थमाहितम् . अनन्यरक्षमात्मानमशंसत्तस्य रक्षितुः ॥(l.9) अस्य बालस्य रक्षार्थं¹ कण्ठे स्थापितं दशावतारसंज्ञमाभरणं कर्त्तु तस्य रक्षितुरात्मा(l.10)नं नान्यस्माद्रक्षा यस्य तमशंसत् . हरेरेव दशा- वतारत्वात् अस्य च नारायणावता(l.11)रत्वात् ॥ ४३. त्रैलोक्यरक्षकस्यास्य किमर्थोऽस्मीति कान्तिमान् . स्वेनैव स्वं जहासेव कण्ठे व्या(l.12)घ्रनखाङ्कुरः ॥ त्रिभुवनरक्षितुरस्यास्मि निष्प्रयोजन इत्यतो व्याघ्रनखो दीप्तिसारा- (l.13)त्मनैवात्मानमहसदिव ॥ ४४. चूडाकरणसंस्कारसुन्दरं तन्मुखं बभौ . पाश्चात्यभागसंक्रा(l.14)न्तलक्ष्ममेव शशिमण्डलम् ॥ पश्चाद्भागे सकलङ्कमिन्दुबिम्बं तन्मुखं चूडाकर्म(l.15)शोभनं बभौ ॥ ४५. अत्रान्तरे पुनर्देवीवपुः ³प्रैक्षत पार्थिवः . स्वंमदृष्टभुजगेन्द्रभोगा(l.16)न्त्येव पाण्डुरम् ॥ राजा देवीगात्रं स्वप्ने दृष्टस्याहिराजस्य भोगकान्त्येव पाण्डु पुनरप- श्यत्(l.17) ॥ ४६. प्रसूतपृथिवीराजा देवी गर्भवती पुनः . उदेष्यत्कुमुदा फुल्लपद्मेवं सरसी बभौ ॥(l.18) जनितपृथिवीराजनामपुत्रा पुनर्गर्भिणी देवी बभौ उदेत्स्यत्समानकैरवा फुल्लपद्मेव(l.19) सरसी ॥ ४७. अन्तर्वत्नी विशेषेण देवी पुत्रेण पिप्रिये . ज्येष्ठात्तुष्टात्तित्संस्कारं गर्भस्थेनेव पाडिता ॥ ¹ Ms. ॰र्थं माहितस्या॰. ॰माहित corrected to .कण्ठे. ² See VII. 22. ³ Ms. ॰थै॰. ⁴ Ms. ॰दत्व॰.

अष्टमः सर्गः . २०१ सगर्भा महिषी तेन पुत्रेणाधिकमतुष्यत् गर्भस्थितेन पुत्रेण ज्येष्ठ- •••••शिक्षितेव ॥ 48. माघस्याथ तृतीयास्यां सितायामपरं सुतम् . प्रसादमिव पार्वत्या मूर्त्तं परमवाप सा ॥ मूर्त्तं गौर्याः प्रसादमिव सा द्वितीयं पुत्रं गौरीतृतीयास्यामवाप- [त्] ॥ 49. ――(l.23*)――――――――― . ――――पदानां यत्कृतार्थत्वाय पस्पृशे ॥ यु(l.1)द्धेष्वस्य हस्तिदलनलीलां भविष्यन्तीं जानतेव हरिराजनाम्नायं स्वस्य कृतार्थत्वाये(l.2)व स्पृष्टः . हरिराजो हि हस्तिमर्द्दनः ॥ 50. उष्णशीतलयोर्मध्ये पावनं ज्येष्ठमाधयोः . सोमे(l.3)श्वरसुवोजन्म वह्निगङ्गाम्भसोरिव ॥ सोम उमासहित ईश्वरः सोमेश्वरो राजा च तद्भवोर्ग(l.4)णेशकुमार- यो राजपुत्रयोश्वोष्णशीतयोर्ज्येष्ठमाधयोर्मध्येऽग्निगङ्गाजलयोरिव जन्म पाव- नमभूत् ॥(l.5) 51. निदाघमाघजन्मभ्यां पीर्त्वा(?) तीव्रत्वमाययौ . ताभ्यामातपशीताभ्यामिव प्रत्यर्थिकर्णयोः ॥(l.6) निदाघे माघे च जन्म ययोस्ताभ्यां राजपुत्राभ्यामातपशीताभ्यामिव वैरिकर्णयोः पीर्त्वा(l.7) तीव्रत्वं प्रापत् ॥ 52. अथ भ्रातृम्यत्याभ्यां सनाथां जानता भुवम् . जग्मे विग्रहराजेन कृतार्थेन शि(l.8)वान्तिकम् ॥ 1 Sic. 2 Ms. गो°. 3 Ms. ॰जापु°. 4 Ms. ॰वाभू°. जन्म पावनं lc. on margin. 5 Sic. Is it पीडा ? २६

२०२ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम् ताभ्यां भ्रातृपुत्राभ्यां रक्ष्यमाणां भूमिं जानता विग्रहराजेन कृतकृ- त्येन सता शि(l.9)वसमीपं प्राप्तम् ॥ ५३. सुतोप्यपरगाङ्गेयो निन्येस्य रविसूनुना • उन्नतिं रविवंशस्य पृथ्वीराजे(l.10)न पश्यता ॥ वीरत्वब्रह्मचारित्वाभ्यां द्वितीयो भीष्मो विग्रहराजस्य पुत्रो यमेन नीतः पृथ्वी(l.11)राजेन हेतुनार्कवंशस्यौन्नत्यमिव पश्यता ॥ ५४. कैलासं जगुषो यातं पश्चाद्विग्रहसूनुजः •(l.12) कविबान्धव इत्यंकं² भूमावशरणं पदम् ॥ मृतस्य विग्रहराजस्य पश्चात्कविबान्धव इत्येवं³(l.13) पदमशरणं यातं सम्पन्नम् ॥ ५५. प्रत्यानेतुमिवाकाण्डे पूर्णोपि सकलैर्गुणैः • पितृवैरि(l.14)तनुजोपि प्रतस्थे पृथिवीभटः ॥ विग्रहराजं प्रत्यानेतुमिव गुणवान्पृथ्वीभटोपि प्रस्थितः ॥(l.15) ५६. मुक्तेति सुधवावंशं गलत्पुरुषमौक्तिकं • देवं सोमेश्वरं द्रष्टुं राजश्रीरुदकण्ठत ॥ गलन्ति(l.16) पुरुषा एव मौक्तिकानि यत्र तं सुधवावंशं त्यक्त्वा राज- लक्ष्मीस्सोमेश्वरं द्रष्टुमुत्कण्ठिताभूत् ॥ ५७. आत्म(l.17)जाभ्यामिव यशःप्रतापाभ्यामन्वितः • सपादलक्षमानिन्ये महामात्यैर्महीपतिः ॥ यशःप्र(l.18)तापाभ्यामिव पुत्राभ्यां सहितो राजा⁴ महासचिवैस्सपा- दलक्षनामानं देशमानीयः ॥ ५८. 1 Ms. °स्यो°. 2 Ms. °त्यर्कं. 3 Ms. °व. 4 Ms. सहा°,

२०४ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. ध्वंसितानां शैलकोट्टानां गणनाप्रतिनिधी(1.6)निव यान्प्रासादांस्तत्र नगरेमजोकरोत्तेषां मध्ये यूथनाथमिव संसाररोगभेषजं वैद्यना(1.7)थस्य प्रासादं प्रजाहितोकरोत् ॥ ६५. दंचे¹ हरिहयेनेव शुद्धरीतिमये हरौ . प्रतिष्ठां ल(1.8)म्भितस्तत्र शुद्धरीतिमयः पिता ॥ रीतिर्धातुविशेषः . तत्प्रकृतौ हये सूर्येणेव दत्ते शुद्धरीतिः(1.9) शुद्धा- चारश्च पिता तेन प्रतिष्ठापितः ॥ ६६. पितुः² रीतिमयस्य रीतिवाहारूढस्य प्रतिष्ठापि(1.10)तस्याग्रे रीतिमयं स्वात्मानं प्रतिष्ठाप्य राजा स सर्गे त्रिधा रीतिमयं कविरिवाकरोत् . क- वि(1.11)पक्षे गौडीवैदर्भीपाञ्चाली चेति तिस्रो रीतयः ॥ ६७. एकस्थाने प्रतिष्ठाप्य ब्रह्मविष्णुम(1.12)हेश्वरान् . त्रिपूरुषमिव श्राद्धं धन्यो निर्मितवान्पितुः ॥ एकस्मिन्स्थाने ब्रह्मादींस्त्रीन्देवा(1.13)न्प्रतिष्ठाप्य पितुस्त्रिपुरुषं श्राद्धमिव सोकरोत् . प्रतिष्ठाप्येत्यविवक्षितपूर्वकालम् ॥(1.14) ६८. कृते यथेष्टफलदे तेनायतनपञ्चके . सुरद्रुममदं³ जेग्ये मेरोग्जयमेरुणा ॥ तेन रा(1.15)ज्ञा⁴ प्रासादपञ्चके कृते सत्यजयमेरुदुर्गेण मेरोर्मदो जितः अभिलषितफलदायि(1.16)त्वात् ॥ ६९. तन्निर्मितसुरागारैर्ग्रामैर्गर्ज्ञानकादिभिः . अल्पावशेषवास्तव्या मन्ये जज्ञेमरा(1.17)वती⁵ ॥ 1 Ms. दन्ते. 2 No verse corresponding to this comm. The 1st, 3rd and 4th lines can be restored—पितू रीतिमयस्याग्रे ॰॰॰॰॰॰राजा सर्गे त्रिधा रीतिमयं कवि- रिवाकरोत् ॥ 3 Ms. ॰समो. 4 Ms. राज्ञः. 5 Ms. राज्ञेमं॰.

तेन निर्मितानि सुरागाराणि येषु तैर्गङ्गानकादिभिर्न्नामैर्हेतुंभिरमरावती अल्पेवशेषा(l. 18) वास्तव्या देवा यस्यामिति जाने . अमरावतीतोप्यत्राधि- कगुणत्वादिति भावः ॥ 70. ऋणशुद्धिं(l. 19) विनिर्माय निर्माणैरीदृशैः पितुः . तत्वरे दर्शनं कर्तुं परलोकजयी नृपः ॥ देव[लयनि](l. 20)र्माणैः पितुः ऋणं शोधयित्वा पितुर्दर्शनं कर्तुं परलोकं जितवान्राजात्वरत् ॥¹ 71. ए[काकिना हि](l. 21) मत्पित्रा स्थीयते त्रिदिवे कथम् . बालश्च पृथिवीराजो मया कथमुपेक्ष्यते ॥ 72. [इतीवास्या(l. 22*)भिषिक्तस्य रक्षार्थं व्रतचारिणीम् . स्थापयित्वा निजां देवीं पितृ(?)]भक्त्या दिवं ययौ ॥ मत्पित्रा केवलेन स्व(l. 1)र्गे कथं स्थीयते कथं च बालः पुत्रो मया [उपेक्ष्य]ते इत्यत इवाभिषिक्तस्य पुत्रस्य रक्षार्थमिव व्र(l. 2)तानुष्ठायिनीं देवीं स्थापयित्वा पितृभक्तस्स स्वर्गमगात् ॥ 73. तं पृथ्वीभटपर्यन्ताश्चाहमानपुर(l. 3)स्सराः . आदित्यद्युतयस्सर्वे प्रत्युज्जग्मुर्महीभुजः ॥ सर्वेपि स्ववंश्यास्स्वर्गे तं प्रत्युद्गताः ॥(l. 4) 74. तेषामेकतमं मध्ये नापश्यत्पितृवैरिणम् . कचिदप्यन्धतामिस्रे मग्नं व्रीडावशादिव ॥ तेषां म(l. 5)ध्ये एकं पितृवैरिणमेव स नापश्यत् . काप्यन्धतामिस्रे लज्जयेव मग्नम् ॥ 75. 1 Ms. ᵒहेतुभि˚ lc. under l. 18.

२०६ \quad\quad\quad\quad\quad\quad\quad\quad\quad पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. पुरः प्रदक्षिणं चक्रे(l.6) तस्य प्रत्युद्गतो वृषा . सर्वाङ्गसङ्गिनीर्दृष्टीर्नेष्यन्निव कृतार्थताम् ॥ सर्वाङ्गेषु सङ्गिनीर्दृष्टी:(l.7) कृतार्थतामिव नेतुमस्य प्रदक्षिणमिन्द्रोक- रोत् . प्रदक्षिणेन हि पश्चात्स्था अपीन्द्रदृष्टयः(l.8) पश्यन्ति ॥ \quad 76. यावज्जङ्गम कैलासमारोहति सुरद्विपम् . तावत्कैलासमेवैष निन्ये शङ्कर(l.9)किङ्करैः ॥ जङ्गमं कैलासमैरावणं स यावदारुरुक्षति तावद्गणैः कैलासमेव नीतः ॥ 77. उभौ(?) (l.10)विशत एवास्य रुद्राद्रिमुदपद्यत . स्वपुत्रभूपदायादकन्दर्पजयि लोचनम् ॥ पृथ्वीराज(l.11)प्रतिमल्लकामजेतृ नेत्रं कैलासं प्रविशतोस्योत्पन्नम्

अष्टमः सर्गः . २०७ जिता(1.18) कर्पूरदेव्यास्मि कस्मादयितया तव • केशग्रहमितीवास्य चकार त्रिदशापगा ॥ शुचि(1.19)त्वात्तवप्रिययाहं कस्माज्जितेतीवास्य गङ्गा केशग्रहणमक- रोत् ॥ 81. भूमेर्भरस्त्वदीयेन गृ(1.20)[ही]तस्तनयेन मे • इत्यालिलिङ्ग चाकाण्डे तं¹ स्वकीर्त्तिसितः फणी ॥ त्वत्पुत्रेण मम भूभारो(1.21)·········तीव निजकीर्त्तिंशेषस्तमा- लिङ्गत् ॥ 82. जाता स्वरूपहानिर्नः पाताले तव कीर्त्ति(1.22)[भिः] • [चूडामणी]न्नं सहते कुटिलानां सुतश्च ते ,³॥ 83. इतीव कर्णयोर्बाहुद्वये शिरसि पादयोः .(1.23) ―――[समा]श्लिष्टो यथाशक्ति स पन्नगैः ॥ सितस्यास्मत्स्वरूपस्य तव यशोभिर्हानिर्जाता(1.24**5) तव पुत्रः कुटिलानां चूडामणीनपि कुटिलान्न सहते यद्वा वक्राणां चूडामणीन्न सहते अ(1.1)स्यैव चक्रवर्त्तित्वेन चूडामणिधारणौचित्यात् इतीव कर्णादौ सर्पैस्स परिरब्धः ॥ 84. अलङ्क²(1.2)रणभोगीन्द्रफणमाणिक्यमालया • दीपवृक्ष इवाभूत्स शम्भोः प्रथमदर्शने ॥ भूषणा(1.3)हिफणरत्नश्रेण्या स हरप्रथमदर्शने दीपवृक्ष इवाभूत् ॥ 85. मा गाः पुत्रं प्रति स्नेहं त्वं न त(1.4)स्योपयुज्यसे .⁴ इतीव रुष्टतां निन्ये कुतोप्येतत्स भस्मना ॥ 1 Ms. त्वं. 2 Read ˚र्त्तिश्वेतश्शे˚. 3 Ms. ˚नं. 4 Ms. पत्रं. 5 Ms. has पृ on margin.

२०८ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. पुत्रे स्नेहं त्वं मा गमः यतस्त्वं तस्य नो(l.5)पयुज्यसे तस्य त्वत्तोप्यधि- कगुणत्वात् इतीव भस्मना स रूक्षतां नीतः ॥ 86. सुतस्य निर्मली(l.6)कर्त्तुं राज्यस्थितिमवाहृतम् . कलिकालं दधौ कण्ठे रुद्धावतरणं हृदि ॥ स राजा अहि(l.7)तं विषं हृदये रुद्धप्रवेशं कलिकालमिव कण्ठेवहत् पुत्रस्य राज्यं निर्दोषीकर्तुमिव(l.8). आहृतमिति पाठो नार्षः अहितमिति पाठस्साधुः ॥ 87. ये श्रूयन्ते त्रयस्तापास्ते शूलारोपि(l.9)ता इव . प्रजाक्षेमाय तत्पाणौ शिखात्रयमिषाद्बभुः ॥ आणवद्वयस्तापा ये श्रूयन्ते ते(l.10) तद्धस्ते शिखात्रयव्याजात्प्रजासु- खार्थे शूले आरोपिता इव बभुः ॥ 88. अपश्यद्वृषमारूढमात्मा(l.11)नं चन्द्रपाण्डुरम् . यशसेव निजेनैव नीयमानं शिवालयम् ॥ शशिशुभ्रं वृषमारोहन्तमा(l.12)त्मानं सोपश्यत् स्वयशसेवेश्वरनिकटं नीयमानम् ॥ 89. बलात्पुरुषकारेण जेतव्यस्यात्मजन्मना .(l.13) मुण्डमालोकयामास करामलकवद्विधेः ॥ बलाद्धेतोः पुरुषेण करणभूतेन पृथ्वीराजेन जेतव्यस्य(l.14) विधेर्मुण्डं करामलकमिव सोपश्यत् ॥ 90. ज्योतीरूपेषु पुत्रस्य संक्रान्तेष्विव तेजसि . शुद्धा(l.15)भिर्लोकपालानाम्स्थिसद्भिर्बभूष्यत ॥ 1 Comm. ॰हितम्. 2 Ms. ॰पाण्डुः (!). 3 Read पौरु०. 4 Ms. पृथ्वीराजेन 1e. on margin. 5 Ms. ॰वेमु०.

'अष्टमः सर्गः. २०६ पुत्रसम्बन्धिनि तेजसि विषये लोकपालानां प्र(l.16)शस्तेषु तेजस्सु सङ्क्रान्तेषु सत्सु शुद्धाभिस्सतीभिर्लोकपालानाम्स्थिमालाभिस्स भूषि- (l.17)तः. अशुद्धमपि वस्त्रं वह्नौ पतितं शुद्धं भवति ॥ 91. 1 पुष्करं कलिरूपेण कलिं हन्तुमिवा(l.18)गमत् . विदार्य कृत्त्या तस्यैव क्रीडया पिदधे वपुः ॥ पुष्करं तीर्थं पद्मं च हस्तिरूपेण ह(l.19)न्तुमागतमिव कलिं पाटयित्वा तच्चर्मणा लीलया गात्रं व्यधात् ॥ 92. इति लज्जाकरं जन्म(l.20) मर्त्यात्सूनोर्हरन्निव . परमेश्वरसारूप्यं देवस्सोमेश्वरो ययौ ॥ अमर्त्यपतेरपि पुत्रस्य मर्त्याज्जन्म लज्जाकरं सन्निवारयन्निव सोमेश्वरः परमेश्वरसारूप्यं गतः ॥ 93. वैद्यनाथप्रतिष्ठायाः(l 22) प्रभावात्स शिवालये . मरुत्तश्वेतयोस्तुल्यंप्रतिपत्तिरजायत ॥ देवप्रतिष्ठायाः प्रभावा(l.23*)[च्छंक]रावासे मरुत्तश्वेतसमानादरस्सं- पन्नः ॥ 94. पुष्करस्नातकायातनारदादिमुखादसौ .(l.1) पुत्रराज्यस्थितीश्श्रुत्वारुद्रलोके सं पिप्रिये ॥ पुष्करे स्नात्वागतानां नारदादीनां मुखात्पुत्रसा(l.2)म्राज्यं श्रुत्वा स रुद्रलोके च प्रीतोभवत् ॥ 95. मृसादृपात्रमाकर्ण्य श्वेतन्यायेन तत्र तम् . मृत्युर्विशं(l.3)ति नाकाले तत्पुत्राधिष्ठिताः प्रजाः ॥ 1 Comm. ॰मागतम् (?) 2 Ms. पश्यार्थि॰. 3 Ms. सत्यात्सू॰. 4 Ms. ॰नोनंदन्नि॰. 5 Ms. ॰रसांयुं॰. 6 Ms. ॰ष्ठायाप्र॰. 7 Ms. lc. under l. 1. २७

२१० पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. श्वेतसमं तं प्रसादपात्रं श्रुत्वा तत्पुत्रपालितं देशं यमो(l.4) नाद्याप्य- काले विशति . अद्यापीत्युभयोश्श्लोकयोर्योज्यम् ॥ 96. पादाधिष्ठितपृष्ठं तं वृषमारोहतश्चि(l.5)रे . पश्यन्त्यद्यापि सासूयं नन्दिप्रभृतयो गणाः ॥ पादेन तत्पृष्ठमधिष्ठायेश्वरे वृषमारोहति(l.6) सति नन्दिरुद्रादयो गणा- स्सोमेश्वरं सासूयमद्यापि पश्यन्ति. परस्योत्कर्षासहनमसूया . तदु(l.7)त्कर्षं न सहन्ते इत्यर्थः ॥ 97. स्वयं निर्मितपूर्वस्य सरसः परिवृद्धये . गृहीतामिव वास्तव्यासौम(l.8)नस्यमहोदधेः ॥ 98. पितुर्मन्दाकिनीं मूर्ध्नि भगवद्भावलाञ्छनम् . स वारुणस्य बाणस्य प्रतिष्ठा(l.9)फलमैच्छत ॥ ईश्वरसायुज्यज्ञापिकां गङ्गां वरुणबाणप्रतिष्ठायाः फलं स दृष्टवान्(l.10) स्वेन निर्मितस्य सरसो वृद्धयर्थं पौरसौमनस्यसमुद्राद्गृहीतामिव ॥ 99. स सर्वपूर्वपुरुषान्वश्यन्रू(l.11)द्रत्वमागतान् . आत्मैव पुत्र इत्यर्थं श्रौतं सत्यममन्यत ॥ ईश्वरभावं प्राप्तान्सर्वान्पूर्वपुरुषा(l.12)न्पश्यन्स राजा पुत्र आर्त्मेति वैदिकं वचनं सत्यं मतवान्. स्वस्यापि रुद्रत्वप्राप्तेरिति भावः ॥ 100. किं(l.13) भूयसा गिरिशवत्स सर्वगततामगात् . पृथिवीराजकीर्त्तीनामियत्तामिव वीक्षितुम् ॥(l.14) बहुनोक्तेन किम् . ईश्वरतुल्यं स राजा सर्वगतोभूत् पुत्रयशसामियत्ता- मिव द्रष्टुम् . पृ(l.15)थ्वीराजयशांसि सर्वव्यापीन्यभूवन्निति तात्पर्यम् ॥ 101. 1 i.e. 96, 97. 2 Ms. °त्यद्या°. 3 Ms. °भ्रेन्दा°. 4 Ms. °सांयु°. 5 Ms. °र्वपु° lc. under l. 10. 6 Ms. °न्पशन्न°. 7 cf. आत्मा वै पुत्रनामासि. Shatapatha Br, 14, 9, 4, 26,

(l.1)व्यराजे ॥ Meter here: श्रीलोलराजसुतपण्डितभट्टनोन- (12) रा- (1) जात्मजो विवरणेन स जोनराजः (11) -> 12 syllables? श्री (1) लो (2) ल (3) रा (4) ज (5) सु (6) त (7) प (8) ण्डि (9) त (10) भ (11) ट्ट (12) नो (13) न (14)? Wait: वसन्ततिलका! श्री-लो-ल-रा-ज-सु-त-प-ण्डि-त-भ-ट्ट-नो-न- (14 syllables!) रा-जा-त्म-जो वि-व-र-णे-न स जो-न-रा-जः (14 syllables!) सर्गं व्यधात्सु- (5 syllables) + [4 missing syllables] + त्र पृथ्वी- (3 syllables) = 14 syllables! रा-जा-ख्य-रा-ज-वि-ज-[या-भि-ध-का]-व्य-रा-जे (14 syllables!) Yes, it's Vasantatilaka (14 syllables per quarter)! In line 14: सर्गं व्यधात्सु (5 syllables) Missing: 4 syllables! Shown as 4 dashes/danda-like curves: ~~~~ or - - - -.