पृथ्वीराजविजय महाकाव्यम् (कवि जयानक - अजमेर चौहान साम्राज्य एवं सम्राट् पृथ्वीराज इतिहास)

२०६ \quad\quad\quad\quad\quad\quad\quad\quad\quad पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. पुरः प्रदक्षिणं चक्रे(l.6) तस्य प्रत्युद्गतो वृषा . सर्वाङ्गसङ्गिनीर्दृष्टीर्नेष्यन्निव कृतार्थताम् ॥ सर्वाङ्गेषु सङ्गिनीर्दृष्टी:(l.7) कृतार्थतामिव नेतुमस्य प्रदक्षिणमिन्द्रोक- रोत् . प्रदक्षिणेन हि पश्चात्स्था अपीन्द्रदृष्टयः(l.8) पश्यन्ति ॥ \quad 76. यावज्जङ्गम कैलासमारोहति सुरद्विपम् . तावत्कैलासमेवैष निन्ये शङ्कर(l.9)किङ्करैः ॥ जङ्गमं कैलासमैरावणं स यावदारुरुक्षति तावद्गणैः कैलासमेव नीतः ॥ 77. उभौ(?) (l.10)विशत एवास्य रुद्राद्रिमुदपद्यत . स्वपुत्रभूपदायादकन्दर्पजयि लोचनम् ॥ पृथ्वीराज(l.11)प्रतिमल्लकामजेतृ नेत्रं कैलासं प्रविशतोस्योत्पन्नम्

अष्टमः सर्गः . २०७ जिता(1.18) कर्पूरदेव्यास्मि कस्मादयितया तव • केशग्रहमितीवास्य चकार त्रिदशापगा ॥ शुचि(1.19)त्वात्तवप्रिययाहं कस्माज्जितेतीवास्य गङ्गा केशग्रहणमक- रोत् ॥ 81. भूमेर्भरस्त्वदीयेन गृ(1.20)[ही]तस्तनयेन मे • इत्यालिलिङ्ग चाकाण्डे तं¹ स्वकीर्त्तिसितः फणी ॥ त्वत्पुत्रेण मम भूभारो(1.21)·········तीव निजकीर्त्तिंशेषस्तमा- लिङ्गत् ॥ 82. जाता स्वरूपहानिर्नः पाताले तव कीर्त्ति(1.22)[भिः] • [चूडामणी]न्नं सहते कुटिलानां सुतश्च ते ,³॥ 83. इतीव कर्णयोर्बाहुद्वये शिरसि पादयोः .(1.23) ―――[समा]श्लिष्टो यथाशक्ति स पन्नगैः ॥ सितस्यास्मत्स्वरूपस्य तव यशोभिर्हानिर्जाता(1.24**5) तव पुत्रः कुटिलानां चूडामणीनपि कुटिलान्न सहते यद्वा वक्राणां चूडामणीन्न सहते अ(1.1)स्यैव चक्रवर्त्तित्वेन चूडामणिधारणौचित्यात् इतीव कर्णादौ सर्पैस्स परिरब्धः ॥ 84. अलङ्क²(1.2)रणभोगीन्द्रफणमाणिक्यमालया • दीपवृक्ष इवाभूत्स शम्भोः प्रथमदर्शने ॥ भूषणा(1.3)हिफणरत्नश्रेण्या स हरप्रथमदर्शने दीपवृक्ष इवाभूत् ॥ 85. मा गाः पुत्रं प्रति स्नेहं त्वं न त(1.4)स्योपयुज्यसे .⁴ इतीव रुष्टतां निन्ये कुतोप्येतत्स भस्मना ॥ 1 Ms. त्वं. 2 Read ˚र्त्तिश्वेतश्शे˚. 3 Ms. ˚नं. 4 Ms. पत्रं. 5 Ms. has पृ on margin.

२०८ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. पुत्रे स्नेहं त्वं मा गमः यतस्त्वं तस्य नो(l.5)पयुज्यसे तस्य त्वत्तोप्यधि- कगुणत्वात् इतीव भस्मना स रूक्षतां नीतः ॥ 86. सुतस्य निर्मली(l.6)कर्त्तुं राज्यस्थितिमवाहृतम् . कलिकालं दधौ कण्ठे रुद्धावतरणं हृदि ॥ स राजा अहि(l.7)तं विषं हृदये रुद्धप्रवेशं कलिकालमिव कण्ठेवहत् पुत्रस्य राज्यं निर्दोषीकर्तुमिव(l.8). आहृतमिति पाठो नार्षः अहितमिति पाठस्साधुः ॥ 87. ये श्रूयन्ते त्रयस्तापास्ते शूलारोपि(l.9)ता इव . प्रजाक्षेमाय तत्पाणौ शिखात्रयमिषाद्बभुः ॥ आणवद्वयस्तापा ये श्रूयन्ते ते(l.10) तद्धस्ते शिखात्रयव्याजात्प्रजासु- खार्थे शूले आरोपिता इव बभुः ॥ 88. अपश्यद्वृषमारूढमात्मा(l.11)नं चन्द्रपाण्डुरम् . यशसेव निजेनैव नीयमानं शिवालयम् ॥ शशिशुभ्रं वृषमारोहन्तमा(l.12)त्मानं सोपश्यत् स्वयशसेवेश्वरनिकटं नीयमानम् ॥ 89. बलात्पुरुषकारेण जेतव्यस्यात्मजन्मना .(l.13) मुण्डमालोकयामास करामलकवद्विधेः ॥ बलाद्धेतोः पुरुषेण करणभूतेन पृथ्वीराजेन जेतव्यस्य(l.14) विधेर्मुण्डं करामलकमिव सोपश्यत् ॥ 90. ज्योतीरूपेषु पुत्रस्य संक्रान्तेष्विव तेजसि . शुद्धा(l.15)भिर्लोकपालानाम्स्थिसद्भिर्बभूष्यत ॥ 1 Comm. ॰हितम्. 2 Ms. ॰पाण्डुः (!). 3 Read पौरु०. 4 Ms. पृथ्वीराजेन 1e. on margin. 5 Ms. ॰वेमु०.

'अष्टमः सर्गः. २०६ पुत्रसम्बन्धिनि तेजसि विषये लोकपालानां प्र(l.16)शस्तेषु तेजस्सु सङ्क्रान्तेषु सत्सु शुद्धाभिस्सतीभिर्लोकपालानाम्स्थिमालाभिस्स भूषि- (l.17)तः. अशुद्धमपि वस्त्रं वह्नौ पतितं शुद्धं भवति ॥ 91. 1 पुष्करं कलिरूपेण कलिं हन्तुमिवा(l.18)गमत् . विदार्य कृत्त्या तस्यैव क्रीडया पिदधे वपुः ॥ पुष्करं तीर्थं पद्मं च हस्तिरूपेण ह(l.19)न्तुमागतमिव कलिं पाटयित्वा तच्चर्मणा लीलया गात्रं व्यधात् ॥ 92. इति लज्जाकरं जन्म(l.20) मर्त्यात्सूनोर्हरन्निव . परमेश्वरसारूप्यं देवस्सोमेश्वरो ययौ ॥ अमर्त्यपतेरपि पुत्रस्य मर्त्याज्जन्म लज्जाकरं सन्निवारयन्निव सोमेश्वरः परमेश्वरसारूप्यं गतः ॥ 93. वैद्यनाथप्रतिष्ठायाः(l 22) प्रभावात्स शिवालये . मरुत्तश्वेतयोस्तुल्यंप्रतिपत्तिरजायत ॥ देवप्रतिष्ठायाः प्रभावा(l.23*)[च्छंक]रावासे मरुत्तश्वेतसमानादरस्सं- पन्नः ॥ 94. पुष्करस्नातकायातनारदादिमुखादसौ .(l.1) पुत्रराज्यस्थितीश्श्रुत्वारुद्रलोके सं पिप्रिये ॥ पुष्करे स्नात्वागतानां नारदादीनां मुखात्पुत्रसा(l.2)म्राज्यं श्रुत्वा स रुद्रलोके च प्रीतोभवत् ॥ 95. मृसादृपात्रमाकर्ण्य श्वेतन्यायेन तत्र तम् . मृत्युर्विशं(l.3)ति नाकाले तत्पुत्राधिष्ठिताः प्रजाः ॥ 1 Comm. ॰मागतम् (?) 2 Ms. पश्यार्थि॰. 3 Ms. सत्यात्सू॰. 4 Ms. ॰नोनंदन्नि॰. 5 Ms. ॰रसांयुं॰. 6 Ms. ॰ष्ठायाप्र॰. 7 Ms. lc. under l. 1. २७

२१० पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. श्वेतसमं तं प्रसादपात्रं श्रुत्वा तत्पुत्रपालितं देशं यमो(l.4) नाद्याप्य- काले विशति . अद्यापीत्युभयोश्श्लोकयोर्योज्यम् ॥ 96. पादाधिष्ठितपृष्ठं तं वृषमारोहतश्चि(l.5)रे . पश्यन्त्यद्यापि सासूयं नन्दिप्रभृतयो गणाः ॥ पादेन तत्पृष्ठमधिष्ठायेश्वरे वृषमारोहति(l.6) सति नन्दिरुद्रादयो गणा- स्सोमेश्वरं सासूयमद्यापि पश्यन्ति. परस्योत्कर्षासहनमसूया . तदु(l.7)त्कर्षं न सहन्ते इत्यर्थः ॥ 97. स्वयं निर्मितपूर्वस्य सरसः परिवृद्धये . गृहीतामिव वास्तव्यासौम(l.8)नस्यमहोदधेः ॥ 98. पितुर्मन्दाकिनीं मूर्ध्नि भगवद्भावलाञ्छनम् . स वारुणस्य बाणस्य प्रतिष्ठा(l.9)फलमैच्छत ॥ ईश्वरसायुज्यज्ञापिकां गङ्गां वरुणबाणप्रतिष्ठायाः फलं स दृष्टवान्(l.10) स्वेन निर्मितस्य सरसो वृद्धयर्थं पौरसौमनस्यसमुद्राद्गृहीतामिव ॥ 99. स सर्वपूर्वपुरुषान्वश्यन्रू(l.11)द्रत्वमागतान् . आत्मैव पुत्र इत्यर्थं श्रौतं सत्यममन्यत ॥ ईश्वरभावं प्राप्तान्सर्वान्पूर्वपुरुषा(l.12)न्पश्यन्स राजा पुत्र आर्त्मेति वैदिकं वचनं सत्यं मतवान्. स्वस्यापि रुद्रत्वप्राप्तेरिति भावः ॥ 100. किं(l.13) भूयसा गिरिशवत्स सर्वगततामगात् . पृथिवीराजकीर्त्तीनामियत्तामिव वीक्षितुम् ॥(l.14) बहुनोक्तेन किम् . ईश्वरतुल्यं स राजा सर्वगतोभूत् पुत्रयशसामियत्ता- मिव द्रष्टुम् . पृ(l.15)थ्वीराजयशांसि सर्वव्यापीन्यभूवन्निति तात्पर्यम् ॥ 101. 1 i.e. 96, 97. 2 Ms. °त्यद्या°. 3 Ms. °भ्रेन्दा°. 4 Ms. °सांयु°. 5 Ms. °र्वपु° lc. under l. 10. 6 Ms. °न्पशन्न°. 7 cf. आत्मा वै पुत्रनामासि. Shatapatha Br, 14, 9, 4, 26,

(l.1)व्यराजे ॥ Meter here: श्रीलोलराजसुतपण्डितभट्टनोन- (12) रा- (1) जात्मजो विवरणेन स जोनराजः (11) -> 12 syllables? श्री (1) लो (2) ल (3) रा (4) ज (5) सु (6) त (7) प (8) ण्डि (9) त (10) भ (11) ट्ट (12) नो (13) न (14)? Wait: वसन्ततिलका! श्री-लो-ल-रा-ज-सु-त-प-ण्डि-त-भ-ट्ट-नो-न- (14 syllables!) रा-जा-त्म-जो वि-व-र-णे-न स जो-न-रा-जः (14 syllables!) सर्गं व्यधात्सु- (5 syllables) + [4 missing syllables] + त्र पृथ्वी- (3 syllables) = 14 syllables! रा-जा-ख्य-रा-ज-वि-ज-[या-भि-ध-का]-व्य-रा-जे (14 syllables!) Yes, it's Vasantatilaka (14 syllables per quarter)! In line 14: सर्गं व्यधात्सु (5 syllables) Missing: 4 syllables! Shown as 4 dashes/danda-like curves: ~~~~ or - - - -.

[ नवमः सर्गः ] इति हृद्गतेन दयितेन रुद्रता- मुपजग्मुषा मुषितमोहदोहदा • अपवर्गपद्धतिमिवानुपप्लवां तनयश्रियं नृपवधूर(1.3)शिश्रियत् ॥ एवं रुद्रभावं गतेन हृद्गतेन भर्त्रेव निवाँरितमोहोत्पत्तिः कर्पूरदेवी निर्बाधां मोक्ष(1.4)वीथीमिव पुत्रलक्ष्मीमधारयत् ॥ १. तनयोभ्यषिच्यत यदा तदापत- नंगनादनभ्रमलिनादपां(1.5) कणाः • असमञ्जसव्यवसितापसारणं- प्रथितग्रहाम्बुजलशीकरश्रियः ॥ यदा राजपुत्रो(1.6)भिषिक्तस्तदा निरभ्रादाकाशाज्जलकणाः पेतुः अस- मञ्जसमनुपपन्नं यद्व्यवसितं व्यवसायः(1.7) प्रजापीडनं तस्यापसारणं त्या- गस्तेन प्रथिता निर्गता ये ग्रहास्तत्कणास्तत्समाः⁵. उपमोपक्रमो(1.8)त्प्रेक्ष्येयम् . व्यथितेति पाठो नार्षः वैद्यमाणाविरोधात् • यद्वा व्यथितेति पाठः विपूर्व- स्यायतेः(1.9) निष्ठायां रूपम् ॥ २. शशिसूर्ययोः ससुतयोर्हि⁸ मानसं कुलपद्मपातमतिमात्रमश्नुते • परि(1.10)पालितां स्वयमवेक्ष्य मातरं न महीसुतः स्पृशति जातु वक्रताम् ॥ 1 Ms. ॰वपू॰. 2 Ms. ॰वेथी॰. 3 Ms. ॰तद्व॰. 4 Ms. ॰सरण्य॰. 5 Ms. ॰माउ॰. 6 Ms. ॰वैव॰. 7 Ms. स्वसु॰. 8 Ms. शनिबुधयोः written above ॰र्हि under l. 9.

नवमः सर्गः . २१३ हि शब्दस्तथाह्यर्थे . 'चन्द्रा(l.11)र्कयोश्चित्तं सपुंत्रयोः कुले पक्षपातं भजते तथा स्वमातरं भूमिं पालितां दृष्ट्वा भौमो वक्रत्वं न स्पृ(l.12)शति . असौम्यग्रहाणां वक्रत्वे प्रजापीडोत्पत्तिरिति भावः ॥ ३. क्रतुभिस्स्वशिष्यकुलतृप्तिनि(l.13)र्वृत्तौ२ बृंहतां३ पतिर्न भजतेतिचारिताम् . दनुजद्विषि प्रभुपदव्यवस्थिते प्रतिमैव का भृगु(l.14)भवस्य दुर्नये ॥ तद्राज्ये यज्ञैस्स्वशिष्याणां देवानां कुलस्य तृप्त्या सुखितो देवाचार्यो नाति(l.15)चारमेति. शुभग्रहाणामतिचारे प्रजापीडोत्पत्तेरिति भावः. दान- वशत्रौ राज्ञि सति दानव(l.16)गुरोर्दुर्मार्गे४ स्मृतिरेव का ॥ ४. अनयद्य एव वदनावशेषता- मवनेस्स एव परिपालनोद्यतः .(l.17) तदुपर्यतीव मृगयाकुतूहली शममेतु मा तदिह सिंहिकासुतः ॥ य एव राहुं मु(l.18)खमात्राशेषत्वमनयत्स एव हरिर्भूमेः पालकः तदु- परि राजा मृगयाकरः तत्तस्मात्(l.19) सिंहिकासुतो राहुस्सिंहश्च मा शम- मेतु . काक्का एत्वेवेत्यर्थः ॥ ५. उदरंभरिनरपतेर्यशो(l.20)हिमै- र्न दिशां गणः५ स्पृशति दाहसाहसम् . अत एव जातुचन न प्रतन्यते कलिकालि(l.21)का क्वचन धूमकेतुना ॥ राज्ञो यशोहिमैः पूरितोदरो दिशां गणो६ दाह एव साहसं ना......- 1 Ms. स्वपुं. 2 Ms. ॰वृत्तौ. 3 Ms. वृं. 4 Ms. ॰भांम्ये corrected to ॰मार्गे. 5 Ms. गञ्जः. 6 Ms. गञ्जो.

२१४ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. •••(l 22)तथा धूमकेतुना प्रजापीडासूचकेन शिखातारकेण कलिकालिका दुर्भिक्षादि का............(l 23*).............हिमे च सति दोहो न भ- वति' धूमकेतुरग्निः.............करोति ॥ ६. नवभिर्गृहैरिति विधेयतां गतै- र्नव(l 1)खण्डयापि धरया सुखं स्थितम् . ग्रहचक्रवर्त्तितनयोपि' सोन्तकः स्पृशति प्रजास्वसमये न कं(l. 2)चन ॥ शुद्धैर्नवभिर्ग्रहैर्हेतुभिर्नवखण्डया भुवा सुखेन स्थितम् . स यमोपिः प्रजासु मध्ये कं(l 3)चिन्नाकालेमारयत् यतो ग्रहचक्रवर्त्तिनः सूर्यस्य पुत्रः .- पृथ्वीराजस्य सूर्यवंश्यत्वादिति भावः ॥ (l 4) ७. अतिवृष्टिभीरुरुदधिः पयोमुचा- मुपयुक्तमेव सलिलं प्रयच्छति . स्मरतीव रामतनुना वि(l. 5)निर्मितां क्षितिपेन पूर्वमनलास्त्रखण्डनाम् ॥ अतिवृष्टेर्भीतः इव समुद्रो मेघानामुपयु(l. 6)ज्यमानमेव जलमदात् श्री- रामेण राज्ञा कृतामाग्नेयास्त्रखण्डनां स्मरतीवाब्धिः ॥ ८. अभिन(l. 7)न्दितोपगमनाः कृषीवलैः शँबलीभवन्ति समये बलाहकाः . चरणोदकं क्षितिपतेस्तर(l. 8)ङ्गिणी गगनस्थितेव परिपूरयन्त्यमून ॥ कृषीकरैःस्तुतागमना मेघा वर्षासु श्यामीभवन्ति(l. 9) नारायणावतारस्य राज्ञः पादजलं नदी गङ्गाकाशस्था मेघानिवापूरयत् . गङ्गाजल(l. 10)मेच 1 Ms. टा° to °ति lc. on top margin. 2 Ms. °शृँहे°. 3 Ms. °शत्वा°. 4 Ms. °निन्दिता. 5 Ms. °नम्. 6 Ms. °लैश्व°. 7 Ms. °यन्त्य°.

नवमः सर्गः . २१५ मेघा ववृषुर्न तत्र सामुद्रमित्यर्थः. गाङ्गसांमुद्रयोर्जल्योर्लक्षणं गुणान्तरं चायुर्वे(l.11)दशास्त्रेषूक्तम् ॥ ९. प्रतिमुच्य भूतलजुषो निधीनपि क्वचिदप्यगम्यत पलाय्य पन्नगैः .(l.12) प्रतिपद्य दुर्विचरचारचातुरीं कथमूर्वरामभिभवेयुरुन्दुराः ॥ भूतलस्थान्निधीनपि(l.13) त्यक्त्वा सर्पैः क्वापि गतम्. राज्ञैव निधिपाल- नादिति भावः । ³पलाय्येति पूर्वकालश्चिन्त्यः. दुर्विचरेषु चारस्तत्र चातुरीमा- श्रि(l.14)त्याखवो भूमिं कथं खनेयुः ॥ १०. न स भूतलस्य लव एव विद्यते नृपतेः प्रतापदहनश्रितो(l.15) न यम् . अत एव कुत्रचिदपि प्रपद्यते शलभावली न सुलभावकाशताम् ॥ राज्ञः प्र(l.16)तापाग्निर्यं देशं नाश्रितस्स नास्त्यत एव शलभमाला सु- लभाश्रयतां न प्राप्ता . शलभा(l.17) हि वह्निना दह्यन्ते ॥ ११. विततान रात्रिचरचक्रवर्तिनो दशकन्धरस्य किल यः कुलक्षयम् .(l.18) स यदा पुनाति पुनरेव मेदिनीं शुकसारणाद्यभिभवस्तदा कुतः ॥ रक्षःपते रावणस्य(l.19) यो वंशक्षयमकरोत् स एव यदा भूमिमव- तरति तदा शुकानां सारणादिना संचारादिना(l.20)······भवः कुतः . शुकसारणौ रावणमन्त्रिणौ च ॥ १२.

1. Ms. गङ्गासां°. 2 Ms. पत्र°. 3 Ms. रां to ᵒवः lc. on margin. 4 Ms. दध°. 5 Ms. ᵒश्याभि°. 6 Ms. कूतः. 7 Ms. रामरा° Is it ᵒणौ नाम राव° ?

२१६ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. नरनाथकीर्त्तिविभवस्य दूरतो भवति स्म(l. 21) दिव्यमपि राजमण्डलम् . अतिमात्रमासदनतो महीभुजां तदरुन्तुदः कथमपप्लवो(l. 22) विशाम् ॥ दिव्यमपि राजमण्डलं चन्द्रबिम्बं च राजयशसो दूरेभवत् यशसो- ऽतिसितत्वात् (l. 23**61) तत्ततो दिव्यस्य राज्ञां स्वामिनां मण्डलस्य दूर- -------------------पतीनां कर्तॄणां विशां कर्मभू[ताना](l. 1)मुपप्लवः कुतः . अतिमात्रमांसदनतो नैकट्यात् ॥ 13. बहुलैर्यथैव शबला बलाहकै- र्गगनस्थली(l. 2) भवति निर्गते तपे . शरदागमं प्रति तथैव जायते खलधान्यराशिभिरपह्नुता मही ॥ वर्षा(l. 3)सु यथाऽभ्रैर्द्यौश्शबला भवति तथैव शरदि धान्यैः करौर्भूश्छा- दिताजायत ॥ 14. न तदस्ति किंचि(l. 4)दपि यद्ववेष्यते सुवसीभवज्जनपदासु सीमसु . गृहमेधिनां तु हृदयान्न्यनिर्वृति- र्न(l. 5) जहाति भिक्षुमुखदर्शनं विना ॥ सुवसीभवन्तो जनपदा यासु तासु सीमसु सतीषु यद्ववे(l. 6)ष्यतेन्वे- ष्यते तन्नास्ति . सर्ववस्तूनां सुलभत्वादिति भावः . तुर्व्यतिरेके . भिक्षूणां याचकानां मु(l. 7)खदर्शनं विनाऽनिर्वृतिश्चित्तदौस्थ्यं गृहस्थानां चित्तानि नात्यजत् . याचकदुर्भिक्षमेवाभू(l. 8)दित्यर्थः ॥ 15. 1 Ms. °भुजं. 2 Ms. °न्मा° lc. under l. 2. 3 Is it खलु ? 4 Ms. करै°. 5 Ms. °ति° crossed after °न्य°. 6 Ms. जहति.

गतैः" -> wait! Is it 'जनपदैरूपागतैः' or 'जनपदैरुपगतैः'? Wait, look at 'रू': it's 'रू' or 'रु'? It has: 'रू' or 'रु'? Look at: "जनपदैरूपागतैः" -> wait, 'रू' has a tail, 'रु' has a curve. Wait, जनपदैः + उपागतैः = जनपदैरूपागतैः? In sandhi: जनपदैः + उपागतैः = जनपदैरुपागतैः (short उ!). Wait, does it have short उ or long ऊ? Let's look closely at line 22: "जनपदैरूपागतैः" -> it shows: र with a loop to the right: 'रू'? Or is it 'रूपागतैः'? Wait, meter check! अ ति दा तृ ता म ति क द र्य तां च न (12) प्र क टी क रो ति ज ल द स्त पा त्य ये (12) वि हि तो प दे श इ व म ध्य मां स्थि तिं (12) नृ प शि क्ष या ज न प दै रु पा ग तैः (12) Let's scan line 4 of verse 18: नृ(u) प(u) शि(-) क्ष(u) या(-) ज(u) न(u) प(u)

२१८ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम् परिरक्षणाभिमुखशालिपालिका- नयनश्रिया कृतपराभवा इव • तृणमेव कुत्रचन भूरि मन्वते न पतन्ति शालिषु शरत्क्षणे मृगाः ॥ शालिरक्षिकाया･･････(1.23*)･･････या जिता इव मृगास्तृणमेव･･･- ････････[तृ]णमात्रांशनदानोधिवयस(?)योग्या इत्यर्थः क्वापि(1 1)･･････- ･･････षु मृगा नापतन् . तृणमात्रेप्यनर्हाणां का शालिस्पृहेत्यर्थः ॥ 19. मृगयाकुतूहलिनि बाल(1 2)पार्थिवे विमुखैर्निरुद्धगतयो मृगैरिव . अतिदारुणां न रजनीषु हैमनी- ष्वपि वातुमुद्यमभृतस्स(1.3)मीरणाः ॥ बाले राज्ञि मृगयोद्यते पलायितैर्मृगैर्निरुद्धगमना इव वायवो हेमन्त- रात्रिष्व(1.4)पि नावहन . वायुर्हि मृगवाहनः ॥ 20. परिरक्षके सुमनसां महीपतौ शिशिरो रिपुस्सुमनसा(1.5)मपि क्षितिम . पिदधाति कुन्दकुसुमैस्तथा यथा बहुना हियेव न हिमेन पर्यते ॥ सुमन(1.6)सां साधूनां रक्षके राज्ञि सुमनसां पुष्पाणां शत्रुरपि शिशिरः कुन्दपुष्पैर्भूमिं तथाच्छादय(1.7)द्यथा लज्जयैव तुहिनेन न पतितम् ॥ 21. वपुषा जितोप्यनुचरीकृतस्तथा युवभिर्यथा परक(1 8)लत्रदर्शने . परिहृत्य कार्मुकशरौ करद्वया- त्पिदधाति दृष्टिमिव पुष्पसायकः ॥ ———————————————————————————————————————————————— 1 Ms. °मन्त्रा°. 2 Ms. °र्थ्या न. 3 Ms. °रणाः 4 Ms. पात्य°. 5 Ms. °श्शरो.

नवमः सर्गः . २१६ तद्गुणैः (l.9) रूपेण जितः कामोपि तथा विधेयीकृतो यथा यूनां पर- स्त्रीदर्शने काम एव हस्तद्वयाद्ध(l.10)नुश्शरौ त्यक्त्वा यूनां दृष्टिं हस्ताभ्या- मिव पिदधाति . तरुणाः परस्त्रीदर्शनं न कुर्वन्तीत्यर्थः ॥(l.11) 22. सुरसद्मभिः प्रतिपदं नवैर्नवै- स्त्रिदिवादिवाविरतमागतैर्महीम् . निजमेव कर्म विमलं(l.12) न मानवा- नमरावतीमनयदुद्धसामिव ॥ शुद्धं निजमेव कर्म कर्तृ मानवानमरावतीं ना(l.13)नयत् . स्वर्गादप्य- तिगुणे कृते तत्रैव स्वर्गमनुभुञ्जतेत्यर्थः . अतस्संभाव्यते उद्धसामि(l.14)व . अत्र हेतुमाह . प्रतिस्थानं नवैर्नवैर्निर्मितैर्देवगृहैः स्वर्गादिव भूमिमागतैः ॥ 23. प्रथि(l.15)मानमेति रजनी यदा तदां. यदुदेति कुम्भतनयो महामुनिः . प्रतिचत्वरानवरतोद्धवन्मठ- द्विज(l.16)वेदशब्दरुचिरत्र कारणम् ॥ यदा रात्रिर्वृद्धिमेति तदागस्त्यो यदुदेत्यत्रोदये प्रतिचतु(l.17)ष्पथेष्खवि- च्छिन्नमुच्चरन्तो ये मठद्विजवेदशब्दास्तेषु रुचिश्चश्रवणेच्छा भवति हेतुः ॥ 24. ग(l.18)णनातिगान्युपवनानि वापिका- स्सरसीः प्रपाश्च दधती वसुन्धरा . दिननायकस्य जगदे(l.19)कचक्षुषो- प्यधुनाश्नुते दशमभागदृश्यताम् ॥ असंख्यन्युद्यानादीनि दधतीं भूस्सूर्येण(l.20) [द]शमभागे दृश्यतां 1 Ms. °थ° corrected to °दृ°. 2 Ms. तदा lc. under 1.16. 3 Comm. °तोच्चरन्म°.

पुं°if line 16 has(l. 3)? Because line numbers in the manuscript are (l. 1), (l. 2), (l. 3), (l. 4), (l. 5), (l. 6)! AND the footnotes are superscript or normal numbers! Wait, look at line 12: [बटवस्तुतीयस](1 1)-> Wait, is that(1 1)? Look at line 12: [बटवस्तुतीयस](1 1)वनस्वरैः पुंनःWait, let's look at the footnotes: 1:1 Ms. दृष्ट°.-> where is1in the text? Could[बटवस्तुतीयस]be emended fromदृष्ट°? YES! The Ms. had दृष्ट°, and the editor emended it to [बटवस्तुतीयस]! So 1is footnote 1! Andl. 1is line 1 of the manuscript! So in line 12, it has BOTH1andl. 1? Wait, look at the parenthesis in line 12: (1 1)or(1 l. 1)? It says (1 l. 1)or(1 1)`! Wait, look at the second character:

नवमः सर्गः . २२१ न यथा ते(l.7)था व्यवहरत्युषर्बुध- श्शुभमेव चिन्तयति सर्वसद्मनाम् . विजहत्सु शूरतनयेषु शस्त्रां स्वप्(l.8)दे न लोहचरणोपि दृश्यते ॥ उषर्बुधोऽग्निस्स्वेच्छया न व्यवहरति सर्वगृहाणां शुभमेव ध्याय(l.9)ति तथा शूरा वीराः शूरोर्कश्च तत्पुत्रेषु शस्त्राणि त्यजत्सु सत्सु शूरतनयो लोह- चरणः स्वस्थाने न दृ(l.10)श्यते ॥ २९. यमकिङ्करेष्वपि निरुद्धसंचरे- ष्वविशन्न यातुपतिसैनिकांः क्षितिम् . मरुमेदिनी(l.11)ष्वपि विहाय विक्रियां मधुरत्वमेव वरुणेन सेव्यते ॥ यमकिङ्करेष्वपि रुद्धप्रवेषेषु सत्सु (l.12) यातुपतिसैनिका राक्षसा भुवनं न प्रविष्टांः . क्षारत्वं त्यक्त्वा वरुणेन मरुषु माधुर्यं सेवितम् ॥ ३०. परिर(l.13)क्षतीव कमलस्थितां श्रियं सरसामुपान्तविपिनेषु मारुतः . धनदस्य जाग्रति वसुंधराधवे न(l.14) निधिप्रजागरमकुर्वतोरगांः ॥ सरसामन्तेषु वायुः पद्मलक्ष्मीमिव रक्षति तथा राज्ञि रक्षा(l.15)र्थे जाग्रति सर्पा निधिरक्षार्थं प्रजागरं नाकुर्वन् ॥ ३१. नृपतिस्स्वयं स्फुरति वैष्णवं मह- , स्तदुपर्यु(l.16)पस्क्रियत रुद्रतेजसा . 1 Ms. °न्त्युष°. 2 Ms. सखियां. 3 Ms. °कः. 4 Ms. °विष्ठाः. 5 Cfr. verse 10, supra. 6 Ms. °पस्क्रि°.

२२२ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. रविसंख्यया विवदमानमानम- त्तदशेषमेनमधिराजमण्डलम् ॥(l.17) राजा स्वयं वैष्णवं तेजो भवति तत्राप्येकादशानां रुद्राणां तेजसोपबृंहितः अतो द्वादशतेजो(l.18)मयस्सम्पन्नः ततो रविसंख्यया द्वादशसंख्यया अविव- दमानं विवादरहितं द्वादशविधं रां(l.19)जमण्डलं समस्तमप्येनमानमत् ॥ ३२. इति मूर्त्तयोष्ट परमेश्वरं यथा वरुणप्रभंजनहुताश(l.20)नादयः . जगदीशमित्थममुमध्युपासते विरचय्य तेजसि पदं वशंवदाः॥ वरुणादयो(l.21)ष्टमूर्त्तयः परमेश्वरं यथा सेवन्ते तथा तस्य तेजसि स्थानं कृत्वा य········स्ता अमुं राजानं सेवन्ते ॥(l.22) ३३. धृतसर्वरुद्रमहसः क्ष्मापते- र्जननी निजारभत पत्तनं निजम् . उपलभ्यते तदुपल-(l.23)नीतये सममेव रुद्रवृषभैः कुतूहलम् ॥ रुद्रतेजोमयस्य राज्ञो माता यन्नगरं निर्म······(l.24*)············ सममेव लब्धम् ॥ ३४. इति रामराज्यसुख(l.1)[संप]दां पदं समपादि यत्कलियुगेपि मेदिनी . कुलकौमुदी कलिचुरेरवाप त- त्पतिदेवता(l.2)व्रतफलं विपक्विमम् ॥ कलावपि रामराज्यसुखश्रियं स्थानं भूमिर्यत्संपन्ना तत्कर्पूरदेवी(l.3)पति- व्रतात्त्वफलं पक्वम् . तस्याः पातिव्रत्याचरणादेव भूस्सुखेनासीदित्यर्थः ॥ ३५.

1. See I. 68, II. 13. 2 Ms. तया lc., under l. 22. 3. Ms. ॰क्तिमम्.

नवमः सर्गः . २२३ गुरुशुक्रयोस्स(1.4)चिवयोरुपर्यधो बलंविद्विषा च बलिना च वर्त्यते . इति मध्यमं भुवनमाश्रितस्तयो- रुभयोरपि(1.5) प्रतिभया भयाय यः ॥ 36. स कदम्बवास इति वासवादिभिः स्पृहणीयधीर्व्यसनमध्यपाति(1.6)भिः . अवगाहते सहचरस्सुमन्त्रितां परिरक्षितुं क्षितिधरस्य सद्गुणान् ॥ जीवे सचिवे सति(1.7) बलंविद्विषेन्द्रेण दिवि परिवर्त्यते . स्वार्थेणिच् . शुक्रे सचिवे सति बलिदानवेन पाताले वर्त्यते(1.8) इति बुद्धयेव यः कद- म्बवासनामा सचिवस्तयोर्भयार्थं मध्यमं स्वर्गपातालमध्यस्थं भुवनं भू(1.9)- मिमाश्रितस्स सहचरो राज्ञष्षड्गुणान्रक्षितुं मन्त्रित्वं धारयति व्यसनप- तितैरिन्द्रादिभिः(1.10) काङ्क्षणीयबुद्धिः ॥ 37. हनुमन्तमैनमपि रुद्रमामन- न्त्यपरानसौ दशसु दिक्षु रक्षितुम् . नृ(1.11)पतेर्यशो नियुयुजे स्वयं पुन- स्सकलक्रियानुचरभावमश्नुते ॥ जना एनं कदम्बवासं ह(1.12)नुमन्तं रुद्रमामनन्ति तथा हि राज्ञो यशो रक्षितुं दशसु दिक्षु सैन्यान्विसृष्टवानसौ(1.13) कदम्बवासः स्वयं निखिलकार्येष्वनुचरत्वं भजते ॥ 38. कपिलक्ष्णाँ कपि(1.14)लतां वहन्निति प्रतिभाधनैः प्रतिपदं परीक्षितः . 1 Ms. फल°. 2 Comm. षड्गुणान्. 3 Ms. बलिवि°. 4 Ms. ॰न्तमपि. 5 Ms. हनु- (1.13)मान् crossed with vertical strokes after ॰सौ. 6 Ms. पुनः crossed with vertical strokes after ॰सः. प्रायः written under स्वयं. 7 Ms. ॰क्षणां.

२२४ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. न यशोमयेन वपुषा वितीर्णा- न(l.15)वंलम्बमेव चतुरोपि योर्णवान् ॥ तेजस्विभावात्कपिलतां कपिलक्षणं हनुमच्चिह्नं(l.16) वहन्स यशोमयेन शरीरेण न वितीर्णवानतरत्काका तीर्णवानेवेत्यर्थः बुद्धिमद्भिः प्र(l.17)ति- स्थानं कृतपरीक्षः ॥ 39. रथकेतुसंनिधिमिवागतः पुरा कपिलः किरीटकिरणैः कि(l.18)रीटिनः . दनुजस्य येन महसादहत्पुरीं तदिवाधुनापि वदनैर्बिभर्त्ति यः ॥ रथे के(l.19)तुस्तत्र स्थितिमागतोर्जुनस्य ध्वजीभवन्नित्यर्थः अतोर्जुन- स्य मौलिरश्मिभिरिव कपिलो(l.20) हनुमान्पुरापि कदम्बवासरूपत्वेपि तदिव मुखेन वहति येन सहसां रावणस्य नगरीमदहत्(l.21) . [मौ]लिरश्मयः कपिलत्वेपि हेतुस्संभावितः ॥ 40. मणिभिर्विलङ्घितचरस्य॑(l.22) [वारि]धेः क्षितिभर्तुरोषधिभिरुच्छ्रितंस्य च . निजतेजसेव परिवारितः क्रमा- दविचिन्त्यमन्त्र(l.23)[महि]मत्वमेति यः ॥ पूर्वं लङ्घितस्य समुद्रस्य रत्नैस्तथोध्दृतस्य शैलस्योषधिभिर्वि निज(l.24)- [प्रभ]या परिवारित इव योतुलमन्त्रमाहात्म्यत्वमेति. मन्त्रौषधिमाहात्म्येन हि मन्त्रमहि(l.25**63)मा स्फुरति ॥ 41. स्वपरिश्रमोद्धृतविलङ्घितक्ष्मा- धरसिन्धुनायकपरिच्युताविव .

1. Sic. Is it °नवि° ? 2 Ms. सुखे°. 3 सहसा lc. under l. 20. Text, मह°. 4 Ms. °योगिन्धार्यां crossed with vertical strokes after °रश्मि°. 5 Ms. °गरस्य. 6 Ms. °द्धतस्य. 7 Ms. °रिव lc. on margin.

नवमः सर्गः . २२५ ⏑⏑-́- (1.1)तुङ्ग्रिमगभीरते गुणा- वितरेतरावव्यवहितौ दधाति यः ॥ स्वपरिश्रमेणोद्धृतोल्लङ्घितौ यौ(1.2) क्ष्माधरासिन्धुनायकौ ओषधिपर्वत- समुद्रौ ताभ्यां पतिताविव तुङ्गत्वगाम्भीर्ये गुणौ अन्योन्य(1.3)मव्यवहितौ संमुखश्रितावविरोधकरौ यो दधाति . तुङ्गत्वं गाम्भीर्यविपर्ययः गाम्भीर्यं तुङ्गत्व(1.4)विपर्ययः . अविरोधकाविति चिन्त्यम् ॥ 42. फलशङ्कया विहितझम्पयोः पुरा शशिसूर्ययोश्चकितयोश्च्युतं महः . परिट्ट(1 5)द्धतामिव नयत्यहर्निशं दधदन्वयाभरणदासकर्म यः ॥ चन्द्रार्कौ फले इति भ्रान्त्या दत्तो(1.6)त्प्लुतित्वाच्चकितयोश्चन्द्रार्कयोः पतितं तेजः कर्मभूतं यो वृद्धिं नयति . अत्र हेतुः चन्द्रार्कयोरन्वया(1.7)- भरणं पृथ्वीराजस्तस्य दास्यं धारयन् ॥ 43. सचिवेन तेन सकलासु युक्तिषु प्रवणेन तत्किम(1.8)पि कर्म निर्ममे . मुखपुष्करं शिशुतमस्य यत्प्रभोः परिचुम्ब्यते स्म नवयौवनश्रिया ॥ स(1 9)मस्तेषूपायेषु सामादिषु चतुरेण कदम्बवासेन तत्कर्म कृतं येन बालस्यापि राज्ञो मुख(1.10)पद्मं यौवनोचितया लक्ष्म्या परिचुम्बितम् . यौवनोचितं समस्तपृथ्वीजयं बाल एव कृतवानित्य(1.11)र्थः ॥ 44. 1 Can it be श्रुतिमात्रतुं ? 2 Ms. अ° to °न्यम् lc. after °यः under l. 4. Querry. Is it written by some one who revised the Comm. ? The word described चिन्त्य is not the author's, but the Comm's. In the text °तरव्यव° would also suit. Cf. p.196, note 10. २६