पृथ्वीराजविजय महाकाव्यम् (कवि जयानक - अजमेर चौहान साम्राज्य एवं सम्राट् पृथ्वीराज इतिहास)

दशमः सर्गः . २५५ सिचयानां वाससामुचितं पा(1.18)[ण्डुर]त्वं शरीरे धारयन्तं. पांडुवर्ण- मित्यर्थः . अवद्यो गर्हो रोगिश्वित्रादिः तत्समम् अतस्संभाव्यते शु(1.19)- [चि]त्वं शुद्धिशुभ्रत्वं च तद्वर्णं यत्रैवं कृत्वोत्तरादिशो जन्मभूमेर्हिमादिवा- हृतम् ॥ 46. कलयति कथ(1.20)[मा]ङ्गिकस्य शोभा- मंशुचिनि जन्मनि वाससोपि शुद्धिः . इति वृजिनमिवेत्य कञ्चुकित्वं कृतपरिरंभ(1.21) ⁓ ⁓ [मुद्वहन्त]म् ॥ अशुचिनि जन्मनि चाण्डालत्वे मलिने च जन्मनि सत्याङ्गिकस्य श- रीरस्थस्य(1.22)·············[विहि]तालिङ्गनं वृजिनं पापं कर्मभूतमुद्वह- न्तम् ॥(1.23**70)⁶ 47.

न्धिस्थानेषु मग्नास्सर्वव·····यस्य भाजनं दृष्ट्वा राज्ञां षडङ्ग·········· ···(1.1)न केवलं जनानामङ्गान्य···मग्नानि यावद्राजाङ्गान्यपि दुर्गाङ्के मग्नानीत्यर्थः . भयात्सर्वे दुर्गं प्रविष्टा इति तात्पर्यम् ॥ 48. भाषादोषवशाद्गिरां बलरजस्तोमैर्दिशामम्भसा- मक्ष्णां भानुरुचां च दुष्कृतभराद्व्यावापृथिव्योरपि . काठिन्यात्कुलिशस्य मारकफलासङ्गादिषूणां वधा- द्धेनूनां [च] धरण्यरोधि दशधा तथ्याभिधैर्गोरिभिः ॥ दशधा गौरिभिर्गोभिर्विभवैर्धरणी गौररोधि विप्लुता . तानेव दशप्रकारन्भाषादोषेत्यादिनाह . भाषादोषवशाद्गिरां रोधः . बलरेणु- निकरैर्दिशां गवां रोधः . तथाम्भसां गवां तैरेव रोधः . तथाक्ष्णां गवां 1 Ms. पाडुं°. 2 Ms. °मश्शिं°. 3 Ms. °ङ्गि°. 4 Ms. °भासं°. 5 Ms. °बैल्य. 6 Copyist's remark अत ऊर्ध्वं द्वित्राणि पत्राणि प्रायः गलितानि. 7 Ms. °गौं°. 8 Ms. °गौं°.

२५६ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. तैरैव रोधः. पापभराद्यावापृथिव्योर्गवोर्बाधा. कुलिशस्य गोः कोठिन्याज्जयैः. (l. 7) शराणां मारफलकफले लोहमये मुखे आसङ्गाद्धेनूनां गवां वधात्. तथा च कोशः. वाग्भूमिदृग्रश्मि(l. 8)वज्रेषु पश्वक्षित्वर्गवारिषु गोशब्दस्य स्मरणाद्दशधा र्तथ्याभिधैस्सत्यार्थनामभिः॥ ४९. कारागाराधिका(l. 9)राहितरणरणकैः प्रेतनाथस्य याव- त्तैर्दुर्गे गूर्जराणां नृतनुभिरसुरैर्नैडुवलाख्ये निमग्नम्. पृथ्वीराज(l. 10)स्य तावन्निखिलादग्भयारम्भसंरम्भसीमा- भीमा भ्रूभङ्गभङ्गी विरचनसमयं कार्मुकस्याचचक्षे॥ (l. 11) कारागारे बन्धनस्थानेधिकाराय प्रेतनाथस्य जनितं रणरणकं चिन्ता यैः. पूर्वं यमकारागारस्य शून्यत्वा(l. 12)च्चिन्ता नाभूत् तदा तु यमेन कारा- गारं प्रवेशिताः अतो यमस्य प्रत्यवेक्षाचिन्ता जातेत्यर्थः. तैर्मनूष्यैरू(l. 13)- पैरसुरैर्नड्डूलनाम्नि दुर्गे यावन्निमग्नं तावद्दिशामभयदानस्य सीमावधिः भ्रु- कुटिर्धनुषो न(l. 14)मनमाख्यत्. राज्ञा यदा भ्रुकुटिः कृता तदा भटैर्धनुर्नमि- तमित्यर्थः॥ ५०. भ्रुकुटिकुटिलः पृथ्वीभर्तुर्गद(l. 15)न्नवनेरिशवं मिलदरुणिमा भाले कोपि व्यभाव्यत कालिमा. जलधर इवाकस्माद्दैर्रम्मदेन संहार्चि(l. 16)षा चिकुरसरणिं प्राप्तः कर्तुं प्रतापहतिं द्विषाम्॥ राज्ञो भ्रुकुटीरूपः कुटिलश्च तथा मिलन्न(l. 17)रुणिमा कोपरागो यस्य स कालिमा काष्ण्यं ललाटे जनने(?) व्यभाव्यत दृष्टः शत्रूणां प्रतापं हन्तुं वैद्यु(l. 18)तेनाग्निना सह केशसीमा प्राप्तो मेघ इव. नेयं भ्रुकुटिः किन्तु मेघः न चायं कोपरागः कि(l. 19)न्तु विद्युदग्निः. विद्युत्सहितो मेघ- श्शत्रूणां प्रतापाग्निं शमयितुं संप्राप्त इति सम्भावनमिति भ(l. 20)द्रम्॥ ५१. 1 Ms. °शगोकां. 2 Ms. °य. 3 Sic. Is it °रफलके? Is the text °मारफलका°?. 4 Ms. तिथ्या°. 5 Ms. °र्गैर्मू°. 6 Ms. नभू°. 7 Ms. °रै°. 8 Ms. महा°. 9 Ms. वैरिणा crossed before कें°.

दशमः सर्गः . २५७ श्रीश्रीकण्ठचरित्रकाव्यविवृतौ विश्रस्य निश्वस्य च च्छायाभाजि किरातकाव्यविवृतौ(1.21) विश्रम्य रम्यश्रियि . पृथ्वीराजजयाख्यकाव्यविवृतौ संवेशमिच्छाम्यहं शांखक्षोदजखेदमेदु(1.22)रमतिर्ज्योत्स्नाकरो लावणिः ॥ श्रीलोलराजसुतपण्डितभट्टनोन- राजात्मजो विवरणेन स जोनराजः . सर्गं चकार दशमं सुखमत्र पृथ्वी- राजाख्यराजविजयाभिधकाव्यराजे ॥(1.24) पृथ्वीराजविजयविवरणे श्रीजोनराजकृते दशमस्सर्गः ॥⁴

1 Ms. °दृमशा°. 2 Ms. °तिज्यो°. 3 Ms. °राजविव°. 4 Ms. ॐ नमश्शिवाय. ३३

[ एकादशः सर्गः ] ——————————————तेजसा . तेजन्तरतिरोधानं व्यानञ्ज नृपतेर्मुखम् ॥ अ..............(l.1)............स्पृष्टं राज्ञो मुखं तेजोजन्तराणा- ऽन्येषां तेजसामन्तर्धानमकरोत् ॥ 1. दर्पणेण्विव सं(l.2)क्रान्तं मुखेषु भुजशालिनाम् . सहस्रमुखतां प्राप तस्य शूरस्य तन्महः ॥ आदर्शेष्विव वीराणां मुखे(l.3)षु संक्रान्तं तस्य शूरस्य रवेश्च तेज- ऽस्सहस्रप्रकारतां प्रापत् ॥ 2. ततः कदम्बवासेन धैर्यावासेन मन्त्रिणा . वि(l.4)ज्ञसत्सत्यदासेन संभाव्यासेन पार्थिवः ॥ धैर्यावासत्वादिगुणविशिष्टेन कदम्बवासाख्येन मन्त्रिणा(l.5) राजा विज्ञमः ॥ 3. राजन्नवसरो नायं रुषां भाग्यनिधेस्तव . किं क्रमेलकभक्ष्येपु तार्क्ष्यः फणिंपु कुप्यति ॥(l.6) भ......वतो नायं रोषकालः उष्ट्रैर्भक्तुं शक्येषु सर्पेषु गरुडंः किं पराक्रमते ॥ तिलोत्तमामिवोद्दि(l.7)श्य रसामातमनोरमाम् . सुन्दोपसुन्दभङ्ग्या ते स्वयं नंक्ष्यन्ति शत्रवः ॥ 1 Ms. °नन्यां. 2 Ms. °क्षिपु. 3 Ms. गरुडः written above क्रमेलकः(!)

एकादशः सर्गः. २४६ यथा तिलोत्तमामुद्दिश्य(l.8) सुन्दोपसुन्दौ नष्टौ तथा तव मनोज्ञां ल- क्ष्मीमुद्दिश्य शत्रवस्स्वयं नाशमेष्यन्ति ॥ 5. इति तस्मिन्वदत्येव(l.9) महीनं विनयानतः . तेजसेव भ्रमदृष्टिः प्रतीहारो व्यजिज्ञपत् ॥ एवं तस्मिन्कथयत्येवं वि(l.10)नयेन नतोतस्तेजसेव सम्भ्रान्तदृष्टिः प्र- तीहारो विज्ञप्तवान् ॥ 6. हृद्यमान्तमिवानन्दं विकस्वरमुखो(l.11) वमन् .. लेखहस्तः पुमान्प्राप्तो देव गूर्जरमण्डलात् ॥ 7. आकर्ण्येति प्रतीहारभारतीं भारतेश्वरः .(l.12) तूर्णं प्रवेशयेत्यूचे स च दूतमवीविशत् ॥ एवं प्रतीहारविज्ञप्तिं श्रुत्वा त्वमेनं प्रवेशयेति(l.13) राजा तमेवं प्रत्यु- क्तवान् प्रतीहारश्च दूतं प्रवेशितवान् ॥ 8. मुखे प्रसादसंवादसंमतैस्स मितैः(l.14) पदैः . गूर्जरोपज्ञमाचख्यौ घोरं गोरिपराभवम् ॥ मुखे प्रसादस्य संवादेन प्रियैरल्पैः पदैः(l.15) स दूतो गूर्जराणामुपज्ञाद्य- ज्ञानं. प्रथमं गूर्जरैरेव कृतामित्यर्थः . गोरीणां म्लेच्छानां पराभवं कथि(l.16)- तवान् . उपज्ञोपक्रममिति नपुंसकम् . उपज्ञा ज्ञानमाद्यं स्यादित्यमरः ॥ 9. उच्चैश्रवस्स्वसा(l.17) लक्ष्मीर्मुनेव कलङ्किता . इति क्रोधेन निःशेषैः परित्यक्तं तुरङ्गमैः ॥ उच्चैश्रवसस्सोदरी श्रीर(l.18) ......... दूषितेतिव रुषा सर्वैरश्वैस्त्य- क्तम् ॥ 10. 1 Ms. °गतः. 2 Ms. °त्वेव. 3 No Comm. 4 Ms. °र्ति. 5 Ms. °द्यं गो°. 6 Panini, 2. 4. 21. 7 Amara. 2. 692.

२६० पृथ्‍वीराजविजयमहाकाव्‍यम्. द्विजराजो मम भ्राता द्विजराजाश्रयः पतिः . कथं(l. 19) [मातङ्ग]सङ्गो मे न्याय्य इत्युज्झितं श्रिया ॥ द्विजराजश्चन्द्रो ब्राह्मणश्च मम भ्राता भवति द्विजराजो गरुडस्तदा- (l. 20)·············तो ममं मातङ्गैर्म्लैच्छैश्चाण्डालांश्च सङ्गः कथमुचित इति लक्ष्म्या त्यक्तम् ॥ 11. अपवि(l. 21)[त्रमु]खन्द्रष्टुमसमर्थैरिकासुभिः . पृष्ठव्रणमुखेनेव त्यक्तनिशेषसैनिकं ॥ अशुचित्वान्मुं(l. 22**71)खं द्रष्टुमशक्तैरिव·····पृष्ठव्रणमार्गेणैवो- द्भिगतसर्मं[स्त]············(l. 1)इत्यर्थः ॥ 12. निशम्य दुर्यशोमात्रसैन्यं हयपतिं गतम् . विज्ञापयितुमारेभे पार्थिवं [पृथिवीभटः] ॥(l. 2) अपयशोमात्रमेव सैन्यं यस्य तं हयपतिं गतं श्रुत्वा पृथिवीभटो रा- जानं विज्ञप्तवान् ॥ 13. ――――(l. 3)मासाद्य स्वामिन्मा स्मावमन्यथाः . भाव्यर्थदर्शिनात्मानं धन्यं मन्यस्व मन्त्रिणा ॥ हे स्वामि·········(l. 4)त्वं मावमंस्थाः भविष्यन्तमर्थं जानता कद- म्बवासेन मन्त्रिणा करणभूतेन त्वमात्मानं धन्यं मन्यस्व ॥ 14. [तिलोत्तमे](l. 5)व हि रमौ रज्यन्ती त्वंयि गोपतौ . स्वयं जगाम लोभान्धगोरिक्षयनिमित्ताम् ॥ गोर्भूमेस्स्वर्गस्य·········[त्व](l. 6)यि सानुरागा लक्ष्मीस्तिलोत्तमा यथा लोभान्धानां गोरीणां म्लेच्छानां क्षयकारित्वं गता ॥ 15. 1 Ms. ब्राह्मयाश्च lc. under l. 20. 2 Ms. दिरां, 3 Ms. सम. 4 Ms. °ष्ठसमम°. 5 Ms. °वामु°. 6 Ms. ष्ठ°. 7 Ms. °नेव. 8 Ms. °त्वा॰सुन्मुखं. 9 Ms. has 7 on margin- 10 Ms. °मस°, 11 Ms. °ना°. 12 Ms. °व्यार्थदर्शि°, 13 Ms. धनं, 14 Ms. रजा ' '

एकादशः सर्गः . २६१ इ ◡ — ◡ — (l 7) — — — मन्तरहरिरभ्यधात् • उपमानं श्रियः केयमिति प्रासङ्गि ◡ — ॥ ••••••••••••क्यान्त••••••(l.8)वदत् केयं लक्ष्म्या उपमानं उक्ते- ति शेषः ॥ 16. इतिहासशताभ्यासव्यासः क्ष्मावास[सन्निधौ] (l.9) • इतिहासशुचिं वन्दी भूयोप्युदहरद्गिरम् ॥ पुरावृत्तज्ञाने व्यासो वन्दी राजान्तिके एव•••••••••(l.10) तां वाचं पुनरभ्यधात् ॥ 17. तिलोत्तमेति ललिता काप्येषा चतुरक्षरी . देव व्यस्तसमस्तत्वात्प[श्लेषोः] (l.11) पंचसायकी ॥ तिलोत्तमेत्यक्षरचतुष्टयं पञ्चबाणम्य पञ्चशरा भवन्ति व्यस्तसम- ••••••••••••(l.12)गुणस्य उकारस्य विश्लेषण पञ्चाक्षरतोदयात् ॥ 18. रूपस्योत्तममुच्चित्य रम्भादि ◡ — लंति-¹. (l.13) परीक्षापूर्वकारी यां ससर्ज चतुराननः ॥ 19. भवद्रुमफलं मत्वा यन्मुख ◡ — — — .(l.14) मिथस्सुन्दोपसुन्दाभ्यां युद्ध चक्रे पदं दिवि ॥ यन्मुखदर्शनमेव जन्मवृक्षस्य••••••••••••(l.15)सुन्दाभ्यां स्वर्गे यु- द्धा स्थितिः कृता ॥ 20. आनन्दसम्पदो मा गात्तन्मुखस्या[र्ध]भागिताम् . [इतीव²] — ◡ — (l.16) व्याधिमन्दमिन्दुं व्यधाद्विधिः ॥ तस्य मुखस्य संबन्धिन्या हर्षश्रियोध्यागी चन्द्रो मा••••••(l.17)- राजयक्ष्मणा हतं चन्द्रं विधिः कृतवान् ॥ 21. 1 Is it ॰दिकसंलतिकाम् ? 2 No. Comm. 3 Ms. ॰ता. 4 Ms. चन्द्र crossed after 'र्ध'.

२६२ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. रूपमायत्ततां यातं तथास्यास्सुरयोषितः . अनुरक्त?मिवोपास्ते चित्रस्थामपि तां यथा ॥ रूपं......विधेयं तथाभूदनुरागादिव रूप......लिखि- तामपि तां सेवते ॥ २२. तथा च पूर्वचारित्रं त्वदीयं यत्र चित्रितम् . देव तत्रेयमभ्येति पश्य धात्रीसुतामपि ॥ तथा हि त्वदीयं पूर्वजन्मचरितं यत्र यत्र लिखितमस्ति त......- ......सीतामप्यभ्येत्यनुकरोति ॥ २३. इति पृथ्वीभटेनोक्ते दूतं संतोष्य पार्थिवः . विसृज्य मन्त्रिणः सर्वानविशच्चित्रमण्डपम् . वन्दिनेत्युक्ते दूतं प्रतिमुच्यामात्यान्विसृज्य स चित्रस्थानम्...... (l.23*) २४. -------------------------जो व्यजिज्ञपत् ॥ समस्तानां रा............(l.1)...तयाङ्गुल्या चित्रं दर्शय...... ...[विज्ञ]प्तवान् ॥ २५. लूनैरैत्र दशाननस्य भगवान् (l.2)[ष्टाभिराष्ट्रे?]र्मुखै- र्मन्ये मानवदेव शस्तुरकरोदष्टावधीनास्तनूः . कृत्तं यद्वदनं त्वनेन नवमं प्रायच्छदस्मात्फ(l.3)[लं] [त्वत्तो मृत्यु]मतोधिकं त्वसुलभं मत्वाप्यरौत्सीत्करम् ॥ हे मानवानां देव कृत्तैरष्टाभिर्मुखैर्हेतुभिर(l.4)[ष्टौ पृथ्वि]व्यादीस्तनू- र्मूर्ती रावणस्यायत्ताः कृतवान् ततो रावणेन नवमं मुखं यल्लूनं फलं त्व- त्कृतं मरण(l.5)[मदात्] ततो दशमशिरश्छेदोदारम्भे हरोस्य करं रुद्धवान् 1 Ms. °स्मरयोषित. 2 Ms °तम°. 3 Ms. °ने°. 4 Ms. °त्ते°. 5 Ms. °नून्°. 6 Add तस्य. 7 Ms. °रक्तं°.

crossed after ˚न्ये. 2 Ms. ˚रच्छे˚. 3 Ms. ˚वर˚. Line 24: 4 Is it ˚ष्ठोयम˚?. 5 Ms. ˚धान्व˚ See p. 168, note 5. 6 Is it यदहरत ल˚? Line 25: or यदनयत ल˚?. 7 Is it ˚दहरत˚? or ˚दनयत˚?

Wait, let's check footnote 1: "1 Ms. इत्याख्याहारः crossed after ˚न्ये." Wait, "इत्याख्याहार:" or "इत्याख्याहारः"? It's a visarga: "इत्याख्याहारः". Let's check footnote 4: "4 Is it ˚ष्ठोयम˚?." Wait, "˚ष्ठोयम˚?." or "˚ष्ठेोयम˚?."? Look at line 24: "4 Is it ˚ष्ठोयम˚?." Wait, is there an extra matra? "˚ष्ठोयम˚?." - standard Devanagari ष्ठो.

Let's check footnote 2: "2 Ms. ˚रच्छे˚." Footnote 3: "3 Ms. ˚वर˚."

Footnote 6 & 7: "6 Is it यदहरत ल˚?" "or य

२६४ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. उत्क्षिप्तोयं मुहूर्तं स्फटिकगिरिरितश्चक्रवृत्तिन्यमु(1.19)[ष्मि- न्नन्त]स्संक्रान्तिभाजि प्रथमजलधरश्या मले राक्षसानां • देवस्यार्धेन्दुमौलेर्वपुरनुपग(1.20)[तत्वेपि?] मृत्युंजयाख्यं पुष्णाति स्पष्टलक्ष्माभर णकुमुदिनीकान्तबिम्बासनत्वम् • सजल(1 21)[मेघनि?]कांमेस्मिन्द्राक्षसानां चक्रवर्तिनि रावणे प्रतिबि- म्बिते सति मृत्युंजयसंज्ञं रूपमधा(1.22**72)रय[तो ]प हरस्य प्रकटकल- ङ्कचन्द्रबिम्बाननत्वं कर्म स्तु............(1.1)यदा कैलासो रावणेन कराग्रे उत्क्षिप्तस्तदा रावणे प्रति[बिम्बिते?].........मृत्युंजयरूपोचितं चन्द्राँसनत्वं संपादयति ॥ 29. लङ्कायां पुरि~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~(1.3) प्रायं सोदरजातमातुरतमा यावत्प्रयुंक्ते रमा • तावत्त्वां~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~(1.4)शि- ग्रामश्यं कृतकप्रसुप्तममरस्तोमः स्तुतिं प्रस्तुते ॥ .........(1 5)द्वाप्ताप्ताववसादं समुद्रमुखाच्छ्रुत्वात्याकुला लक्ष्मीस्त्वां या[व]......(1.6)ण क्रीडासहाये फणि......षे कृतकं कृत्वा त्वां प्रसुप्तं बुध्वा स्तुतिम......अयमर्थः रावणो (1.7)... दुर्तानामै[राव] णादी...... मुपद्रवनिवारणार्थं लक्ष्मीस्त्वां यावत्प्रेरयति [तावद्देव] वर्गस्स्तुतिं कर्तुं प्र (1.8)- वृत्त: ॥ 30. आवेदितैषु दशकन्धरदुर्नयेषु लज्जाभरानतमुखैस्त्रिदशै[: पुरस्ते] . एतानि पश्य तनु[भृ(1.9)न्ति?] भृशं ज्वलन्ति पातालसंतमसजिन्ति तवायुधानि ॥ राक्षसमात्रेण वयं जिता इति लज्जा (1.10) भरेण नम्रैश्च सद्भिर्देवै ' राव- णाप[न]येषु तवाग्रे निवेदितेषु सत्सु देवतारूपमूर्तीनि तवायुधानि भृशं ज्व- (1.11)लन्ति . अतः पाताले संतसमं जितवन्ति क्रोधादिति भावः ॥ 31. 1 Ms. °कां° 2 Ms. चन्दा°. 3 Ms. °त्त्वं. 4 Ms. °तसं°. 5 Ms. तना°. 6 Ms. देवतारूप lç. under l,10.,

एकादशः सर्गः । २६५ पश्यामी चरणनखांशुभिस्त्वदी(l.12)यै- र्गङ्गाम्भश्शिररचितानुचर्यचर्याः . पेयूषोद्धरणादिनाधिकप्रमोदाः क्षीरोदादमृतभुजः खमुत्पतन्ति ॥ त्वत्पादनखरश्मिभिर्हेतुभिर्गङ्गाजलेनेव चिरं रचितानुचर्यचर्या••••- (l.14)•••नखरश्मिभिः कृतगङ्गास्नाना इवेत्यर्थः अमृतभुजोमराः पेयूष- स्योद्धरण••••••(l.15) दो येषां ते क्षीराम्बुनिधेर्दिवं गतास्त्वं पश्य . अयमर्थः रावणकृतमवमानं••••••••(l.16)प्रणम्य देवा गता नाकम् ॥ ३२. नाकेसदां परिषदि प्रतिमुच्य यान्त्यां संवाहने चरणयोर्विहितोद्यमायाः . श्रीर्हारमध्यमणिदर्पणबिम्बितेयं गर्भप्रवेशमिव वांञ्छति कर्तुमन्याः ॥ •••••(l.18)मुच्य देववर्गे गते सति त्वत्पादसेवोद्यताया भूमेर्हार- मध्यप्रतिबिम्बिता लक्ष्मीखन्तः प्रवेशं कर्तुमि(l19)वेच्छति . अयमर्थः श्री- स्वामिनोतिप्रियां भुवं मत्वा तत्प्रवेशे इव प्रवृत्तेति अन्यञ्च•••••••• करोति ॥ ३३. शान्तां कान्तां च बिभ्रत्त्वतनुमिव तनुं पुत्र[कामेष्टियाजी?] सावित्रस्यैष राज्ञो मुनिसदसि प(l.21)रामृश्यतामृश्यशृङ्गः . शृङ्गं श्रुत्वा ललाटे ︶ ︶ ︶ तरलितः काममस्यैव मध्या- दर्भेरुद्धृत्य पात्रं कनकमयमयं पूर्णपात्रीकरोति ॥ नाम्ना शमित्वेन् च शान्तां कान्तां कान्तिमतीं••••••(l.23)मूर्तिं द- धत्सावित्रस्य सूर्यवंशस्य राज्ञो दशरथस्य पुत्रकामेष्टियाजक ऋश्य•••- ••••••(l.24*)••••••••••णे शृङ्गं श्रुत्वा साश्चर्योयं दशरथोग्नेर्मध्यात्सु- , 1 Ms. °रषा°. 2 Ms. श्रीहा°. 3 Ms. वांञ्छ°. 4 Is it कुलुकत°? ३४

२६६ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. वर्णपात्रमुत्पाद्या(l.1) .........तीत्यर्थः . अयमर्थः दशरथस्य पुत्रकामेष्टि- मृश्यशृङ्गो¹ यदाकरो(l 2)त्तदाग्नि.........चरुपूर्णा दधत्पुरुषः प्रादुर्भूतः ततो दशरथस्तां सुवर्णपात्रीमृश्यशृ(l.3)ङ्गाय दत्तवान् ॥ ३४. योयं पयश्चरुरयं तुहिनांशुबिम्ब- मेतत्तले कनकभाजनमेष भानुः . अग्नेरुदेति(l.4) पुरुषोयमिति क्षयाय धामत्रयं घटितमत्र निशाचराणाम् ॥ यः क्षीरचरुस्स चन्द्रः क्षीरच(l.5)र्वाधारभूतं हेमपात्रं स सूर्यः अग्नेर्यः पुरुषो निर्गतस्सोयमग्निरिति निशाचराणां क्षयार्थं धामत्रयं संघ(l.6)टित- मिति संभावनम् ॥ ३५. अम्भोधेरुदरे चिरस्य जनितं तेजोवधं निद्रया संमृज्येव महर्षिमन्त्रनिन(l.7)दैः⁵ पुत्रीयया चानले . वीर्यं वैष्णवमुद्गतं चरुमिषादेतद्धरित्रीस्रुज- स्सावित्रस्य करद्वयेत्रं पुरुषः(l.8) कोप्येष विन्यस्यति ॥ चिरं समुद्रमध्ये निद्रया जनितं तेजोवधं मन्त्रध्वनिभिरग्नौ पुत्रीये- ष्ट्या च होमेन(l.9) संमृज्य निवार्येव चरुरूपमुद्गतं विष्णुतेजः कोपि दिव्य एष पुरुषस्सावित्रस्य राज्ञो हस्तद्वये न्यस्यति(l.10) . अयमर्थः तेजोजलयोर- न्योन्यप्रतिपक्षभूतत्वात्समुद्रान्तर्निद्रया हरेस्तेजोवधो जातस्तस्य च शब्दै- (l.11)र्होमेनं च निवृत्तिरुचिता ततो वीर्यं दशरथस्य दिव्यः पुमान्प्रति- पादयति ॥ ३६. दत्त्वात्कोशलकैकेयेन्द्र(l.12)सुतयोरभ्यर्थिताभीष्टयो- र्वाग्देवीवरमयोरिवामृतचरोश्चित्तादिवांशावुभौ .

1 Ms. °श्यशृङ्गो° lc. on margin, °दशरथो° crossed in the text. 2 Ms. °तत्सुप्ते. 3 Ms. समूहः. 4 Ms. °चराणां lc. under l. 5. 5 Ms. संमृ°. 6 Ms. °निननदैः. 7 Ms. °रत्वये°. 8 Ms. °सुषतं lc. under l. 9. 9 Ms. °र्हेमे°. 10 Ms. °कैक°.

एकादशः सर्गः . २६७ लेभेसौ मलयेश्वरस्य(l. 13) तनया पुण्यप्रतापौ यथा नीतेः पूर्णमिवाप्तवान्सुतचतुर्वर्गं³ ततः पार्थि(l. 14)वः ॥ सरस्वतीक्ष्मयोरिव पूज्यवल्लभयोः कौसल्याकैकेय्योः(l. 15) दंत्ताच्चि- त्ताद्वि द्वौ भागौ पुण्यप्रतापाविव सुमिं(l. 16)त्रा लेभे ततो राजा नीतेः पूर्णे नीतिमयं सुतानेव चतुर्वर्गं धर्मार्थकाममोक्षांल्लव्धवान्(l. 17). पूरणगुणे- ति षष्ठी. अयमर्थः कौसल्या वाग्देवीवदभ्यर्चिता कैकेयी लक्ष्मीवदभीष्टा (l. 18)ताभ्यां दशरथाच्चित्तवत्त्वरुभागः प्राप्तः ताभ्यां च दाक्षिण्यात्सुमित्रायै भागांशौ दत्तौ इति पुत्रचतु(l. 19)ष्ट्योत्पत्तिरित्यर्थः ॥ ३७. जन्मान्तरं स्वयमरिष्टगृहे तदेत- द्वेव त्वमत्र परिभावय रामनाम . हस्ता(l. 20)ङ्गुलीर्विनिदधद्वदने पुरैव पौलस्त्यमूर्धगणनाभिव निर्मिमाणम् ॥ राम इति नाम यन्न (l. 21) [तज्जन्मा]न्तरमर्थात्पूर्वरूपं परिभावय पश्य अरिष्टगृहे सूतिकागृहे मुखे हस्ताङ्गुलीः सिं(l. 22)•••••संभाव्यते पुरैव प्रथममेव रावणशिरोदर्शकसंस्याभिव⁵ कुर्वन्⁶ ॥ अयमर्थः स्वभावे(l. 23)- •••••ङ्गुलीर्माला आस्ये क्षिपन्ति तत्रोत्प्रेक्ष्यते दशाननस्य शिरोगणना- हेतोः क्षिपतीति ॥(l. 24**73⁷) ३8. सेयं कोसलचक्रवर्तितनया त्वत्पीतवामस्तनी देवी ल[क्ष्मणपीतदक्षिणकुचा?]~~~~(l. 1)दृशोः . शत्रुघ्नेन सह स्तनंधर्ययुता⁸ कैकेय्यसावप्यसौ

सेयं कौसल्या देवीह्यास्ति कीदृशी त्वया पीतो वामस्त[नो यस्याः]
***
1 Copyist leaves a blank between "ण्य" and "प्र", "थि" and "वः, "व्योः" and
द्द°, "मिं" and "श्रा°". 2 Ms. °तापौ. 3 Ms. °र्वंग. 4 Panini, 2. 2. 11.
5 Ms. °शसं°. 6 Ms. °र्वन्. 7 Ms. has पृ. रा. प. vertically on margin.
8 Ms. °नंध्यु°.

........(l.3)पीतो दक्षिणः कुचो यस्याः अतृत्स्रापत्न्ये स्नेहाधिक्याद्दू- ष्टयोगिङ्गोयात्रेत्यारोपः(?) भरतशत्रुघ्नाभ्यां पीत(l.4)स्तनी असौ च कैकेयी असौ सुमित्रा सपत्नीविनयान्नतमुख्यस्ति . हेतुरुत्प्रेक्ष्यते . निष्प्रयोजना- स्तन्य(l.5)भरात् . स्नेहदाक्षिण्यवशात्कौसल्याकैकेयीभ्यां सुमित्रातनययोः पोषितत्वादिति भावः ॥ 39. अ[न्वितौ]¹(l.6) रामभरतौ रविनारायणाविव . इमौ लक्ष्मणशत्रुघ्नौ विनतानन्दनाविव ॥ सूर्यनारायणावि(l.7)व रामभरतौ अन्वितावविद्युतौ सह लिखिता- विह स्तः विनतानन्दनौ अरुणगरुडाविव लक्ष्मण(l.8)शत्रुघ्नाविह स्तः. अयं भावः रविनारायणौ कश्यपसुतौ तयोर्द्वैमातुरौ² विनतासुतौ यथा त(l.9)था रामभरतयोर्लक्ष्मणशत्रुघ्नौ ॥ 40. उपनयनगृहं तदेतदस्मिन्मुनिरयमाभरणाय(l.10)ते वसिष्ठः . अधरिततपनैर्महोभिरस्य प्रबलयतीव निजं वपुः कृशानुः ॥ तदुपनयनगृह(l.11)मेतत् . अस्मिन्नुपनयनावासेयं वसिष्ठो भूषणीभूतः सूर्याधिकैरस्यैव तेजोभिरत्रामिस्रवदी(l.12)ग्निं प्रबलामिव³ कुरुते . आज्यादि- जाता तेजोवृद्धिर्वसिष्ठतेजोभिः कृतेति सम्भावनम् ॥ 41. चूडापं(l.13)चकमण्डनीकृतनखज्योत्स्नाप्रसूनोत्करः पर्यायेण मुनिर्विभाति भवतां पा⁴-श्चतुर्णामयम् .(l.14) मन्येनेन सुतेजसा विरचिते पञ्चाङ्गमन्त्रार्पणे देवस्याद्यतनेपि जन्मनि मनाङ्नास्ति कचिद्दुर्न्न(l.15)यः ॥ क्रमेण चतुर्णां भवतां चूडापञ्चके मण्डनीकृतो नखज्योत्स्नापुष्पस- मूहो येन तेजस्वि(l.16)ना पञ्चाङ्गस्य मन्त्रस्यार्पणे कृते सत्यस्मिञ्जन्मन्य- पि कापि न तव दुर्नेय इत्यहं जाने . पूर्वजन्मा(l.17)न्तरे यस्तेनाशीर्वादः प्रयुक्तस्तन्माहात्म्यादद्यापि भवतां सर्वत्र प्रसिद्धिरित्यर्थः ॥ 42. 1 Ms. 'यां' lc. under l. 4. 2 Ms. 'योद्वैमातरौ. 3 Ms. 'योल'. 4 Ms. 'त्पाद'.;

एकादशः सर्गः. २६६ अयमृषि(l.18)दृषा विश्वामित्रस्तपोग्निदिधिक्षित- त्रिजगदभयक्रीडादानप्रतिग्रहिवेधसम् . उपकरणतां(l.19)मानेतुं त्वां जगन्निधिमध्वरे रघुकुलपतेर्धन्यस्याग्रे प्रसारितवान्करम् ॥ अयं विश्वामित्र(l.20) ऋषिर्दशरथस्याग्रे हस्तं प्रसारितवान् किं कर्त्तुं त्वां यज्ञे उपकरणतां नेतुं तपसाग्निनेवं(l.21) ·दग्धुमिष्टं यत्त्रिभुवनं तस्या- भयक्रीडादाने प्रतिग्रही वेधा ब्रह्मा यस्य तम् दश……(l.22)को भूत्वा विश्वामित्रस्त्वां यज्ञरक्षणार्थं नीतवानित्यर्थः ॥ ४३. उपाकुरुत कौशिक~~~~त्रिशङ्कं पुरा ततः कुलपरम्परागतमृणं मृजां नेष्यतः . अनन्तवपुषा धृता~~~~~~~~(l.24*)

कौशिको विश्वामित्रस्त्रिशङ्कनामानं राजानमुं(l.1)[प]……त्रिशङ्कौ
श्वृणं पतितम्. ततो हेतोः कुलक्रमागतं त्रिशङ्करूपकाराख्य(l.2)मृणं शुद्धिं
नेष्यत[स्त]व पदपातेन भूरियं सुस्थतां व्रजति शेषशरीरेण शिरसि धृता
सती दौस्थ्यं म(l.3)न्यमाना. अयमर्थः . पूर्व्वर्णं शोधयतस्तव पादपातं शेष-
शिरोधराणामुत्तमं मन्यते इति ॥ ४४.
देव(l.4)स्यैकशरेण भिन्नहृदया सेयं पुरस्ताटका
पुत्रस्याब्धिमुपेप्यतोस्त्रमरुता मार्गोपदेशोन्मुखी .
त(l.5)त्कालं स्तनशृङ्गसङ्घटविनिर्यातैन रक्तापगा-
पूरेणैव निजेन लाघववती दूरं यतो नीयते ॥(l.6)
भवत एकेनैव शरेण भिन्ना ताटका सेयमत्र लिखितास्ति इयमखवा-
1 Ms. *नश्रुतिं, 2 Ms. °रणां. 3 Ms. कर्तुं. 4 Ms. °ग्निरेव.
5 Ms. तत् 6 Ms. °पायता. 7 Ms. °ङ्कौपतिं.

२७० पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. युना समुद्रं गमिष्य(l.7)तः पुत्रस्य मारीचनाम्नो राक्षसस्य मार्गोपदेशे सं- मुखी ताटका पूर्वं समुद्रं प्राप्ता पश्चात्तुपुत्र इत्यर्थः(l.8) . अत्रोपपत्तिमाह स्तनावेव शृङ्गसङ्कटे ततो निर्गतेन रक्तनदीप्रवाहेण स्वेनैव यस्मादूरमपसा- (l.9)र्यते सप्तसमुद्रं (?) प्राप्यते ॥ 45. न्यस्तं दीर्घतपःप्रसादनकृते स्वर्दन्तिकुम्भस्थला- दाह(l.10)त्यैव विडौजसा सुभगतासर्वस्वमाबिभ्रता . काठिन्यं कुचमण्डलेन दधती गात्रान्तरैरूज्झि(l.11)तं$^3$ पश्येमां स्वमहोभिरुद्धतमनश्शल्यामहल्यामितः ॥ दीर्घतपसो गौतमस्य प्रसादना(l.12)र्थं कोपनिवारणार्थं विडौजसेन्द्रे- ऐरावणकपाटादानीय दत्तं सौभाग्यमेव सर्वस्वं धारय(l.13)••••••ताङ्गा- न्तरैस्त्यक्तं निविडत्वं स्तनाभ्यां दधतीति••••••••ल्यां त्वया निजतेजोभि- रुद्धतं मनश्शल्यं शि(l.14)लाभावप्राप्तिलक्षणशापो यस्यास्तां पश्य ॥ 46. विश्वामित्रमुनेस्तपोवनमिदं भित्त्वा सुबाहुं बला(l.15)- देवस्यात्र सहायतामुपगतैः प्राणैस्तदीयैरिव . सान्द्रत्वं गमितेन पञ्चमरुता मायामृगत्त्वो(l.16)चितं मारीचं पुरतोयमाशुगदशामध्यापयत्याशुगः ॥ विश्वामित्रस्येदं तपोवनं भवति अत्र(l.17) तपोवने सुबाहुं हत्वायमा- शुगश्शरो मारीचनामानं राक्षसमाशुगदशां द्रुतापसरणमध्याप(l.18)यति . शरे दत्ते मारीचः पलायते इत्यर्थः . मांयया मृगस्तद्भावे उचितां . मृगा हि द्रुतगामिनः(l.19) . अत्र संभाव्यते साहायकं कुर्वद्भिस्सुबाहुप्राणैरिवाधि- कीकृतेन पञ्चवायुनेति . मारीचो भीत्या न पला(l.20)[यितः किं] तर्हि शर- पञ्चपवनेनैव दूरमपसारित इत्यर्थः आशुगस्याशुगमनाध्यापनमुचितमि(l.21) ••••••••ति ॥ 47. 1 Ms. पूर्व lc. uuder l. 7. 2 Ms. 'डौज'. 3 Ms. 'ज्झितां. 4 Copyist leaves space between 'स्वं and या' but no letter seems missing. 5 Ms. 'ङ्गार° 6 Ms 'रीन्नि'. 7 Ms. 'यतेत्यर्थमा'.

एकादशः सर्गः . २७१ श्वशुरवसतिस्सेयं प्राची पुरो मिथिलापुरी प्रथममटनिन्‍यासांदुर्वीमयं¹(l.22) [वपुरैश्वरम्?] . चरममनमच्चापं यस्यां पुरा धरणीसुतां स्वभुजमहिमा देवायादात्ततो ज(l.23**74²)नकेश्वरः ॥ श्वशुरस्य जनकराजस्य वसतिर्नगरी सेयं...................(l.1)भवति यस्यां धनुष्कोटिन्यासाद्भूमियमयीश्वरसंबन्धि वपुः..........(l.2)अनमत यथा यस्यां भवते स्वभुजबलं सीतां पूर्वं ददौ पश्चाज्जनकः ॥ 48. अत्रुट्यद्घटनाङ्गवासनतया? मुक्तापि गौरीशतां गाढाकर्षणलीलया विघटनाभीतेन देहार्थयोः . मन्दं मन्दमकर्षि यद्(l.4)गवता दोर्लाघवालोकने कोदण्डं तदपण्डितं दलितवानत्र प्रभुस्तत्रपे ॥ प्रभुर्भवांस्तत्रपे(l

वीराणां(l.14) न तंदुपयोग्यमिति धनुर्भङ्गो लज्जाकरः . संभावनेयम् . अथवा त्रुट्यदिति गौरी•••••••• हेतुः(l.15) अनुट्यन्ती स्थिरा संघटना यस्य तस्मि- न्नङ्गे वासना यस्य तद्भावेन यथा धनुष्कर्षणेऽङ्गानां श्लेषो भवति(l.16) ततो गौरीशत्वे त्यक्तेपि स्वाङ्गसन्धिभङ्गभयाद्धनुषो मन्दकर्षणं संभाव्यते ॥ 49. अस्मद्दैवतमूर्तिलोचन(l.17)युगाच्चन्द्रार्कतेजोमया- दानन्दाश्रुजलायमानमुदितं राजन्यवंशद्वयम् . निश्शेषं प्रममार्ज(l.18) यः करयुगं व्यापारयन्क्रीडया पुण्यैर्नेत्रयुगं पवित्रयति नस्सोयं मुनिर्भार्गवः ॥ हर्षबाष्पक(l.19)णसमानं सूर्येन्दुमयादस्मान्नेत्रयुगादुत्पन्नं राजवंशद्वयं दैवतभूतिकमपि यो भुजद्वयव्या(l.20)पारमात्रेण हतवान्सोयं भृगुपुत्रो मुनिः पुण्यैर्नो दृष्टिं पवित्रयति . पुण्यवशादेतद्दर्शनं(l.21) भवतीत्यर्थः ॥ 50. चापं चक्रायुधस्य(?) श्वसुरगृहगतञ्चत्तविक्षेपंचाप- द्रोहव्रीडातिभारा(l.22)नतमुखमिलितोदात्ततावीरधर्मः . वीर्येणार्धेन दोष्णोर्मृदुमृदु दलनातङ्कसा‿‿(l.23)- न्देवो बैलक्ष्यहासद्युतिकुसुमचयैरर्च्यते भार्गवेण ॥ जनकस्य गृहे निश्चितं••••••••(l 24*)••••••••नतमुखं कृत्वा मिलितावुदात्ततावीरधमौं यस्य स भगवान्किंचिद्दले(l.1)••••••वेण बैल- क्ष्यहासखपाहसितं तस्य द्युतिभिरेव पुष्पप्रसरैः पूज्यते ॥(l.2) 51. अवनिमपहृतां जहौ यदेकः क्षितिपतिसाद्द्विदधे पुनर्यदन्यः . समसमयमतस्स्थितं नताभ्यां जितज(l.3)यिनोरिह रामयोर्मुखाभ्याम् ॥ रामभद्रपरशुरामयोर्मध्यादेको हृतां जितां भूमिं तत्याज अन्यो दाश- (l.4)रथिः पुनरवनिं राजसादकरोत् अत इव जितस्य परशुरामस्य जयिन- . 1 Ms. °र्यांत°. 2 Ms. गोरी°. 3 Ms. °रक्ष°. 4 Ms. °ष्णयो°, . 5 Ms. °द्यक्तौ°, 6 Is it 'निक्षेप'?, . . .

एकादशः सर्गः. २७३ श्रीरामस्य मुखाभ्यां सम(l.5)समयं युगपन्नताभ्यां स्थितम् . श्रीरामस्य ब्रा- ह्मणाजयित्वादन्यस्य च जितत्वाल्लज्जाय हेतुन्तरसंभावनं ॥(l.6) 52. आशाचतुष्टयविभङ्गुरजामदग्न्य- कीर्त्तिप्रतापमिथुनारचितानुंचर्यैः . कान्तानुगैरनुगतस्तनयैश्च(l.7)तुर्भि- स्सोयं नृपो दशरथः प्रविशत्ययोध्याम् ॥ आशाचतुष्टयाद्विभङ्गुरमानंतं यज्जामदग्न्यस्य की(l.8)र्तिप्रतापरूपं मिथुनं तेनाचगितानुचर्यैरनुगतैर्जायासहितैः पुत्रैश्चतुर्भिसहितो दशरथस्सोयं वि(l.9)शत्ययोध्याम् ॥ 53. ज्येष्ठप्रवासविधिरस्य न सन्निधाने धर्मानुबन्धनधनस्य भविष्यतीति . आकृष्यमाण इ(l.10)व रावणदुर्निमित्तै- र्मातामहस्य भवनं भरतोयमेति ॥ धार्मिकस्यास्य सन्निधाने सति ज्येष्ठस्य(l.11) प्रवासनं न संपद्यते इत्यतो रावणपापैराकृष्यमाण इव भरतो मातामहगृहं गच्छति ॥ 54. जानक्येव(l.12) गुणानुबन्धनतया देवो धनुर्लेखया शत्रुघ्नप्रथमेन सार्थममुना भ्रात्रेव तूणेन च . सत्येन स्खलि(l.13)ता पितुर्वसुमती राज्याभिषेकेण मे यद्यार्द्रत्वमुपेष्यतीति चकितो मुञ्चत्ययोध्यामयम् ॥(l.14) गुणानां शीलादीनां गुणस्य मौर्व्याश्चानुबन्धेन नतया सीतयेव चाप- लतया सह तथा शत्रुघ्नेषु(l.15) प्रथमेन निष्षङ्गेणेव लक्ष्मणेन च सहायं रामोयोध्यां त्यजति, कथं चकितं, चकितत्वे हेतु(l.16)र्माह मम राज्याभि- 1 Ms. °मिथु°. 2 Ms. °ताम्बुच°. 3 Ms. °मागतं. 4 Ms. °ध्नः प्र° 5 Ms. मात्रे°. 6 Ms. blank before °र्मा°. ३५

मालवालभूः .- it's a dot.`.

Line 5: अत्र नूतनजटाधरे प्रिये पाणिरुद्धनयनास्ति जानकी ॥

Line 6: अत्र शृङ्गवेरपुरा(19)दौ रामे जटाधरे संपन्ने सति सीता हस्ताच्छा-

Line 7: दितनेत्रास्ति ॥ Then on the right: 56. (Wait, is it 56. in Arabic or ५६. in Devanagari?) Look at 56.: It is 56. in Arabic numerals! Wait! Look at 55., 56., 57., 58.: 55. -> it has 55.! Look at the top shape: horizontal bar with down and loop: 55.! 56. -> 56.! 57. -> 57.! 58. -> 58.! They are English numerals! 55., 56., 57., 58.!

Line 8: बदरीविपिने तपस्विनोर्नरनारा(20)यणयोरिवानयोः .

Line 9: अयमेकपदेन जायते ह्यनदीपोतयुतस्सखा गुहः ॥

Line 10: `बदर्याश्रमे