पृथ्वीराजविजय महाकाव्यम् (कवि जयानक - अजमेर चौहान साम्राज्य एवं सम्राट् पृथ्वीराज इतिहास)

........(l.3)पीतो दक्षिणः कुचो यस्याः अतृत्स्रापत्न्ये स्नेहाधिक्याद्दू- ष्टयोगिङ्गोयात्रेत्यारोपः(?) भरतशत्रुघ्नाभ्यां पीत(l.4)स्तनी असौ च कैकेयी असौ सुमित्रा सपत्नीविनयान्नतमुख्यस्ति . हेतुरुत्प्रेक्ष्यते . निष्प्रयोजना- स्तन्य(l.5)भरात् . स्नेहदाक्षिण्यवशात्कौसल्याकैकेयीभ्यां सुमित्रातनययोः पोषितत्वादिति भावः ॥ 39. अ[न्वितौ]¹(l.6) रामभरतौ रविनारायणाविव . इमौ लक्ष्मणशत्रुघ्नौ विनतानन्दनाविव ॥ सूर्यनारायणावि(l.7)व रामभरतौ अन्वितावविद्युतौ सह लिखिता- विह स्तः विनतानन्दनौ अरुणगरुडाविव लक्ष्मण(l.8)शत्रुघ्नाविह स्तः. अयं भावः रविनारायणौ कश्यपसुतौ तयोर्द्वैमातुरौ² विनतासुतौ यथा त(l.9)था रामभरतयोर्लक्ष्मणशत्रुघ्नौ ॥ 40. उपनयनगृहं तदेतदस्मिन्मुनिरयमाभरणाय(l.10)ते वसिष्ठः . अधरिततपनैर्महोभिरस्य प्रबलयतीव निजं वपुः कृशानुः ॥ तदुपनयनगृह(l.11)मेतत् . अस्मिन्नुपनयनावासेयं वसिष्ठो भूषणीभूतः सूर्याधिकैरस्यैव तेजोभिरत्रामिस्रवदी(l.12)ग्निं प्रबलामिव³ कुरुते . आज्यादि- जाता तेजोवृद्धिर्वसिष्ठतेजोभिः कृतेति सम्भावनम् ॥ 41. चूडापं(l.13)चकमण्डनीकृतनखज्योत्स्नाप्रसूनोत्करः पर्यायेण मुनिर्विभाति भवतां पा⁴-श्चतुर्णामयम् .(l.14) मन्येनेन सुतेजसा विरचिते पञ्चाङ्गमन्त्रार्पणे देवस्याद्यतनेपि जन्मनि मनाङ्नास्ति कचिद्दुर्न्न(l.15)यः ॥ क्रमेण चतुर्णां भवतां चूडापञ्चके मण्डनीकृतो नखज्योत्स्नापुष्पस- मूहो येन तेजस्वि(l.16)ना पञ्चाङ्गस्य मन्त्रस्यार्पणे कृते सत्यस्मिञ्जन्मन्य- पि कापि न तव दुर्नेय इत्यहं जाने . पूर्वजन्मा(l.17)न्तरे यस्तेनाशीर्वादः प्रयुक्तस्तन्माहात्म्यादद्यापि भवतां सर्वत्र प्रसिद्धिरित्यर्थः ॥ 42. 1 Ms. 'यां' lc. under l. 4. 2 Ms. 'योद्वैमातरौ. 3 Ms. 'योल'. 4 Ms. 'त्पाद'.;

एकादशः सर्गः. २६६ अयमृषि(l.18)दृषा विश्वामित्रस्तपोग्निदिधिक्षित- त्रिजगदभयक्रीडादानप्रतिग्रहिवेधसम् . उपकरणतां(l.19)मानेतुं त्वां जगन्निधिमध्वरे रघुकुलपतेर्धन्यस्याग्रे प्रसारितवान्करम् ॥ अयं विश्वामित्र(l.20) ऋषिर्दशरथस्याग्रे हस्तं प्रसारितवान् किं कर्त्तुं त्वां यज्ञे उपकरणतां नेतुं तपसाग्निनेवं(l.21) ·दग्धुमिष्टं यत्त्रिभुवनं तस्या- भयक्रीडादाने प्रतिग्रही वेधा ब्रह्मा यस्य तम् दश……(l.22)को भूत्वा विश्वामित्रस्त्वां यज्ञरक्षणार्थं नीतवानित्यर्थः ॥ ४३. उपाकुरुत कौशिक~~~~त्रिशङ्कं पुरा ततः कुलपरम्परागतमृणं मृजां नेष्यतः . अनन्तवपुषा धृता~~~~~~~~(l.24*)

कौशिको विश्वामित्रस्त्रिशङ्कनामानं राजानमुं(l.1)[प]……त्रिशङ्कौ
श्वृणं पतितम्. ततो हेतोः कुलक्रमागतं त्रिशङ्करूपकाराख्य(l.2)मृणं शुद्धिं
नेष्यत[स्त]व पदपातेन भूरियं सुस्थतां व्रजति शेषशरीरेण शिरसि धृता
सती दौस्थ्यं म(l.3)न्यमाना. अयमर्थः . पूर्व्वर्णं शोधयतस्तव पादपातं शेष-
शिरोधराणामुत्तमं मन्यते इति ॥ ४४.
देव(l.4)स्यैकशरेण भिन्नहृदया सेयं पुरस्ताटका
पुत्रस्याब्धिमुपेप्यतोस्त्रमरुता मार्गोपदेशोन्मुखी .
त(l.5)त्कालं स्तनशृङ्गसङ्घटविनिर्यातैन रक्तापगा-
पूरेणैव निजेन लाघववती दूरं यतो नीयते ॥(l.6)
भवत एकेनैव शरेण भिन्ना ताटका सेयमत्र लिखितास्ति इयमखवा-
1 Ms. *नश्रुतिं, 2 Ms. °रणां. 3 Ms. कर्तुं. 4 Ms. °ग्निरेव.
5 Ms. तत् 6 Ms. °पायता. 7 Ms. °ङ्कौपतिं.

२७० पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. युना समुद्रं गमिष्य(l.7)तः पुत्रस्य मारीचनाम्नो राक्षसस्य मार्गोपदेशे सं- मुखी ताटका पूर्वं समुद्रं प्राप्ता पश्चात्तुपुत्र इत्यर्थः(l.8) . अत्रोपपत्तिमाह स्तनावेव शृङ्गसङ्कटे ततो निर्गतेन रक्तनदीप्रवाहेण स्वेनैव यस्मादूरमपसा- (l.9)र्यते सप्तसमुद्रं (?) प्राप्यते ॥ 45. न्यस्तं दीर्घतपःप्रसादनकृते स्वर्दन्तिकुम्भस्थला- दाह(l.10)त्यैव विडौजसा सुभगतासर्वस्वमाबिभ्रता . काठिन्यं कुचमण्डलेन दधती गात्रान्तरैरूज्झि(l.11)तं$^3$ पश्येमां स्वमहोभिरुद्धतमनश्शल्यामहल्यामितः ॥ दीर्घतपसो गौतमस्य प्रसादना(l.12)र्थं कोपनिवारणार्थं विडौजसेन्द्रे- ऐरावणकपाटादानीय दत्तं सौभाग्यमेव सर्वस्वं धारय(l.13)••••••ताङ्गा- न्तरैस्त्यक्तं निविडत्वं स्तनाभ्यां दधतीति••••••••ल्यां त्वया निजतेजोभि- रुद्धतं मनश्शल्यं शि(l.14)लाभावप्राप्तिलक्षणशापो यस्यास्तां पश्य ॥ 46. विश्वामित्रमुनेस्तपोवनमिदं भित्त्वा सुबाहुं बला(l.15)- देवस्यात्र सहायतामुपगतैः प्राणैस्तदीयैरिव . सान्द्रत्वं गमितेन पञ्चमरुता मायामृगत्त्वो(l.16)चितं मारीचं पुरतोयमाशुगदशामध्यापयत्याशुगः ॥ विश्वामित्रस्येदं तपोवनं भवति अत्र(l.17) तपोवने सुबाहुं हत्वायमा- शुगश्शरो मारीचनामानं राक्षसमाशुगदशां द्रुतापसरणमध्याप(l.18)यति . शरे दत्ते मारीचः पलायते इत्यर्थः . मांयया मृगस्तद्भावे उचितां . मृगा हि द्रुतगामिनः(l.19) . अत्र संभाव्यते साहायकं कुर्वद्भिस्सुबाहुप्राणैरिवाधि- कीकृतेन पञ्चवायुनेति . मारीचो भीत्या न पला(l.20)[यितः किं] तर्हि शर- पञ्चपवनेनैव दूरमपसारित इत्यर्थः आशुगस्याशुगमनाध्यापनमुचितमि(l.21) ••••••••ति ॥ 47. 1 Ms. पूर्व lc. uuder l. 7. 2 Ms. 'डौज'. 3 Ms. 'ज्झितां. 4 Copyist leaves space between 'स्वं and या' but no letter seems missing. 5 Ms. 'ङ्गार° 6 Ms 'रीन्नि'. 7 Ms. 'यतेत्यर्थमा'.

एकादशः सर्गः . २७१ श्वशुरवसतिस्सेयं प्राची पुरो मिथिलापुरी प्रथममटनिन्‍यासांदुर्वीमयं¹(l.22) [वपुरैश्वरम्?] . चरममनमच्चापं यस्यां पुरा धरणीसुतां स्वभुजमहिमा देवायादात्ततो ज(l.23**74²)नकेश्वरः ॥ श्वशुरस्य जनकराजस्य वसतिर्नगरी सेयं...................(l.1)भवति यस्यां धनुष्कोटिन्यासाद्भूमियमयीश्वरसंबन्धि वपुः..........(l.2)अनमत यथा यस्यां भवते स्वभुजबलं सीतां पूर्वं ददौ पश्चाज्जनकः ॥ 48. अत्रुट्यद्घटनाङ्गवासनतया? मुक्तापि गौरीशतां गाढाकर्षणलीलया विघटनाभीतेन देहार्थयोः . मन्दं मन्दमकर्षि यद्(l.4)गवता दोर्लाघवालोकने कोदण्डं तदपण्डितं दलितवानत्र प्रभुस्तत्रपे ॥ प्रभुर्भवांस्तत्रपे(l

वीराणां(l.14) न तंदुपयोग्यमिति धनुर्भङ्गो लज्जाकरः . संभावनेयम् . अथवा त्रुट्यदिति गौरी•••••••• हेतुः(l.15) अनुट्यन्ती स्थिरा संघटना यस्य तस्मि- न्नङ्गे वासना यस्य तद्भावेन यथा धनुष्कर्षणेऽङ्गानां श्लेषो भवति(l.16) ततो गौरीशत्वे त्यक्तेपि स्वाङ्गसन्धिभङ्गभयाद्धनुषो मन्दकर्षणं संभाव्यते ॥ 49. अस्मद्दैवतमूर्तिलोचन(l.17)युगाच्चन्द्रार्कतेजोमया- दानन्दाश्रुजलायमानमुदितं राजन्यवंशद्वयम् . निश्शेषं प्रममार्ज(l.18) यः करयुगं व्यापारयन्क्रीडया पुण्यैर्नेत्रयुगं पवित्रयति नस्सोयं मुनिर्भार्गवः ॥ हर्षबाष्पक(l.19)णसमानं सूर्येन्दुमयादस्मान्नेत्रयुगादुत्पन्नं राजवंशद्वयं दैवतभूतिकमपि यो भुजद्वयव्या(l.20)पारमात्रेण हतवान्सोयं भृगुपुत्रो मुनिः पुण्यैर्नो दृष्टिं पवित्रयति . पुण्यवशादेतद्दर्शनं(l.21) भवतीत्यर्थः ॥ 50. चापं चक्रायुधस्य(?) श्वसुरगृहगतञ्चत्तविक्षेपंचाप- द्रोहव्रीडातिभारा(l.22)नतमुखमिलितोदात्ततावीरधर्मः . वीर्येणार्धेन दोष्णोर्मृदुमृदु दलनातङ्कसा‿‿(l.23)- न्देवो बैलक्ष्यहासद्युतिकुसुमचयैरर्च्यते भार्गवेण ॥ जनकस्य गृहे निश्चितं••••••••(l 24*)••••••••नतमुखं कृत्वा मिलितावुदात्ततावीरधमौं यस्य स भगवान्किंचिद्दले(l.1)••••••वेण बैल- क्ष्यहासखपाहसितं तस्य द्युतिभिरेव पुष्पप्रसरैः पूज्यते ॥(l.2) 51. अवनिमपहृतां जहौ यदेकः क्षितिपतिसाद्द्विदधे पुनर्यदन्यः . समसमयमतस्स्थितं नताभ्यां जितज(l.3)यिनोरिह रामयोर्मुखाभ्याम् ॥ रामभद्रपरशुरामयोर्मध्यादेको हृतां जितां भूमिं तत्याज अन्यो दाश- (l.4)रथिः पुनरवनिं राजसादकरोत् अत इव जितस्य परशुरामस्य जयिन- . 1 Ms. °र्यांत°. 2 Ms. गोरी°. 3 Ms. °रक्ष°. 4 Ms. °ष्णयो°, . 5 Ms. °द्यक्तौ°, 6 Is it 'निक्षेप'?, . . .

एकादशः सर्गः. २७३ श्रीरामस्य मुखाभ्यां सम(l.5)समयं युगपन्नताभ्यां स्थितम् . श्रीरामस्य ब्रा- ह्मणाजयित्वादन्यस्य च जितत्वाल्लज्जाय हेतुन्तरसंभावनं ॥(l.6) 52. आशाचतुष्टयविभङ्गुरजामदग्न्य- कीर्त्तिप्रतापमिथुनारचितानुंचर्यैः . कान्तानुगैरनुगतस्तनयैश्च(l.7)तुर्भि- स्सोयं नृपो दशरथः प्रविशत्ययोध्याम् ॥ आशाचतुष्टयाद्विभङ्गुरमानंतं यज्जामदग्न्यस्य की(l.8)र्तिप्रतापरूपं मिथुनं तेनाचगितानुचर्यैरनुगतैर्जायासहितैः पुत्रैश्चतुर्भिसहितो दशरथस्सोयं वि(l.9)शत्ययोध्याम् ॥ 53. ज्येष्ठप्रवासविधिरस्य न सन्निधाने धर्मानुबन्धनधनस्य भविष्यतीति . आकृष्यमाण इ(l.10)व रावणदुर्निमित्तै- र्मातामहस्य भवनं भरतोयमेति ॥ धार्मिकस्यास्य सन्निधाने सति ज्येष्ठस्य(l.11) प्रवासनं न संपद्यते इत्यतो रावणपापैराकृष्यमाण इव भरतो मातामहगृहं गच्छति ॥ 54. जानक्येव(l.12) गुणानुबन्धनतया देवो धनुर्लेखया शत्रुघ्नप्रथमेन सार्थममुना भ्रात्रेव तूणेन च . सत्येन स्खलि(l.13)ता पितुर्वसुमती राज्याभिषेकेण मे यद्यार्द्रत्वमुपेष्यतीति चकितो मुञ्चत्ययोध्यामयम् ॥(l.14) गुणानां शीलादीनां गुणस्य मौर्व्याश्चानुबन्धेन नतया सीतयेव चाप- लतया सह तथा शत्रुघ्नेषु(l.15) प्रथमेन निष्षङ्गेणेव लक्ष्मणेन च सहायं रामोयोध्यां त्यजति, कथं चकितं, चकितत्वे हेतु(l.16)र्माह मम राज्याभि- 1 Ms. °मिथु°. 2 Ms. °ताम्बुच°. 3 Ms. °मागतं. 4 Ms. °ध्नः प्र° 5 Ms. मात्रे°. 6 Ms. blank before °र्मा°. ३५

मालवालभूः .- it's a dot.`.

Line 5: अत्र नूतनजटाधरे प्रिये पाणिरुद्धनयनास्ति जानकी ॥

Line 6: अत्र शृङ्गवेरपुरा(19)दौ रामे जटाधरे संपन्ने सति सीता हस्ताच्छा-

Line 7: दितनेत्रास्ति ॥ Then on the right: 56. (Wait, is it 56. in Arabic or ५६. in Devanagari?) Look at 56.: It is 56. in Arabic numerals! Wait! Look at 55., 56., 57., 58.: 55. -> it has 55.! Look at the top shape: horizontal bar with down and loop: 55.! 56. -> 56.! 57. -> 57.! 58. -> 58.! They are English numerals! 55., 56., 57., 58.!

Line 8: बदरीविपिने तपस्विनोर्नरनारा(20)यणयोरिवानयोः .

Line 9: अयमेकपदेन जायते ह्यनदीपोतयुतस्सखा गुहः ॥

Line 10: `बदर्याश्रमे

: सं! Wait, then next glyph: it has vertical, loop below: स्पृ! Yes, स्पृ! Then: शं! Then: स्त! Then: त्! Then: क्ष! Then: य! Then: त्रे! Then: ण! Wait, look at "क्षयत्रेण": Is there a 'य'? Wait, look at 'क्ष': it's क्ष. Then below or next to it: is that 'य'? Wait! Look at line 14: "दुरात्मनस्तु" - look at 'त्म'. Look at line 15: "नैसर्गिकं द्विनयन(1.13)त्वमपि व्यतीयुः ॥" - look at 'व्यतीयुः': व+य = व्य. Now look at line 8: after क्ष, there is a letter with e-matra: Wait, is it "क्षत्रेण" or "क्षयेण"? Wait! It has 'य' and 'त्रे'? Or is it 'त्रे'? Look at the shape: it has a loop like 'त्र' with an e-matra: 'त्रे'. And before it, is there a 'य'? Wait, no, it's just 'क्ष' then 'त्रेण' or 'क्षणेन'? Wait, in old prints, 'ण' sometimes has a loop, but here 'ण' in 'काकस्स्वजात्या' doesn't have it. Look at 'क्षणेन':

२७६ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. तवान् (l. 18) कीदृशौ मेरोरप्युपरि भवितुं मेरुमपि जेतुं कृतेच्छौ तथा महा- हंकारौ अयमगस्त्यः समुद्रा(l 19)चमनशुद्धेन ˚शिरसि स्थापितेन हस्तेन दाशरथौ स्वतेजस्संक्रामयति प्रतिपादयति ॥(l. 20) 62. सुरतरुपञ्चकमेषा मुनिव्शररणेषु जयति पञ्चवटी . शूर्पणंखाच्छललक्ष्मौ लक्ष्मणयज्ञोयमत्रा(l. 21)स्ते ॥ मुनिव्शररणेष्वेषा पञ्चवटी कल्पवृक्षादीन्जयति . मुनीनां रक्षणा- त्. शूर्[र्पणखाया](l. 22) अच्छलं छलवर्जं लक्ष्माणि कर्णनासाच्छेद्रो य- स्मात्स लक्ष्मण एव यज्ञोत्रास्ते य·········(l. 23⁷) 63. — — — [श्रवणद्वयनासि?]कौष्ठ- [

एकादशः सर्गः. २७७ नृत्तमुत्पन्नं येन भुवनेषु॑(l.7) भयसम्भ्रान्तेषु सत्सु हरस्य नृत्तविलम्बो जातः. हरस्यापि नृत्तं दृष्ट्वाश्चर्यमुत्पन्नमित्यर्थः ॥ 65. देशस्सोयं(l.8) शबररमणीगीतकाकुत्स्थकीर्त्ति- श्रुत्युत्कण्ठाव॑हितनिहतप्राणिसुप्रापनाकः . मायात्मापि व्यधित(l.9) नयनस्पर्धया वर्धमान- क्रोधः प्राणैरपि स हरिणो यत्र सीतापकारम् ॥ शबररमणीभिर्गीतायाः(l.10) काकुत्स्थकीर्त्तेश्श्रुतावाकर्णने उत्कण्ठिता- वहितास्सावधाना अत एव निहता ये प्राणिनो मृगास्तैस्सुप्रा(l.11)पस्सु- लभो नाको यत्र सः. नारायणं हि स्मरतां मरणप्राप्त्या स्वर्गप्राप्तिः. एवं- विधस्सोयं देशः ने(l.12)त्रस्पर्धयेवातिक्रुद्धो हरिणरूपो मारीचः प्राणैरपि⁴ सीतापकारमकरोत् ॥ 66. रूपं न मन्त्रमहसामपि तत्प्रकाश्यं(l 13) [दूरं मनो] नयति यज्जनकात्मजायाः . इत्थं विदन्निव विशन्नुटजं पुरोगं बैरूप्यमेव विदधे दशकण्ठ(l.14)भिक्षुः ॥ यद्रूपं रामात्सीतायाश्चित्तं दूरीकुरुते तद्रूपं मन्त्रमहसां देवानामपि न प्रकाश्यम् (l.15) देवानामपि तद्रूपमसंभाव्यमित्यर्थः एवं जानन्निव⁵ राव- णभिक्षुः पर्णशालीं विशन्नेव पूर्वमेव वि(l.16)रूपतामकरोत् ॥ 67. प्राणान्स्वयौवनजवां॑तिजवान्विसृज्य स्वर्गस्थितं दशरथं प्रति बालामित्रम् .(l.17) उत्कृत्त॑मूर्द्धातिरिहाद्य निशाचरेण नोद्ग्रीवतां भजति मानधनो जटायुः ॥ 1 Ms. Blank after °षु. 2 Ms. °ण्ठाव्रि°. 3 Ms. °स्य° °त्ते°. 4 Ms. lc. under l. 18. 5 Ms. °न्तिव. 6 Ms. °शालं. 7 Ms. °त्यप°. 8 Ms. °यमु° (!)

२७८ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. बालमित्रं स्वर्गस्थं दशर(l.18)थं¹ प्राणांन्स्वयौवनजववदतिजवांस्तूर्णगा- मिनः प्रतिमुच्य जटायुर्दशास्येन लूनपक्षो नोद्ग्री(l.19)वतां भजति शिरो नोन्नमयति मानधनो जटायू रावणेन हत इत्यर्थः . मानी चावमानितस्स- च्छिरो(l.20) [नोन्नमय]ति ॥ ६८. नीत्वा पावकतां जटायुवपुषा सर्वाशिनं पावकं देवोयं पितृमित्रघातिनम(l.21)[रिं बुध्वाचि?]राद्रावणम् . सुग्रीवस्य चकार दुन्दुभिवपुःकङ्कालवैकर्तनि- क्रीडापर्वतमारुतास्त्र(l.22) ◡ ◡ - - ◡ पूतं शिरः ॥ सर्वाशित्वादपवित्रमग्निं जटायुदेहहोमात्पवित्रीकृत्य पितृमित्रं(l.23**76) जटायुं हतवन्तं रावणमरिं बुध्वा रामस्सुग्रीवस्य शिरः पूतमकरोत्... ......कङ्कालः कलेवरमेव वैकर्तनीक्रीडापर्वतो यमलीलाद्रिस्तस्य मारुतास्त्र.........हिकं कृत्वा सुग्रीवं स्वपक्षीकृतवानि- त्यर्थः ॥ ६९. कक्षाकुक्षिंगतस्य हयहयधनुर्ज्याबन्धपीडाजडा- न्सव्रीडो दशकंधरस्य निविडं नापीडयद्यो भुजान् . तस्मिन्वालिनि सप्तलोकविजयस्तम्भायमानान्पु(l.4)र- स्तात्तान्सप्त विदार्य दारुणजवो रामेषुरेष च्युतः ॥ हैहयस्य कार्तवीर्यस्य धनुर्ज्याबन्धपीडा त(l.5)या जडान्रावणस्य बा- हुमूलगतस्य भुजान्यो दृढं नापीडयत्तस्मिन्वालिवानरेयं बाणो दुस्सहज- (l.6)वस्सप्तसप्तभुवनजयस्तम्भसमान्सप्त तालान्भित्वा पतितः . हैहयावष्ट- ब्धस्य रावणस्य संबंधनेन(l.7) किं फलमिति सब्रीडत्वम् ॥ ७०. शैलेऽमुष्मिन्दशमुखभुजस्तम्भसंस्तम्भनार्हे दृष्टे पुत्रे भुवि निप(l.8)तिते नाकमेवोद्गते च . 1 Add प्रति. 2 Ms. has पृ. रा. वि. on margin. 3 Ms. 'व्याकृत्तु°. 4 Ms. हे°. 5 Ms. भुजां°.

एकादशः सर्गः । २७६ बाष्पैश्शोकप्रमदरसयोर्यौगपद्यप्रवृत्तै- स्साहस्राक्षैरिव घनजलै(l.9)र्विव्यथे रामभद्रः ॥ अस्मिन्पर्वते मेघाम्भोभिः रामो व्यथितः . अत्रोत्प्रेक्ष्यते साहस्राक्षै- रिन्द्रसंब(l.10)न्धिभिर्बाष्पैरिव . कीदृशैश्शोकानंदयोस्सहभावस्थानेन प्रवृत्तैः . हर्षशोकयौगपद्यहेतुमाह पुत्रे वा(l.11)लिनि हते स्वर्गे च प्राप्ते दृष्टे सति . पुत्रस्य वधाच्छोकः स्वर्गप्राप्त्या हर्षः रावणभुजस्तंभनयोग्ये . साह(l 12)- स्राक्षैरिति साभिप्रायम् . सीताविरहाद्रामोत्राद्रौ रुरोदेत्यर्थः ॥ ७१. श्रुत्वा भ्रातुर्मर्त्यलोकगमनं(l.13) तत्कालसंपातिना बाष्पौघेन निदर्शितार्णवपथस्संपातिना मारुतिः . लङ्कामेत्य तथा व्यचे(l.14)ष्टत तथा स्वस्मै च पित्रे पितु- र्मित्राय स्पृहयालुतां च मरुते निन्ये षडाशां[प]तीन् ॥ भ्रातुः(l.15) जटायोस्स्वर्गगमनं श्रुत्वा तत्कालं पतता बाष्पप्रवाहेणेव हेतुना कर्तृभूतेन सम्पातिना पक्षिणा(l.16) निदर्शितसमुद्रमार्गस्सन्मारुति- र्हनुमांल्लङ्कां प्राप्य व्यचेष्टत तथा शक्तिमदर्शयद्यथा स्वस्मै(l.17) पित्रे पव- नाय पितुर्मित्रायग्नये च षल्लोकपालान्स्पृहयालुतां श्रद्धालुत्वमनयत् . यत्पुत्रो लङ्का(l.18)दाहकस्स वायुर्धन्यो यन्मित्रपुत्रोयं हनुमान्स चाग्निर्धन्य इति लोकपालाः स्तुतिं चक्रुरित्यर्थः ॥(l.19) ७२. दत्त्वा देव्यै रामभद्राङ्गुलीयं तद्दत्तं च प्रत्यभिज्ञानरत्नम् . लङ्कादाहं स्वैर्मयूखैर्व्रुवाणं पा(l.20)णौ पत्युस्सत्यसन्धो निधत्ते ॥ अभिज्ञानं रामाङ्गुलीयं सीतायै दत्त्वा स्वरश्मिभिर्लङ्कादा[हं क]थ- १ Ms. °लैः विं°. २ Ms. °म्भोभिः. ३ Ms. °वधि°. ४ Ms. °नं° lc. under l. 11. ५ Ms. स°. ६ Ms. °ष्यो°. ७ Ms. °ष्टत, ८ Ms. °डास°. ९ Ms. °तुक°. १० Ms. दिव्यै.

२८० पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. (l.21)यन्तमिव सीतासंबन्धनं प्रत्यभिज्ञानमणिं सत्यसन्धो हनूमान्रामस्य हस्ते न्यस्यति ॥ ७३. ――(l.22)गमसंस्कारकुमारब्रह्मचारिणः . अमी कपिशिताकाशाः पिबंत्याशाः प्लवङ्गमाः ॥ ⋯⋯⋯(l.23*)जा ब्रह्मचारिणः निस्संख्या इत्यर्थः कपिशितमा- काशं यैस्ते वान(l.1)[राः]⋯⋯⋯॥ ७४. ――[रत्ना]करत्वं निबिडयति तटाघातसातत्यहेला- खेलन्मातङ्गनक्राहत(l.2)[गिरिशकलारब्धमाणिक्यवर्षः] . [अ]म्भोघेर्देव सेतुर्जलधरकरणिं गृह्णतो यस्य पार्श्वे विद्युज्ज्यालायमा(l.3)नैर्ज्वलितमिदमितश्चामुतोश्च प्लवङ्गैः ॥ तटाघातेषु सातत्येन नित्यं हेलया निखिलाभि(?)र्मातङ्गन(l.4)कैराहता ये गिरिशकलास्तैरारब्धं माणिक्यवर्ष यस्य स देवसेतुर्जलनिधे रत्नाकर- त्वं करोति . से(l.5)तुशैलरत्नैरेव रत्नाकरस्समुद्रो जात इत्यर्थः यस्य मेघसा- म्यं दधतो निकटे इतश्चामुतोश्च विद्युत्स(l.6)मैर्वानरैरिदं ज्वलितम् ॥ ७५. एतान्पश्य निशाचरेन्द्रनगरीचामीकराट्टालक- द्युत्युत्कर्षदुरीक्ष्यदुस्स(l.7)हसहोवैश्वानरान्वानरान् . एषामेव शिरोभिरेभिरभितो रुद्धान्तरः प्रत्युत प्राकारः कपिशीर्षपं(l.8)क्तिरचनारिक्तोयमाभासते ॥ लङ्काप्राकारहेमाट्टालकदीप्तिभिरुत्कर्षेणाधिकं दुरीक्ष्यो दुस्स(l.9)हस्ते- जोभिर्येषां तान्सहसा वैश्वानरानिति वारोपः . एषां वानराणामेव शिरोभिर्नि- रुद्धमध्यो(l.10)यं प्राकारः कपिशीर्षपंक्तिसंज्ञया रचनयातिरिक्त आभासते 1 Ms. न्यतं. 2 Ms. °नितृ°. Is it सरणिं गृ° ? 3 Ms. °मानज्वं°. 4 Sic. Read °या खेलाद्धिर्मां°. 5 Ms. °न्तिये°.

आमुखे प्रतिभासते . हेमवप्रे कंपि(l.11)शीर्षपङ्क्तिरपि बाहुल्यान्न विभा- व्यते इत्यर्थः ॥ 76. व्यतिकरितहरित्पिशाङ्गरक्तःकपिवलयोधकब(l.12)न्धताण्डवेयम् . असुलभसुरसुन्दरीविमाना रघुपतिरावणसंपरायगोष्ठी ॥ हरितां का(l.13)न्तानां रक्षसां पिशाङ्गानां कपीनां च कबन्धताण्डवं व्यतिकरितं मिलितं यस्यां सा तथा दु(l.14)र्लभाप्सरोविमाना . बहूनां वी- राणां मारणादिति भावः . रामरावणगोष्ठीयं भवति ॥ 77. राममेव(l.15) किल शेषशायिनं शेषमेव च विचिन्त्य लक्ष्मणम् . गाढतां ध्रुवमिदं न शिश्रिये मेघनादभुज(l.16)गास्त्रबंधनम् ॥ रामं विष्णुं शेषे शयानं लक्ष्मणं शेषमेव चिन्तयित्वा मेघनादकृतं सर्पास्त्रबंध(l.17)नं गाढतां नाश‍्रयत् . अहीन्द्रेणाराध्यस्याहिपतेश्च कथं वयं बन्धनं कुर्म इति चिन्तयित्वेव सर्पास्त्र(l.18)बन्धनं सद्यो विगतम् इत्यर्थः ॥ 78. ज्येष्ठानुवर्तनरसे कथमेतदीये भाव्यं मयेति तमिवार्विलमुर्जि(l.19)हीर्षुः . शक्तिं न्यधाद्दशमुखो हृदि लक्ष्मणस्य वेगादयं पवनभूः प्रतिहन्ति तां च ॥ एतदीये ल(l.20)क्ष्मणसंबन्धिनि ज्येष्ठानुवर्तनरसे रामभक्तिरसे सति मया कथं भाव्यं जीवनीियमितस्ततं रामभक्ति(l.21)[रसमु]द्धर्तुकाम इव रावणो लक्ष्मणहृदये शक्तिं न्यधात्ततो हनूमांस्तां शक्तिं प्रति शल्योद्धरणा- (l.22)······ ॥ 79. [अधोंच्छु]तैशगिरिपीडितदोर्बलस्य द्रोणाचले करगतेपि विलंघिताब्धिः . 1 Ms. कपिकपिशी°. 2 i. e., कपिशा°. 3 Ms. °गोष्टी°. 4 Ms. °मुज्झि°. ३६

२८१ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. लंकापतेः कपिर(l. 23)[यं हृदयं बभ]ञ्ज पुत्रं पुनर्दशरथस्य सुतस्तृतीयः ॥ अर्धमुद्धृतेनेशगिरिणा कैलासेन पी(l. 24**77¹)डितभुजबलस्य राव- णस्य हृदयं हनुमान्द्रोणाद्रौ हस्तगेपि ॰॰॰॰॰॰(l. 1)पुत्रमिन्द्रजितं लक्ष्मणो बभञ्जावधीत् रावणः कैलासं किंचिदु ॰॰॰॰॰(l. 2)हस्ते धारयित्वा समुद्रं तीर्ण इत्यनयोर्महदन्तरमित्यर्थः ॥ ८०. अ--------- [धूं] (l. 3) मे घ्राते चितादहनजन्मनि कुम्भकर्णः . सुग्रीवनिष्फलविकर्तितर्कर्णनास- --- [श्रयति विश्व] (l. 4) वसोभिधानम् ॥ इन्द्रजितं हतं श्रुत्वास्पेन्दजितश्चिताधूमे घ्राते सुग्रीवेण निष्फलं कृत्त- कर्ण[नासो](l. 5)पि एष कुम्भकर्णो विश्रवसः पितुर्नामाद्य धत्ते . अयमर्थः आदावेव यदि कुम्भकर्णस्य क[र्णौ नासां](l. 6) च सुग्रीवोच्छेत्स्यत्तदा छेदः सफलोभविष्यत् कर्णयोरभावे सतीन्द्रजिन्मरणस्याश्रवणाद्ग[न्धाया](l. 7)श्चा- भावे धूमस्य घ्राणाभावात् . स्वपितृनामधारणं कर्णरहितत्वादिति भावः ॥ 81. रामशरकु[म्भ](l. 8)सम्भवसंरम्भात्कुम्भकर्णविन्ध्यगिरिः . शशितरणिसरणिरोधी न्यपतदसावपुनरुत्पतनः ॥ राम(l. 9)शर एवागस्त्यस्तस्य संरम्भेण कुम्भकर्ण एव विन्ध्याद्रिश्च- न्द्रार्कमार्गरोधी सन्नपुनरुत्थानः पतितः ॥ 82. श(l. 10)तकोटिकोटिशतमिवं हृतंमिव जितस्य वज्रिणः . 1 Ms. has पृ. रा. प. on margin. 2 Ms. °श्व°. 3 Is it श्रुत्वेन्द्रजिद्दहनमस्य तथा च धू° ?. 4 Ms. °शक्त°. °विकर्तित° added to suit metre and sense. 5 Ms. °वयो°. 6 Ms. °धान्. 7 Ms. यमि°. 8. Ms. °गस्त°. 9 Ms. 'मिष. 10 Ms. °त° l0 under l. 11.

)वीरकैतव... -> wait, (l.15): तत्तादृग्रघु(l.15)वीर- Line 14: [तैः कृत्तैः] पुर(l.16)तो Line 16: तै(l.17)र्दशभिशिरोभिः Line 17: हेतु(l.18)माह Line 18: भेदंस्तस्य(l.19) Line 20: करोति ॥ (l.20)

Now check verse numbers: Line 5: 83. Line 11: 84. Line 20: 85.

Let's check every single word: Line 1: एकादशः सर्गः. २८३

Line 2: दर्शयति करगतं समरे

Line 3: निशिताग्रपाणिज(l.11)मिषाद्दशाननः ॥

Line 4: जितस्येन्द्रस्य हृतमिव वज्रधाराशतं रावणो¹ नखव्याजाद्धस्तगतं दर्श- (Wait, is there a footnote 1 after रावणो? Yes: "रावणो¹")

Line 5: यति ॥(l.12) 83.

Line 6: हिमकिरणकिरीटकुट्टित-

Line 7: स्ववदनवेदनया स्मृतिस्पृशा

२८४ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. श्रीस्तान्न तावदमुचद्दलि¹(l.21)ते तु. तस्मि- स्तुल्यं व्यभज्यत मुखेषु दिशां पतीनाम् ॥ नवसंख्येषु रावणस्य शि......(l.22)सत्सु यावन्न रामो दशमं शिर- श्छिन्नवांस्तावच्छ्रीशिरांसि नात्यजत् तस्मिन्द............(l.23*)...... विभागेन गता . अयमर्थः प्राग्वत्पुनसंधानशंकित्वाश्ववसंख्य(l.1)...... ...श्वस्ताः ॥ 86. पत्युर्देवरपुत्रयोश्च वदनैः कल्पान्तभानुप्रभै- र्लंकातोरणमा(l.2)[लिकां विरचितां दृष्ट्वापि तां वानरैः?] स्वःस्त्रीगैरपि वीक्षिताश्रुनयनैः कारागृहान्निर्गतैः प्राणैर्वज्रमयै(l.3)रियं तदपि नो मन्दोदरी मुच्यते ॥ रावणस्य तथा देवरपुत्रयोश्च मुखैर्वानरैरचितां लङ्कायां तो(l.4)रण- मालां मन्दोदरी यद्यप्यपश्यत्तथापि सा बन्धनिर्गतैरशोकाश्रुपूर्णदृष्टिभिस्स्वर्ग- वन्दीवृ(l.5)न्दैर्वीक्षितापि वज्रकठिनैः प्राणैर्न वियुज्यते⁴. अयमर्थः बन्धुसहि- तस्य भर्तुर्मरणं पश्यन्त्या अपि(l.6) मन्दोदर्याः प्राणा न निर्यान्ति ॥ 87. इयमपि रघुराजपुत्रपत्नी कनकमयत्वमिवागता पुरैव . सम(l.7)धिकसमवेतकान्तिरूपा प्रमुषितमन्युमला निरेति वह्नेः ॥ इयमपि सीताग्निमध्यान्निरे(l.8)ति अत एव पुरैव परित्यागात्पूर्वमेव सुवर्णमयत्वमिव प्राप्ता . सीतां त्यक्त्वा हि रामो हेममय्या(l.9) सीतयैव प- त्न्या सह यज्ञानकरोत् . अधिकं जातकान्तिः तथा प्रमुषितो निवारितः मन्युमलोपयशो य(l.10)या ॥ 88. 1 Ms. °दृजिते. 2 Ms. °नां. 3 Ms. °महा°. 4 Ms. युज्यते. 5 Ms. पशन्त्या. 6 Ms. °रेव.

एकादशः सर्गः. २८५ लङ्कादाहप्रसङ्गप्रथमपरिचितेनामुना स्वामिभक्ति- स्वस्सिन्धुस्नातकेन द्रुतमनिलभुवा(l.11) वन्दिताभ्यां पुरैव • पद्भ्यां लङ्केन्द्रचूडामणिगुणितनखश्रेणिमाप्यं(?)त्रपाभ्यां मातुर्निर्माय पापक्ष(l.12)यमथ विदधे पुष्पकस्यात्र देवी ॥ युद्धात्पूर्वमेव लङ्कादाहप्रसंगपूर्वपरिचितेनं रामभक्तिगङ्गायां स्नातकेन ह(l.13)नुमतैव प्रथमं वन्दिताभ्यां ततो बिभीषणस्य मुकुटरत्नैः प्राप्तां नख- संपर्केण त्रपा ययोस्ताभ्यां . नखानां(l.14) रत्नाधिकद्युतित्वादिति भावः बि- भीषणेन प्रणताभ्यामित्यर्थः . पादाभ्यां सीता पापक्षयं भूमेः(l.15) कृत्वा पुष्पकस्य पापक्षयमकरोत् . अयमर्थः रावणस्पर्शदोषात्तयोर्यत्पापमासीत्त- त्सीतापा(l.16)ददर्शनेन शान्तम् ॥ 89. आरूढे प्रसभापहारनिबिडव्रीडाजडं राक्षसे मन्दं मन्दमुवाह वा(l.17)हनमिदं दिव्यं धनस्वामिनः • देवेनेदमधिष्ठितं तु गुरुतायोगेपि तल्लाघवं धत्ते येन बिभे(l.18)ति सोप्यंचतुरंमन्यः खगानां पतिः ॥ रावणेन हठापहरणाल्लज्ज्येव जडं पुष्पकं रावणे(l.19) आरूढे सति मन्दं मन्दमवहत्तत्पुष्पकं रामेणाधिष्ठितं तद्गौरवे सत्यपि तल्लाघवं धारय- (l.20)ति येन लाघवेन हेतुना गरुँ[डो] मन्दमात्मानं मन्यमानो भयं प्राप्नोति . अयमर्थः मन्दगामि(l.21)[नं मां] त्यक्त्वा नारायणः पुष्पकमेवारोहयतीति गरुडभयं . गौरवेपि लाघवमिति विरो(l.22)[धः] ॥ 90. [सु]ग्रीवश्च बिभीषणश्च कृतिना रामेण निष्कण्टकी- कृत्याप्यर्पितया तथा न भजतो रा(l.23)[ज्यश्रिया] निर्वृतिम् . लङ्काश्लेपणशीतलीकृतमनस्स्वामिप्रियादत्तया दृष्ट्या भाग्यवतां(l.24**78*) मवैति हनुमानात्मानमाद्यं यथा ॥ 1 Ms. 'नक'. 2 Sic. Comm. suggests 'श्रेणिप्राप्त' which would be bad metre. 3 Ms. lc. under l. 12. 4 Ms. प्राप्ते. 5 Ms. साप्यं. 6 Ms. गमं. 7 Sic. Is it 'श्लेष'? 8 Ms. has पृ. रा. on margin.

२८६ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. सुग्रीवविभीषणौ रामे $\dots\dots\dots\dots$ [ग्र] (l.1) था लङ्कादाहसुखितसीता- दत्तया दृष्ट्या हनुमान्महाभाग्यवन्तमा $\dots\dots\dots\dots\dots\dots$ (l.2) सीतादृष्टि- रित्यर्थः ॥ ९1. मृडतनुरनुप्राणद्विश्र्वा भुजङ्गमजङ्घमा- भरणभरणी शम्भो:(?) प्रियङ्करणी दृशः . अजनयदमुं कौमारेण क्रमेण ततो॓करो- त्सुरहितकृत१ विष्णोस्साहायकं कपिकेसरी? . अनुप्राणज्जीवज्जगद्विश्वं यथा सा मृडस्य तनुरीश्वरमूर्तिर्वायुरूपा हर- स्य भुजङ्गमा एव जङ्घ(l.5)मान्याभरणानि तेषां भरणी पोषिका हरस्य ललाटदृष्टप्रभ्रेः प्रियंकरणी ज्वालाकैरी हनुमन्तम (l.6) जनयत् अयं हनु- मान्कौमारेण क्रमेण रामस्य विष्णोस्साहायकमकरोत् केसरी राजा ह$\dots$ $\dots$(l.7)त्कुमारः स्कन्दश्च दैत्यदलनाद्विष्णोरुपकारं कृतवान् . अयममुमि- त्यनयोर्मध्यादेकस्य पाठे $\dots\dots$ (l.8)रस्यार्थलभ्यत्वम् ॥ ९२. वैदेहीकिंवदन्त्या रघुपतिहृदयं लक्ष्मणस्याथ वक्ष- स्संजीवन्या विशल्यं(l.9) विरचयितुमयं द्विः पयोराशिमारे . यातायातं विधाताप्यधिवसति यतो विस्मयस्यातिभूमिं(l.10) भूमा(?)रंहो निरंहो वहति हनुमतस्संमतं तद्विमानम् ॥ सीतावृत्तान्तेन राम $\dots\dots\dots\dots$(l.11)जीवनौषध्या लक्ष्मणस्य च वक्षो विगतशल्यं कर्तुं द्वौ वारौ समुद्रस्य पारे गता[गतं] $\dots\dots$हृतुमान्ये- नाश्चर्यस्यातिशयं प्राप्तः तद्धनुमतो मनोहरं निरंहो निष्पापं रंहो $\dots\dots\dots\dots$ (l.13) धारयति ॥ 93. लङ्कायामपि चन्द्रशेखरधनुर्भङ्गीकिएश्यामिकां क्रान्तां दाशरथेर्भुजादिव मनोराज्योषशानीकृतात् . 1 Ms. तताक°. 2 Ms. lc. mark before 'क' but nothing is written on margin. 3 Ms. 'जीवि'. 4 Ms. 'जव'. 5 Ms. 'रय'.

orद्वेधा? It has two strokes: द्वैधा. Wait, let's look at द्विसहस्रसंख्यः: द्विसहस्रसंख्यःorद्विसहस्रसंख्यं? It has visarga: द्विसहस्रसंख्यः. Then क्षिप्तोच्छ्रिमार्गो(1.1): क्षिप्तोच्छ्रिमार्गो- wait, in line 12 the verse says:द्वैधाक्लृप्ताद्दिमार्गं. Commentary explains: बाणवर्षैर्द्वैधा द्विसहस्रसंख्यः क्षिप्तोच्छ्रिमार्गो(1.1). Wait, look at the dots: There are 5 small circles at the start of line 15: ......or•••••. In the image, they are small circles °°°°°or......? They are small circles/dots: ......(dots) in line 6:राक्षस्या••••••(1.17)लितां. In line 14: द्वैगुण्यविकासं ••••••••(1.23*). In line 15: •••••तस्य. In line 16: •••••••• ॥ ९५.`

Now look at verse 96: तेजोवधं रचयितुं रजनीचराणा