पृथ्वीराजविजय महाकाव्यम् (कवि जयानक - अजमेर चौहान साम्राज्य एवं सम्राट् पृथ्वीराज इतिहास)

२८ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. त्रिजगद्धीतिहरणार्थे तवोद्योगे द्वापरं युगं संदेहं च न मन्ये . प्रतिमल्ला- भावादिति भावः . य(1.25**6¹)त्र द्वापराभावस्तत्र कथं कलिरित्युक्तिसङ्गतिः . सन्देहेद्वापरौ चाथेत्यमरः² ॥ ७४. व्याहृत्य वाक्यमिति पुष्कर(1.1)कारणेन तूष्णीमभूयत च पुष्करकारणेन . आसर्गसम्मतपिशाचजनार्दनस्य भास्वत्यपत्यत दृ(1.2)शा च जनार्दनस्य ॥ पुष्करकारणेन पद्मजन्मना त्रिपुष्करहेतोर्वचनमुक्ता तूष्णीं भूतं च जनार्दनस्य(1.3) दृशा सूर्ये पतितं च . द्वौ चशब्दावेककालतां सूचयतः . यतस्सर्गादारभ्य संमतं पिशाचजनाना(1.4)मर्दनं मारणं यस्य ॥ ७५. तत्कालं रविमण्डलात्पुनरिव त्वष्टुर्गताद्गोचरं दैत्यारेर्विषयीकृताद्रविम(1.5)येनैवेक्षणेनोदगात् . गाढाकृष्टनभोवरोहसमयन्न्यञ्चन्मुखाश्

प्रथमः सर्गः . २६ इत्यन्तः कान्तिजातं कमलजकमलाकान्तमेला(1.12)पवेला- साक्षित्वेन स्थितानां किमपि दिविषदां विस्मयं तद्वितेने ॥ तत्कान्तिजातं स तेजःपुञ्जो नभ(1.13)श्चराणामाश्चर्यमुदपादयत् . क- दाचित्तैः कश्चित्तेजःपुञ्जो न दृष्ट इत्याह . कमलजो ब्रह्मा क(1.14)मलाकान्तो विष्णुस्तयोस्संघटनदर्शिनाम् यद्वा तयोस्संघटनं पश्यतामिति वस्तुधर्मः . इति(1.15)र्हेतौ . कालाग्नेरारभ्य शिवपर्यन्तं पूर्वं यदजनि विपर्यासवृत्या- काशादधः प्रवृत्त्या तदाग्नेय(1.16)लिङ्गमिदं किमवतरति कि[मवतीर्णं]म् अन्यथा यदीदमाग्नेयलिङ्गं न भवति तदा इयत्ते(1.17)जः क्व भवतीति भद्रम् ॥ 77. श्रीलोलराजसुतपण्डितभट्टनोन- राजात्मजो विवरणं व्यधिता(1.18)द्यसर्गे . आज्ञामवाप्य विदुषां किल जोनराजः पृथ्वीमहेन्द्रविजयाभिधकाव्यराजे ॥(1.19) पृथ्वीराजविजये प्रथमस्सर्गः ॥

? Wait, look at line 6: Is there a footnote marker? No, wait! Could Footnote 1 be about line 6: "after ˚रं"? "सूर्ये दृष्टे इत्यर्थः crossed after ˚रं." Yes, "अथानन्तरं" ends with "˚रं"! There is no superscript number, or maybe an invisible/faint one, or simply "crossed after ˚रं". Wait, what about Footnote 2: "2 Is it कञ्चन ?." In Verse 2, line 9: "किमाहुतीः कश्चन..." -> wait, look at "कश्चैन" or "कश्चन": the word is "कश्चैन" or "कश्चन"? It looks like "कश्चन" with an ai-matra, or "कश्चैन"? Wait, why does Footnote 2 say "2 Is it कञ्चन ?"? Because the manuscript or text reads "कश्चैन" or "कश्चन"! Wait, what about Footnote 3: "3 Ms. ˚मर्थतां"? In Verse 4, line 18: "प्रयाति यस्य प्रतिदर्शमर्थिताम्" -> Footnote 3 says "3 Ms. ˚मर्थतां". And Footnote 4: "4 Ms. ˚यमेष˚." -> in line 20: "प्रदर्शयिष्यत्ययमोषधीः".

Now, what is `

द्वितीयः सर्गः. ३१ किमुत्त(l.2)रस्यां दिशि वृद्धतेजसा कृतोपचारो वसुभिर्विवस्वता . उपेत्य रम्भाप्रणयात्त्रिविष्टपं त्र(l.3)जत्यसावुत्तरदिक्पतेस्सुतः ॥ ५. किमेष सत्यप्यमृतांशुसौहृदे तिरस्कृतश्चन्द्रकिरीटतेजसा .(l.4) विरागतस्सूत्रितमित्रसंग्रहो जगज्जिगीषुर्मदनोवरोहति ॥ ६. किमोषधीशस्य सहोदरो भिष- क्कृ(l.5)तोपदेशश्चिरकालमश्विनोः . अनामयीकर्तुमदः क्ष्मातलं त्विषां निधेर्मण्डलमेष मुञ्च(l.6)ति ॥ ७. किमेष राशिस्थितिमेत्य भास्वता वितीर्णदोषोपशमार्थवैभवः . उपप्लवं म्लेच्छकृतं म(l.7)हीसुत- स्स्वमातुरङ्कं विनिहन्तुमागतः ॥ ८. अनूरुणा जांतिरिति प्रवेशितो निराकरिष्यंस्तिमि(l.8)रं रसातलात् . गृहीतशिक्षः किमयं दिवाकरा- द्धरामनन्तः पुनरेति रक्षितुम् ॥ ९. सहस्रपा(l.9)देन निकामसेवया कृतप्रसादो द्वितयेन पादयोः . किमेष पापाकुलितं नु पुष्करं पवित्रयि(l.10)ष्यन्नरुणोवरोहति ॥ १०. १ Ms. किमौष°. २ Ms. °याज्जा°.

३२ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. चिराय नारायणपादसेवया किमुज्झितः पाशवपाशवैकृतैः . भवान्तरे(1.11) शिक्षितराक्षसक्षयो- न्यरूपतामेत्ययमर्कभूर्हरिः ॥ 11. जनेन कानीनतया कदर्थितः प्रविश्य युद्ध(1.12)क्रिययार्कमण्डलम् . अयोनजन्मत्वसमेधितद्युतिः किमेष कर्णः पुनरेति भूतलम ॥ 12. जग(1.13)त्प्रदीपादपरः प्रदीपितो जगत्प्रदीपो नु किमीश्वरेच्छया . किमेष वा द्वादशसूर्यतेजसा कृ(1.14)तो भुवि द्वादशराजजित्वरः ॥ 13. इति प्रतापायतनेन तेजसा नभश्चराणां निचयेन चर्चितः . जग(1.15)त्त्रयीपुण्यसमृद्धिसंगमः पतङ्गमध्यात्पुरुषो विनिर्ययौ ॥ 14.

: Yes, भौ[मो]⁵orभौ⁴[मो]⁵. In the image, right above the [मो]there is a superscript, wait, is that a5? Yes, ⁵. And what about 4? Wait, before [मो], above the ौofभौ, is there a 4? It looks like just the ौdiphthong sign, or wait: theौhas its two slants, but above it there is nothing? Wait, where is4? Wait! Look at [मो]: there is a ⁵next to it. But where is⁴? Wait, could footnote 4 be 4 Ms. भो.°referring toभौ? Often in these editions, an emendation in square brackets [मो]is from another manuscript or editor, andभौis from Ms., or vice versa. Wait, let's look at line 18 again:कि॥ महीसुतो भौ[मो]⁵ म्लेच्छैः कृतमुपद्रवं निवारयितुं(l.7) स्वमा-`

Line 19: तुर्भूमेरङ्कं किमागतः . स कथमुपद्रवं वारयतीत्याह एकस्मिन्मेपा(l.8)दौ Wait, एकस्मिन्मेपा(l.8)दौ or `

३४ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. शिष्टः . अर्केण कुतो हेतोस्सोऽध्यापित इत्याह अरुणेन मातृस्व(l.12)स्रेय- त्वात्प्रवेशितः अथ……र्था………धारितां भूमिं भूयो र……… ………(l 13)¹. स॥ सहस्र[पादेन सूर्येण निकामसे]वनींश्छेतोः पादद्वितयेन कृतप्रसादो दत्तपादद्वयः . सूर्यस्य सहस्रपादत्वात्पादद्वयदानोक्तिसङ्गतिः . (l.15)एषोरुणः किं नु म्लेच्छक्षोभितं पुष्करं पवित्रीकर्तुमवरूढः ॥ चि॥ श्रीराम्पा(l.16)दसेवया त्यक्तपशुजन्मपाशविकारो जन्मान्तरे शि- क्षितराक्षसवधोयमर्परं(l.17) Lines 18 to end of page missing ततो युद्धे मरणेनार्कमण्डलं प्रविश्य किमेष कर्णो भूतलमेति. कर्णः कथ- मियद्दी(l.1)प्र इत्याह अयोनिजत्वेन समेधिता द्युतिर्यस्य ॥ जग॥ जगत्प्रदीपादकोर्दा(l.2)श्वरेच्छया प्रदीपितो द्वितीयो जगत्प्रदीपः सूर्यः किमेष भवति. किं वा द्वादशानां(l.3) सूर्याणां तेजसा कृतः किमेष भवति . द्वादशविधराजजैत्र इति हेतुः ॥ इति॥ (l.4) प्रतापमूलस्थानेन तेजसा हेतुनैवं देवराजेन चर्चितः कृत- कल्पनः त्रिभुवन(l.5)पुण्यराशिः पुरुषोर्क्रमण्डलान्निर्गतः ॥ इतः प्रभृति स योपि रेवन्तं इत्यन्तं पु(l 6)रुषरूपवर्णनपरं कुलकम् ॥ यथा द्युसिन्धोस्सलिलाद्यथाग्नितः तथैव पुण्या(l.7)दपि भानुमण्डलात् . महेश्वरस्यैष तनोरस्समुद्गतो जगद्विषां संहृतये गुहः (l.8)पुनः ॥

1 Ms. सूर्वेत्यन्वयः crossed at the beginning of line. 2 Ms. ॰नद्धे॰. 3 Ms. ॰णंशिका॰ 4 Ms. ॰मरप॰ 5 Ms. रेधर्मं॰. 6 Ms. ॰स्येव, ॰ष written above ॰व.

द्वितीयः सर्गः . ३५ आग्नेयो गाङ्गेयश्च कुमार इत्यागमः . अतः कविरुहति अष्टमूर्त्ति(l.9)- मूर्त्यन्तरात्सूर्यमण्डलाच्छेत्त्रच्छयार्थमेष कुमार इव निर्गत इत्युत्प्रेक्षा . पुरुषो विषयो गु(l.10)हो विषयी . विषयित्वेन विषयस्य सम्भावनार्थं महातेज- स्त्वमनपा......स्समानो(l.11)....................॥ १५. स्वभावसि[द्धाभरणादि] — ◡ — प्रभावलीलार्थगतावकाशया . शनेर्ज(l.12)नन्या प्रतिमान्यतावँशा- न्निषिद्ध्येव स्वयमेव नान्वितः ॥ देवानां छाया न भ(l.13)वतीति प्रसिद्धिः तदेव कविरुत्प्रेक्षापूर्वमुप- न्यस्यति . शनेर्जनन्या च्छा(l.14)यया नान्वितः . छायाया अभावे हेतुं संभावयति नैसर्गिकभूषणादी(l.15)- [Lines 16 to end of page missing] (**⁴) द्धेति.⁵ भावः ॥ १६. पतङ्गवानायुरोमकोमलै- र्निकामकाशैरपि कुन्तलोत्करैः . गुणाननुज्झद्भि(l.1)रिवान्वयाश्रया- न्विनिर्ममाणो रजनीपरावभवम् ॥ पतंगस्य रवेर्वानायुजा येश्वास्तद्रोमवत्कोम(l.2)लैरत्यर्थमेचकैः केशै रात्रेस्त्यवमानं कुर्वन् . अत उत्प्रेक्ष्यते कारणानुगुणान्गुणानत्यजद्भि(l.3)रि- वेति . तेषां कारणं दिवाक॑मण्डलोत्थितः पुरुषः ॥ १७. किरीटरत्नातपमण्डलच्छला- द्ध(l.4)वत्सुधांशोरपि सुन्दरं मुखम् . 1 Is it ॰त्त्वात्र॰ ? 2 Ms. इव l.c. under l. 10. 3 Ms. ॰तार्यशा- 4 Ms. पृ. on margin. 5. Read काया निषिद्धे०. 6 Ms. ॰रसिकु०.

३६ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. अनश्वरीकर्तुमिवार्हिमत्विषा सुधांशुजीवातुमिवांशुरर्पितम् ॥ (l 5) सुधांशोर्जीवातुर्जीवनौषधं सुषुम्णाख्यो रश्मिस्तमिव मौलिस्थरत्नर्- श्मिव्याजादधत् . कु(l 6)तः प्राप्तमित्याह सूर्येणेन्दुसुन्दरं मुखमविनाशीक- र्तुमिव दत्तम् . चन्द्रः क्षीणस्सन्सुषुम्णाप्रवेशेन व(l 7)र्धते . अस्य च मुखं चन्द्रः तमेव सुषुम्णाः प्रविशंतु यथा न जातु क्षीयत इति भावः ॥ १८. न मृष्य(l 8)ते कस्यचिदेष वक्रता- मितीव मत्वा परमार्जवस्पृशा • कदाचिदिन्दोः कलयेव भास्वता वि(l 9)तीर्णया चन्दनलेखयान्वितः ॥ सूर्येण प्रसादीकृतया सरलया चन्द्रकलयेवं चन्दन(l 10)ललाटिकया युक्तः . चन्द्रकलायास्सरलत्वकल्पनायां हेतुमाह एष पुरुषः कस्यचि(l 11)- द्वक्रतां कुटिलत्वं न सहत इति ॥ १९. तवासुरान्पादतले करोम्यहं न शुक्रबुद्धया व्यवहार्यमन्यथा .(l 12) इतीव मुक्तामणिकुण्डलात्मना शुभग्रहाभ्यामवलम्बितश्रुतिः ॥ इन्दोः कदाचित्क्षीणत्वेन त(l 13)था बुधस्य च जातुचित्पापसाहच- र्येण पापात्मकत्वाच्छुभग्रहौ जीवशुक्रावेव ताभ्यां मुक्ता(l 14)र्कुण्डल- व्याजादाधारीकृतकर्णः अत्रोत्प्रेक्ष्यते तवासुरानित्यादिं तत्र जीव आह अहं तव पादतलगानसुरा(l 15)न्करोमि भवता शुक्रप्रेरणया ...... [न्य]- था मद्वचनपरित्यागेन न व्यवहर्तव्यम् शुक्र(l 16)स्यासुरपक्षपातित्वादिति . * 1 Ms. °वात्तमि°. 2 Ms. °विशंतु. 3 Ms. चन्दक.° 4 Read °भ्यां मुक्ता मुक्ताकुं. 5 Ms. °कानी°. 6 Ms. तं° to °दि lc. under l. 15. "

द्वितीयः सर्गः . ३७ भावः शुक्र आह तव पादतलेसुरान्करोमि त्वया शुक्रोसुरगुरु(l 17)रिति मयि वैरिपक्षसंभावनयान्यथा मद्रचनत्यागेन न व्यवहर्त्तव्यम् ॥ २०. महीतले कुत्र(l 18)चिदुज्झितासने सरस्वती श्रीश्च भयाद्भविष्यतः • इतीव पद्मौ दधदेतयोः कृते दृशोश्चंळला(l.19)द् ~ ~ - - - ~ - ॥ ………………•सरे भूमौ भविष्यतः अस्माद्धेतोरिव(l.20) २1. [Lines 21 to end of page missing] (*) सरोजलक्ष्म्‍या सितरक्तया रवे- र्‍यं कुले रत्नमितीव चुम्बितम् ॥ अरुणांशुभिरिव कृतं स्मितकान्तिच्छु(l.1)रितमधरं दधत् • अत्रोत्प्रे- . क्ष्यते अयं पुरुषस्सूर्यवंशे रत्नभूत इत्यतो हेतोरिव पंद्मिन्या शुभ्रारुणायां लक्ष्म्या चुम्बितं • माता हि(l.2) पुत्रं चुम्बति ॥ २२. विनिर्मितेनेव तमोभिराहृतै- र्विवस्वतान्धङ्करगैरौर्जगद्द्रुहाम् • विराजमानससह ते(l.3)न वर्मणा नवाम्बुदेनेव नभोग्रसङ्गिना ॥ जगद्द्रुहां दैत्यानामन्धंकरगैरान्ध्यंकरैः तमोभिः करण(l.4)भूतैरादि- त्येनानीतैः कृतेन कवचेन शोभमानः तत्कवचदर्शनाद्धि दैत्यानां तमांसि(l 5) दर्पा गलन्ति नभःप्राप्तसङ्गिना लग्नेन मेघेनेवेति⁴ सम्भावनम् ॥ २३. त्रिशन्निाशाकान्तकला(l.6)सुधालवैः कलिन्दकन्याजलशेषशुक्तिषु • 1 Ms. °शोच्छ°. 2 Ms. प° to °या lc. at the top of page. 3 Ms. °राज्यक°. 4 Ms. मेघेवेति, ‘न’ (sic.) le. above ‘घे.

३८ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. च्युतैरिवोत्पन्नमिनस्य मण्डले मनोरमं मौक्तिक(1.7)दाम धारयन् ॥ यमुनाजलान्निर्गताद्यच्छ्लेषं तदेव शुक्लयस्तासु पतितैः प्रविशंश्चन्द्रक(1.8)- लामृतकणैरर्कमण्डले उत्पन्नमिव मुक्ताहारं हारिणं धारयन् ॥ २४. सुरद्विषां विघ्न(1.9)यितुं मनीषितं गृहीतमभ्यर्थ्य रवेरिवान्तिकात् • उदारगारुत्मतनायकच्छला- त्समुद्वह(1.10)न्नङ्गतले शनैश्चरम् ॥ दीप्तगारुडमध्यमणिव्याजादुत्सङ्गे शनैश्चरमिव दधत् • कुतः प्रा(1.11)प्त इत्याह रविसमीपाद्याचित्वा गृहीतमिव • याचने हेतुमाह दैत्यानामभिप्रायं हन्तुम्(1.12) • शनैश्चरो हि सेवितश्शत्रून्हन्ति ॥ २५. किरीटकेयूरयुगाङ्गदद्वयी-

, द्वितीयः सर्गः. ३६ कलिन्दकन्यासलिलानुजन्मना' स्वकीर्त्तिग(l.18)ङ्गासहवासिनासिना ॥ कर्मारं शाणं. प्राप्तशाणाघर्षणेनेत्यर्थः यमुनायाः यामुनजन्मनां सोद- रेण स(l.19)················गङ्गया सहवांसि[ना खड्गे]न भ्राज- मानः ॥ २७. न चक्रमेकं भवति प्रयो(l.20)◡-- २८. Lines 21 to end of page missing; last 3 letters of line 21 are मकरे रीं समर्पिताम् ॥ सूर्येण दत्तां मालां कण्ठे धारयन्. अत्र संभाव्यते हरस्य तृतीयनेत्रं विशतः कामस्य(l.1) हस्तस्रस्तां धनुर्लतां हरस्य दक्षिणनेत्रस्थेनार्केण हरस्य सकाशात्प्राप्तामद्य सूर्येण दत्तां ॥ २९. द्वितीय(l.2)वैवस्वतवद्विरोधिनां हठात्पदं मूर्ध्नि विधातुमुद्यतः . विनीलगुल्फाभरणांशुमण्डल- च्छलेन पादौ(l.3) दधदायसाविव ॥ द्वितीयो यम इव शत्रूणां शिरसि बलाच्चरणं क्षेतुं प्रवृत्तो नीलानां गु(l.4)ल्फाभरणानामंशुराशिव्याजेन लोहमयौ पादाविव दधत्. यमो हि लोहमयपादः ॥ ३०. स(l.5)पक्षपातं दिनपत्यपत्यमि- त्यशेषभूमण्डलवन्द्यताकृते . चकासदङ्गुष्ठनखप्रभामिर्षा- त्स्थितेन स(l.6)न्ध्याद्वितयेन पादयोः ॥ 1 Ms. कन्दारं. 2 Is it यामुनानुजन्मना ? 3 Ms. स्पहवानि°. 4 Ms. ॰निभा°,

४० पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. अयं दिनपतेरपत्यमित्यतो हेतोस्समस्तजनैवन्दनीयत्वार्थं सानुरागं (l. 7) स्थितेन सन्ध्याद्वयेन चकासच्छोभमानोऽङ्गुष्ठांशुव्याजात् ॥ ३१. मनोरपि प्रस्तुतधर्मशासन- श्शनैश्च (l. 8)रादप्यलसः कुपद्धतौ . हरीश्वरादप्यतिमित्रवत्सलो यथोचितं दण्डधरो यमादपि ॥ मनोर (l. 9)पि सकाशादारब्धधर्मव्यवहारस्तथा कुपद्धतौ कुत्सितमार्गे भूमौ मार्गे च शनेरप्यलसः सु (l. 10) ग्रीवादप्यतिशयेन मित्रप्रियः यमादपि य- थोचितदण्डः . सूर्योत्पत्या मन्वादिभ्यो भ्रातृभ्योऽति (l. 11) रेको दर्शितः ॥ ३२. यदर्थ्यते किंचन येन केन चि- त्तदस्य कर्णादपि दातुमीश्वरः . मनो दधानस्सु (l. 12) मनोरुजाक्षयं विधातुमुज्जागरमश्विनोरपि ॥ येन केनचिद्गुणिना निर्गुणेन वा यत्किंचन दे (l. 13) यमदेयं वा स याच्यते तदप्यर्थिने दातुं कर्णादप्युत्साहवान् . अश्विनोरपि सतोरश्विनाव- ना (l. 14) दृत्येत्यर्थः सुमनसां देवानां साधूनां च रुजाक्षये सावधानं मनो दधत् ॥ ३३. स योपि रेवन्तं इ (l. 15)ति प्रसिद्धिमा- नपत्यरत्नं नलिनीविलासिनः . तुरङ्गविद्याचतुरस्ततोप

द्वितीयः सर्गः . ४१ स योपि रेवन्तनामा प्रसिद्धस्सूर्यस्य श्रेष्ठः पु(l.17)त्रस्तस्मादप्यश्ववि- द्याकुशलो विष्णोः पादत¹लं प्रापन् ॥ 34. स पुष्कराशेषसमुद्रपूरि(l.18)तैः कुलापगानां पयसा भृतैरपि . निधानकुम्भैरपि रत्नसंकर- प्रभावतैरुत्पलदामहारि(l.19)भिः ॥ 35. असर्जयद्भूजगयीविभूषितै- र्भृशं प्रमोदाश्रुभरेण निर्भरैः² . महात्मनष्षोडशभिर्विलोचनै- र्महाभिषेकं विधिना सहाच्युतः³ ॥ युगलकम् ॥ (l.20) सोच्युतोस्य महात्मनो विधिना ब्रह्मणा सह महाभिषेकं षोडशभिर्ने- त्रैरारब्धवान् यत आन(l.21)न्दाश्रुपूरितैर्निधानकुम्भैरिव . तेपि भुजङ्गीवृता भवन्ति . अभिषेके षोडश कुम्भा योज्या इ(l.22)त्याचारः . य⁴द्वा पुष्करादीनां च षोडशसंख्यात्वं कुम्भानां षोडशत्वम् ॥ 36. प्रणामकाले विधिवासुदेवयोः करैश्चतुर्भिञ्च करद्वयेन च . धृतोत्तमाङ्गस्स(l.23*) षडन्तरानपि द्विषः प्रतिक्षेप्तुमिवाप्तवान्बलम् ॥ ब्र

४२ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम् . निरित्वरैर्नेत्रपथेन शांर्ङ्गिण- स्समस्ततीर्थैरिव सो(l.4)भ्यषिच्यत ॥ नद्यस्सर्वाङ्गसन्धिषु कुक्षौ समुद्रश्चं इति दृशूं हरेस्समस्ताङ्गेषु वर्ति(l.5)- नीनां नदीनां तथोदरे स्थितानां समुद्राणां जलकणैर्दृङ्मार्गतो हर्षवशान्निर्ग- च्छद्भिरशेषतीर्थैरि(l.6)व सोभिषिक्तः ॥ ३८. निसर्गपूर्णां कलशं दधद्विधि- र्हरिश्च शङ्खं तत एव पूरयन् . (l.7) धराधिपत्ये प्रमदाश्रुणा स्वतः कृताभिषेकं पुनरभ्यषिञ्चताम् ॥ ब्रह्मा कलशं स्वभावजलपूर्णां दधद्धरिश्च सरित्समुद्रेभ्यश्शङ्खं पूरयन्नु- भौ ब्रह्माच्युतौ प्रथममानन्दवाष्पेण कृताभि(l.)षेकं तं चक्रवर्तित्वे पुनर- भ्यषिञ्चताम् ॥ (l.) ३९. कलौ युगे(l.8) बुद्धतया स्थितो हरि- र्ददाति यत्कारुणिको जनान्प्रति . तदापदस्मादनुभावस(l.9)प्तकं ॰स सप्तलोकीविजयस्य साधनम् ॥ कलिक़ाले बुद्धरूपो हरिर्दयालुर्जनान्प्रति(l.10) यद्ददाति तदनुभावानां वक्ष्यमाणानां प्रभावाणां सप्तकं विष्णुसकाशात्प्रापत्(l.11) सप्तभुवनजय- स्योपायम् ॥ ४०. महाप्रभावानुपलभ्य सप्त ता- नवाप्तवान्सप्तम(l.12)चक्रवर्तित्ताम् .

1 Ms. °नसा°. 2. Mahābhārata, Shānti, 46.68, ˚मुद्राश्चत्वारस्तस्मै तोयात्मने नमः, see note 2, p.18. 3 Sic. Is it दर्शनात् ? 4 Ms. °र्गजह°. 5 Ms. °ज° to °शा° lc. on margin. 6 Ms. ॥ ७ after °न्. 7 Ms. the whole of the Comm. on this verse is lc. on margin.

द्वितीयः सर्गः . ४३ यदस्ति किंचित्करणीयमुच्यतां तदित्यभूत्प्राञ्जलिरग्रतस्तयोः ॥ (l.13) सप्त महतः प्रभावानवाप्य सप्तमचक्रवर्तिभावं लभमानस्स कर्तव्यमा- ज्ञाप्य(l.14)तामिति वदंस्तयोः पुरो बद्धाञ्जलिरभूत् ॥ 41. सुदर्शनस्य प्रतिपादकं प्रति(l.15) त्रिनेत्रमुत्तानितपूर्वमेकदा . पुरोस्य विश्वाभयदक्षिणाकृते प्रसारयामा(l.16)स करं जनार्दनः ॥ सुदर्शनस्य चक्रस्य दातारं त्रिनेत्रं प्रति हरिणा कदाचि(l.17)त्पूर्वमु- त्तानितं हस्तं हरिरस्याग्रे जगदभयदक्षिणार्थं प्रसारयामासोत्तानं(l.18) कृतवान् ॥ 42. ततो नियुक्तस्स यथोदिते विधौ विधौ च देवे च विधौ तिरोहिते . यश(l.19)स्यमर्त्यारि——⏑—विधौ विधौतपाप्मा भरबन्धमग्रहीत् ॥ विधौ ब्रह्मणि वि(l.20**³)धौ विष्णौ च देवेन्तर्भूते सति ताभ्याम- सुरवधे प्रेरितो विधौतपाप्मानुचितपापस्स पुरुषोसुरप(l.1)द्यानां संकोचक- त्वाच्चन्द्रसंमे यशसि भरबन्धमभिनिवेशं गृहीतवान् ॥ 43. करेण चापस्य ह(l.2)रेर्मनीषया बलेन मानस्य नयस्य मन्त्रिभिः . धृतस्य नामाग्रिमवर्णनिर्मितां स चाहमानोय(l.3)मिति प्रथां ययौ ॥ 1 Ms. °ससो°. 2 Is it °रिसरोजिनीविधौ ? 3 Ms. पृ. रा. वि. on margin. 4 Ms. चन्दसं°. 5 Ms. निन्दितां.

४४ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम् . स पुरुषश्चाहमान इति प्रथां प्राप्तः नाम्नामग्रिमाक्षरैः कृतां . केषां ना- (I.4)मानीत्याह . करेण धृतस्य चापस्य तथा मनीषया धृतस्य हरेस्तथा ब- लेन धृतस्य मानस्य(I.5) तथा मन्त्रिभिर्धृतस्य नयस्य. चापादीनां नामा- द्यक्षरैरिव कृतां चाहमान इति संज्ञां स लब्ध(I.6)वानित्यर्थः ॥ ४४. कदाचिदुत्कण्ठित एष मा स्म गा- द्विलोकयन्नर्कमितीव विष्णुना . विरिञ्चसा(I.7)मान्यमवेत्य लम्भितं स्वनाभिपङ्केरुहमातपत्रताम् ॥ एष सूर्यपुत्रः पितर्युत्कण्ठितस्सूर्ये(I.8) विलोकयन्सूर्यदर्शनहेतोस्सूर्ये मा गादितीव माहात्म्यविषये ब्रह्मणास्सादृश्यमवेत्य विष्णु(I.9)नास्य स्वनाभि- पद्मं छत्रतां नीतम् . छत्रत्वेन नाभिपद्मं हरिरदादित्यर्थः . विलोकयन्निति हे(I.10)तौ शतृप्रत्ययः . अयमर्थः ब्रह्मा मम नाभिपद्माश्रयः अयं च ब्रह्म- णास्सदृशः अस्याप्यहं(I.11) निजपद्मं ददामीति . यद्वा विरिञ्चसामान्यं साधारणमिति नाभिपद्मस्य विशेषणम् . त(I.12)स्यातपत्रतामवेत्य लम्भि- तम् . उपेत्येति पाठ आर्षः ॥ ४५. विवृद्धिमानीय दिनानि कानिचि- त्यु(I.13)नः पिता ते तनुतां तनोति मे . यशोनिधे तद्विभृहि त्वमेव मा- मितीव सेवापरमिन्दु(I.14)मण्डलम् ॥ ४६. तथा न विश्रान्तिपदं रिपुर्मधो- र्वैति मां मानद पुष्करं यथा . उपप्लवस्तद्द्रुतमे(I.15)व वार्यता- मितीव दुग्धार्णवमेव सेवकम् ॥ 1 Ms. लंच्छि०. 2 Pāṇini 3.2.126. 3 Ms. ॰ञ्च्यसा०. 4 Ms. ॰मिन्द्र०.

द्वितीयः सर्गः ४५ तव पिता सूर्यो मां कंचित्कालं संवर्ध्य मम हानिं करोति(l.16) त- स्माद्धेतोर्हं यशस्विंस्त्वमेव मां रक्षेतीव सेवायां सक्तं चन्द्रमण्डलम् ॥ तथा ॥ मधो रि(l.17)पुर्विष्णुः पुष्करं यथा विश्रामस्थानं जानाति तथा न मां जानाति तस्माद्धेतोम्लेंच्छोपद्रवश्शीघ्रमे(l.18)व वार्यतामित्यतो हेतोस्सेवकं क्षीरसमुद्रमिव ॥ 47. हिरण्यगर्भस्य कमण्डलूदरे यमेव सं(l.19)स्थानविशेषमश्नुते . तमेव धृत्वेव महेश्वरभ्रमा- त्स्थितं हृदं मूर्धनि सौरसैन्धवम् ॥ ब्रह्म(l.20)णः कमण्डलुमध्ये गङ्गाजलं यमेव संनिवेशनं प्राप्नोति तमेव संनिवेशं गृहीत्वायं महेश्व(l.21)र इति भ्रमाच्छिरसि स्थितं गङ्गाप्रवाह्मिति रूपकम् . अयमपि हि महान्भूमेरीश्वरः ॥(l.22) 48. नभस्सरस्सारसयोर्बलद्विषा हिमाचलस्य स्फटिकाचलस्य च ध्रुवं कृतं पक्षतिभिर्नभश्चरै(l.23)- रमित्रशान्त्यर्थमुपायनीकृतम् ॥ नभ एव सरस्तत्र सारसयोर्हंसयोर्हिमाद्रिकैलाशयोः(l.24*) संबन्धि- भिः पक्षतिभिः पक्षैरिन्द्रेण नूनं कृतं सच्छत्रुत्त्यर्थं देवैर्ढांकनीकृतम् ॥ 49. अदृश्यमूर्तिस्स्वयमुष्णवा(l.1)रणं रथाङ्गपाणेस्सहधर्मचारिणी . समुन्नतिं सूर्यकुले करिष्यतो रघोरिवास्यापि बभार मूर्धनि ॥ जनै²(l.2)रहश्या श्रीस्सूर्यकुले माहात्म्यं करिष्यतोस्य रघोरिव शिरसि धृतवती छत्रम् ॥ कुलकम् ॥ 50. ¹ Ms. हदं. ² Ms. देवै° lv. above l. 1.

४६ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम् · अयं यथा(l.3) मे तनयस्तथा कृती न कश्चिदन्योपि कदाचिदप्यभूत् · इति स्वकं बिम्बमिवोष्णरश्मिना प्रतापवृद्ध्यै कृ(l.4)तमानुयात्रिकम् ॥ 51. अचिन्तयद्यो मनसापि विप्रियं तमप्युपस्थाय विहन्तुमीश्वरम् · सुदर्शनाद(l.5)प्यधिकप्रभावमा- गुपास्त चक्रं विजयेषु तं दिशाम् ॥ युगलकम् ॥ अयं मम पुत्रो यथा कृती भ(l.6)वति तथा कोपि नान्यो मत्पुत्रोभूदि- त्यतो हेतोस्सूर्येण प्रतापवर्धनार्थमानुयात्रिकं कृतं निजं बिम्बमिव तथा(l.7) यो मनुष्यो देवो वा चित्तेनाप्यनिष्टं चिन्तयति तमप्येत्य निहन्तुं समर्थं यंतो हरिचक्रादपि सप्रभावं चक्रं(l.8) विजयकालेषु तं सिषेवे ॥ 52. प्रजापतेस्सृष्टिरिवात्तविग्रहा स्थितिक्रिया मूर्तिमतीव वैष्णवी · किम(l.9)न्यदध्यापितदेहडम्बरा स्वयं न वा संहृतिशक्तिरैश्वरी ॥ 53. दधत्यशेषैरपि लक्षणैस्तनू- मलङ्कृतां र(l.10)त्नमरीचिमालिनीम् · अभून्नदीभर्तुरिवाधिदेवता पुरोस्य ताम्बूलकरङ्कवाहिनी ॥ : मूर्तिमती ब्रह्म(l.11)णस्सृष्टिरिव तथा मूर्ता विष्णुसम्बन्धिनी स्थिति- रिव तथा किमन्यद्वर्णयाम इति शेषः अध्यापि(l.12)तशिक्षात्तितो देहड- 1 Ms. °सूदं° . 2 Ms. मत्पुत्रो° lc. under l.6. 3 Ms. यतो lc. under l.7. 4 Ms. °जलकां° . 5 Ms. °तार° .

द्वितीयः सर्गः . ४७ म्बरो मूर्त्तिमहणं यया सा हरस्य संहारशक्तिरिव सर्वैरूत्तमस्त्रीलक्षणैर्भूषि- (l.13)तं नानारत्नधारकं शरीरं दधती अत एव रत्नाकरस्याधिदेवतेव ता- म्बूलकरङ्कवाहिनी पुरोस्याभवत् ॥(l.14) 54. इदं ममोन्मूलयति स्म यश्छला- दमुष्य वक्त्राणि यथैव सन्ति षट् . तथैव दन्तान्दनुजक्षयक्षमा- नहं(l.15) न गृह्णामि किमित्यसूयया ॥ 55. गृहीतवानभ्यधिकं प्रभावतः शतिर्गणानामिव दन्तपञ्चकम् . मुखा(l.16)नुरूपीकृतसर्वविग्रह- स्तमन्वगादाजिषु गन्धसिन्धुरः ॥ युगलकम् ॥ यो मम दन्तं छलादुन्मू(l.17)लितवांस्तस्य कुमारस्य यथा षट्मुखानि सन्ति तथैव षट्संख्यान्दानवदलनदक्षान्दशनान(l 18)हं किं न दधामी- त्यसूयया प्रभाववशाहन्तपञ्चकमाददानो मुखसदृशीकृतसमस्तशरीर(l.19) ऐकदन्त इव गन्धहस्ती समरेषु तमन्वगात् ॥ 56. दिगष्टकं जेतुमशेषमंशुमा- नवश्यमष्टैव (l.20) बभार वाजिनः . इमं त्वमुष्मै प्रतिपाद्य सूनवे ध्रुवं गतस्संप्रति सप्तसप्तताम् ॥ 57. ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ . [विलङ्घनीयेन] ‿ ‿ ²द्विहायसा स्वकान्तिसर्वस्वं[ मिवार्पितं दधत् ] ॥ 1 Is it ॰नित्य॰ ? 2 Ms. ॰रोप॰. 3 Ms. द्वि॰ to ॰स्व lc. under l.25.