पृथ्वीराजविजय महाकाव्यम् (कवि जयानक - अजमेर चौहान साम्राज्य एवं सम्राट् पृथ्वीराज इतिहास)

३८ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. च्युतैरिवोत्पन्नमिनस्य मण्डले मनोरमं मौक्तिक(1.7)दाम धारयन् ॥ यमुनाजलान्निर्गताद्यच्छ्लेषं तदेव शुक्लयस्तासु पतितैः प्रविशंश्चन्द्रक(1.8)- लामृतकणैरर्कमण्डले उत्पन्नमिव मुक्ताहारं हारिणं धारयन् ॥ २४. सुरद्विषां विघ्न(1.9)यितुं मनीषितं गृहीतमभ्यर्थ्य रवेरिवान्तिकात् • उदारगारुत्मतनायकच्छला- त्समुद्वह(1.10)न्नङ्गतले शनैश्चरम् ॥ दीप्तगारुडमध्यमणिव्याजादुत्सङ्गे शनैश्चरमिव दधत् • कुतः प्रा(1.11)प्त इत्याह रविसमीपाद्याचित्वा गृहीतमिव • याचने हेतुमाह दैत्यानामभिप्रायं हन्तुम्(1.12) • शनैश्चरो हि सेवितश्शत्रून्हन्ति ॥ २५. किरीटकेयूरयुगाङ्गदद्वयी-

, द्वितीयः सर्गः. ३६ कलिन्दकन्यासलिलानुजन्मना' स्वकीर्त्तिग(l.18)ङ्गासहवासिनासिना ॥ कर्मारं शाणं. प्राप्तशाणाघर्षणेनेत्यर्थः यमुनायाः यामुनजन्मनां सोद- रेण स(l.19)················गङ्गया सहवांसि[ना खड्गे]न भ्राज- मानः ॥ २७. न चक्रमेकं भवति प्रयो(l.20)◡-- २८. Lines 21 to end of page missing; last 3 letters of line 21 are मकरे रीं समर्पिताम् ॥ सूर्येण दत्तां मालां कण्ठे धारयन्. अत्र संभाव्यते हरस्य तृतीयनेत्रं विशतः कामस्य(l.1) हस्तस्रस्तां धनुर्लतां हरस्य दक्षिणनेत्रस्थेनार्केण हरस्य सकाशात्प्राप्तामद्य सूर्येण दत्तां ॥ २९. द्वितीय(l.2)वैवस्वतवद्विरोधिनां हठात्पदं मूर्ध्नि विधातुमुद्यतः . विनीलगुल्फाभरणांशुमण्डल- च्छलेन पादौ(l.3) दधदायसाविव ॥ द्वितीयो यम इव शत्रूणां शिरसि बलाच्चरणं क्षेतुं प्रवृत्तो नीलानां गु(l.4)ल्फाभरणानामंशुराशिव्याजेन लोहमयौ पादाविव दधत्. यमो हि लोहमयपादः ॥ ३०. स(l.5)पक्षपातं दिनपत्यपत्यमि- त्यशेषभूमण्डलवन्द्यताकृते . चकासदङ्गुष्ठनखप्रभामिर्षा- त्स्थितेन स(l.6)न्ध्याद्वितयेन पादयोः ॥ 1 Ms. कन्दारं. 2 Is it यामुनानुजन्मना ? 3 Ms. स्पहवानि°. 4 Ms. ॰निभा°,

४० पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. अयं दिनपतेरपत्यमित्यतो हेतोस्समस्तजनैवन्दनीयत्वार्थं सानुरागं (l. 7) स्थितेन सन्ध्याद्वयेन चकासच्छोभमानोऽङ्गुष्ठांशुव्याजात् ॥ ३१. मनोरपि प्रस्तुतधर्मशासन- श्शनैश्च (l. 8)रादप्यलसः कुपद्धतौ . हरीश्वरादप्यतिमित्रवत्सलो यथोचितं दण्डधरो यमादपि ॥ मनोर (l. 9)पि सकाशादारब्धधर्मव्यवहारस्तथा कुपद्धतौ कुत्सितमार्गे भूमौ मार्गे च शनेरप्यलसः सु (l. 10) ग्रीवादप्यतिशयेन मित्रप्रियः यमादपि य- थोचितदण्डः . सूर्योत्पत्या मन्वादिभ्यो भ्रातृभ्योऽति (l. 11) रेको दर्शितः ॥ ३२. यदर्थ्यते किंचन येन केन चि- त्तदस्य कर्णादपि दातुमीश्वरः . मनो दधानस्सु (l. 12) मनोरुजाक्षयं विधातुमुज्जागरमश्विनोरपि ॥ येन केनचिद्गुणिना निर्गुणेन वा यत्किंचन दे (l. 13) यमदेयं वा स याच्यते तदप्यर्थिने दातुं कर्णादप्युत्साहवान् . अश्विनोरपि सतोरश्विनाव- ना (l. 14) दृत्येत्यर्थः सुमनसां देवानां साधूनां च रुजाक्षये सावधानं मनो दधत् ॥ ३३. स योपि रेवन्तं इ (l. 15)ति प्रसिद्धिमा- नपत्यरत्नं नलिनीविलासिनः . तुरङ्गविद्याचतुरस्ततोप

द्वितीयः सर्गः . ४१ स योपि रेवन्तनामा प्रसिद्धस्सूर्यस्य श्रेष्ठः पु(l.17)त्रस्तस्मादप्यश्ववि- द्याकुशलो विष्णोः पादत¹लं प्रापन् ॥ 34. स पुष्कराशेषसमुद्रपूरि(l.18)तैः कुलापगानां पयसा भृतैरपि . निधानकुम्भैरपि रत्नसंकर- प्रभावतैरुत्पलदामहारि(l.19)भिः ॥ 35. असर्जयद्भूजगयीविभूषितै- र्भृशं प्रमोदाश्रुभरेण निर्भरैः² . महात्मनष्षोडशभिर्विलोचनै- र्महाभिषेकं विधिना सहाच्युतः³ ॥ युगलकम् ॥ (l.20) सोच्युतोस्य महात्मनो विधिना ब्रह्मणा सह महाभिषेकं षोडशभिर्ने- त्रैरारब्धवान् यत आन(l.21)न्दाश्रुपूरितैर्निधानकुम्भैरिव . तेपि भुजङ्गीवृता भवन्ति . अभिषेके षोडश कुम्भा योज्या इ(l.22)त्याचारः . य⁴द्वा पुष्करादीनां च षोडशसंख्यात्वं कुम्भानां षोडशत्वम् ॥ 36. प्रणामकाले विधिवासुदेवयोः करैश्चतुर्भिञ्च करद्वयेन च . धृतोत्तमाङ्गस्स(l.23*) षडन्तरानपि द्विषः प्रतिक्षेप्तुमिवाप्तवान्बलम् ॥ ब्र

४२ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम् . निरित्वरैर्नेत्रपथेन शांर्ङ्गिण- स्समस्ततीर्थैरिव सो(l.4)भ्यषिच्यत ॥ नद्यस्सर्वाङ्गसन्धिषु कुक्षौ समुद्रश्चं इति दृशूं हरेस्समस्ताङ्गेषु वर्ति(l.5)- नीनां नदीनां तथोदरे स्थितानां समुद्राणां जलकणैर्दृङ्मार्गतो हर्षवशान्निर्ग- च्छद्भिरशेषतीर्थैरि(l.6)व सोभिषिक्तः ॥ ३८. निसर्गपूर्णां कलशं दधद्विधि- र्हरिश्च शङ्खं तत एव पूरयन् . (l.7) धराधिपत्ये प्रमदाश्रुणा स्वतः कृताभिषेकं पुनरभ्यषिञ्चताम् ॥ ब्रह्मा कलशं स्वभावजलपूर्णां दधद्धरिश्च सरित्समुद्रेभ्यश्शङ्खं पूरयन्नु- भौ ब्रह्माच्युतौ प्रथममानन्दवाष्पेण कृताभि(l.)षेकं तं चक्रवर्तित्वे पुनर- भ्यषिञ्चताम् ॥ (l.) ३९. कलौ युगे(l.8) बुद्धतया स्थितो हरि- र्ददाति यत्कारुणिको जनान्प्रति . तदापदस्मादनुभावस(l.9)प्तकं ॰स सप्तलोकीविजयस्य साधनम् ॥ कलिक़ाले बुद्धरूपो हरिर्दयालुर्जनान्प्रति(l.10) यद्ददाति तदनुभावानां वक्ष्यमाणानां प्रभावाणां सप्तकं विष्णुसकाशात्प्रापत्(l.11) सप्तभुवनजय- स्योपायम् ॥ ४०. महाप्रभावानुपलभ्य सप्त ता- नवाप्तवान्सप्तम(l.12)चक्रवर्तित्ताम् .

1 Ms. °नसा°. 2. Mahābhārata, Shānti, 46.68, ˚मुद्राश्चत्वारस्तस्मै तोयात्मने नमः, see note 2, p.18. 3 Sic. Is it दर्शनात् ? 4 Ms. °र्गजह°. 5 Ms. °ज° to °शा° lc. on margin. 6 Ms. ॥ ७ after °न्. 7 Ms. the whole of the Comm. on this verse is lc. on margin.

द्वितीयः सर्गः . ४३ यदस्ति किंचित्करणीयमुच्यतां तदित्यभूत्प्राञ्जलिरग्रतस्तयोः ॥ (l.13) सप्त महतः प्रभावानवाप्य सप्तमचक्रवर्तिभावं लभमानस्स कर्तव्यमा- ज्ञाप्य(l.14)तामिति वदंस्तयोः पुरो बद्धाञ्जलिरभूत् ॥ 41. सुदर्शनस्य प्रतिपादकं प्रति(l.15) त्रिनेत्रमुत्तानितपूर्वमेकदा . पुरोस्य विश्वाभयदक्षिणाकृते प्रसारयामा(l.16)स करं जनार्दनः ॥ सुदर्शनस्य चक्रस्य दातारं त्रिनेत्रं प्रति हरिणा कदाचि(l.17)त्पूर्वमु- त्तानितं हस्तं हरिरस्याग्रे जगदभयदक्षिणार्थं प्रसारयामासोत्तानं(l.18) कृतवान् ॥ 42. ततो नियुक्तस्स यथोदिते विधौ विधौ च देवे च विधौ तिरोहिते . यश(l.19)स्यमर्त्यारि——⏑—विधौ विधौतपाप्मा भरबन्धमग्रहीत् ॥ विधौ ब्रह्मणि वि(l.20**³)धौ विष्णौ च देवेन्तर्भूते सति ताभ्याम- सुरवधे प्रेरितो विधौतपाप्मानुचितपापस्स पुरुषोसुरप(l.1)द्यानां संकोचक- त्वाच्चन्द्रसंमे यशसि भरबन्धमभिनिवेशं गृहीतवान् ॥ 43. करेण चापस्य ह(l.2)रेर्मनीषया बलेन मानस्य नयस्य मन्त्रिभिः . धृतस्य नामाग्रिमवर्णनिर्मितां स चाहमानोय(l.3)मिति प्रथां ययौ ॥ 1 Ms. °ससो°. 2 Is it °रिसरोजिनीविधौ ? 3 Ms. पृ. रा. वि. on margin. 4 Ms. चन्दसं°. 5 Ms. निन्दितां.

४४ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम् . स पुरुषश्चाहमान इति प्रथां प्राप्तः नाम्नामग्रिमाक्षरैः कृतां . केषां ना- (I.4)मानीत्याह . करेण धृतस्य चापस्य तथा मनीषया धृतस्य हरेस्तथा ब- लेन धृतस्य मानस्य(I.5) तथा मन्त्रिभिर्धृतस्य नयस्य. चापादीनां नामा- द्यक्षरैरिव कृतां चाहमान इति संज्ञां स लब्ध(I.6)वानित्यर्थः ॥ ४४. कदाचिदुत्कण्ठित एष मा स्म गा- द्विलोकयन्नर्कमितीव विष्णुना . विरिञ्चसा(I.7)मान्यमवेत्य लम्भितं स्वनाभिपङ्केरुहमातपत्रताम् ॥ एष सूर्यपुत्रः पितर्युत्कण्ठितस्सूर्ये(I.8) विलोकयन्सूर्यदर्शनहेतोस्सूर्ये मा गादितीव माहात्म्यविषये ब्रह्मणास्सादृश्यमवेत्य विष्णु(I.9)नास्य स्वनाभि- पद्मं छत्रतां नीतम् . छत्रत्वेन नाभिपद्मं हरिरदादित्यर्थः . विलोकयन्निति हे(I.10)तौ शतृप्रत्ययः . अयमर्थः ब्रह्मा मम नाभिपद्माश्रयः अयं च ब्रह्म- णास्सदृशः अस्याप्यहं(I.11) निजपद्मं ददामीति . यद्वा विरिञ्चसामान्यं साधारणमिति नाभिपद्मस्य विशेषणम् . त(I.12)स्यातपत्रतामवेत्य लम्भि- तम् . उपेत्येति पाठ आर्षः ॥ ४५. विवृद्धिमानीय दिनानि कानिचि- त्यु(I.13)नः पिता ते तनुतां तनोति मे . यशोनिधे तद्विभृहि त्वमेव मा- मितीव सेवापरमिन्दु(I.14)मण्डलम् ॥ ४६. तथा न विश्रान्तिपदं रिपुर्मधो- र्वैति मां मानद पुष्करं यथा . उपप्लवस्तद्द्रुतमे(I.15)व वार्यता- मितीव दुग्धार्णवमेव सेवकम् ॥ 1 Ms. लंच्छि०. 2 Pāṇini 3.2.126. 3 Ms. ॰ञ्च्यसा०. 4 Ms. ॰मिन्द्र०.

द्वितीयः सर्गः ४५ तव पिता सूर्यो मां कंचित्कालं संवर्ध्य मम हानिं करोति(l.16) त- स्माद्धेतोर्हं यशस्विंस्त्वमेव मां रक्षेतीव सेवायां सक्तं चन्द्रमण्डलम् ॥ तथा ॥ मधो रि(l.17)पुर्विष्णुः पुष्करं यथा विश्रामस्थानं जानाति तथा न मां जानाति तस्माद्धेतोम्लेंच्छोपद्रवश्शीघ्रमे(l.18)व वार्यतामित्यतो हेतोस्सेवकं क्षीरसमुद्रमिव ॥ 47. हिरण्यगर्भस्य कमण्डलूदरे यमेव सं(l.19)स्थानविशेषमश्नुते . तमेव धृत्वेव महेश्वरभ्रमा- त्स्थितं हृदं मूर्धनि सौरसैन्धवम् ॥ ब्रह्म(l.20)णः कमण्डलुमध्ये गङ्गाजलं यमेव संनिवेशनं प्राप्नोति तमेव संनिवेशं गृहीत्वायं महेश्व(l.21)र इति भ्रमाच्छिरसि स्थितं गङ्गाप्रवाह्मिति रूपकम् . अयमपि हि महान्भूमेरीश्वरः ॥(l.22) 48. नभस्सरस्सारसयोर्बलद्विषा हिमाचलस्य स्फटिकाचलस्य च ध्रुवं कृतं पक्षतिभिर्नभश्चरै(l.23)- रमित्रशान्त्यर्थमुपायनीकृतम् ॥ नभ एव सरस्तत्र सारसयोर्हंसयोर्हिमाद्रिकैलाशयोः(l.24*) संबन्धि- भिः पक्षतिभिः पक्षैरिन्द्रेण नूनं कृतं सच्छत्रुत्त्यर्थं देवैर्ढांकनीकृतम् ॥ 49. अदृश्यमूर्तिस्स्वयमुष्णवा(l.1)रणं रथाङ्गपाणेस्सहधर्मचारिणी . समुन्नतिं सूर्यकुले करिष्यतो रघोरिवास्यापि बभार मूर्धनि ॥ जनै²(l.2)रहश्या श्रीस्सूर्यकुले माहात्म्यं करिष्यतोस्य रघोरिव शिरसि धृतवती छत्रम् ॥ कुलकम् ॥ 50. ¹ Ms. हदं. ² Ms. देवै° lv. above l. 1.

४६ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम् · अयं यथा(l.3) मे तनयस्तथा कृती न कश्चिदन्योपि कदाचिदप्यभूत् · इति स्वकं बिम्बमिवोष्णरश्मिना प्रतापवृद्ध्यै कृ(l.4)तमानुयात्रिकम् ॥ 51. अचिन्तयद्यो मनसापि विप्रियं तमप्युपस्थाय विहन्तुमीश्वरम् · सुदर्शनाद(l.5)प्यधिकप्रभावमा- गुपास्त चक्रं विजयेषु तं दिशाम् ॥ युगलकम् ॥ अयं मम पुत्रो यथा कृती भ(l.6)वति तथा कोपि नान्यो मत्पुत्रोभूदि- त्यतो हेतोस्सूर्येण प्रतापवर्धनार्थमानुयात्रिकं कृतं निजं बिम्बमिव तथा(l.7) यो मनुष्यो देवो वा चित्तेनाप्यनिष्टं चिन्तयति तमप्येत्य निहन्तुं समर्थं यंतो हरिचक्रादपि सप्रभावं चक्रं(l.8) विजयकालेषु तं सिषेवे ॥ 52. प्रजापतेस्सृष्टिरिवात्तविग्रहा स्थितिक्रिया मूर्तिमतीव वैष्णवी · किम(l.9)न्यदध्यापितदेहडम्बरा स्वयं न वा संहृतिशक्तिरैश्वरी ॥ 53. दधत्यशेषैरपि लक्षणैस्तनू- मलङ्कृतां र(l.10)त्नमरीचिमालिनीम् · अभून्नदीभर्तुरिवाधिदेवता पुरोस्य ताम्बूलकरङ्कवाहिनी ॥ : मूर्तिमती ब्रह्म(l.11)णस्सृष्टिरिव तथा मूर्ता विष्णुसम्बन्धिनी स्थिति- रिव तथा किमन्यद्वर्णयाम इति शेषः अध्यापि(l.12)तशिक्षात्तितो देहड- 1 Ms. °सूदं° . 2 Ms. मत्पुत्रो° lc. under l.6. 3 Ms. यतो lc. under l.7. 4 Ms. °जलकां° . 5 Ms. °तार° .

द्वितीयः सर्गः . ४७ म्बरो मूर्त्तिमहणं यया सा हरस्य संहारशक्तिरिव सर्वैरूत्तमस्त्रीलक्षणैर्भूषि- (l.13)तं नानारत्नधारकं शरीरं दधती अत एव रत्नाकरस्याधिदेवतेव ता- म्बूलकरङ्कवाहिनी पुरोस्याभवत् ॥(l.14) 54. इदं ममोन्मूलयति स्म यश्छला- दमुष्य वक्त्राणि यथैव सन्ति षट् . तथैव दन्तान्दनुजक्षयक्षमा- नहं(l.15) न गृह्णामि किमित्यसूयया ॥ 55. गृहीतवानभ्यधिकं प्रभावतः शतिर्गणानामिव दन्तपञ्चकम् . मुखा(l.16)नुरूपीकृतसर्वविग्रह- स्तमन्वगादाजिषु गन्धसिन्धुरः ॥ युगलकम् ॥ यो मम दन्तं छलादुन्मू(l.17)लितवांस्तस्य कुमारस्य यथा षट्मुखानि सन्ति तथैव षट्संख्यान्दानवदलनदक्षान्दशनान(l 18)हं किं न दधामी- त्यसूयया प्रभाववशाहन्तपञ्चकमाददानो मुखसदृशीकृतसमस्तशरीर(l.19) ऐकदन्त इव गन्धहस्ती समरेषु तमन्वगात् ॥ 56. दिगष्टकं जेतुमशेषमंशुमा- नवश्यमष्टैव (l.20) बभार वाजिनः . इमं त्वमुष्मै प्रतिपाद्य सूनवे ध्रुवं गतस्संप्रति सप्तसप्तताम् ॥ 57. ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ . [विलङ्घनीयेन] ‿ ‿ ²द्विहायसा स्वकान्तिसर्वस्वं[ मिवार्पितं दधत् ] ॥ 1 Is it ॰नित्य॰ ? 2 Ms. ॰रोप॰. 3 Ms. द्वि॰ to ॰स्व lc. under l.25.

४८ पृथ्‍वीराजविजयमहाकाव्यम्. एकेनैके(1 21)नैक एको जीयत इति युक्तम् अतोष्टौ दिशो जेतुं सूर्योष्टै- वाश्वानवहत् अथ पुनस्तेषामश्वानां(1 22) मध्यादेकमश्वं दत्वा सप्ताश्वतां सूर्यो गत इत्येवं कवीनां स्तुतौ योग्यो ह्यस्तमन्वगात् ॥ मयूरकण्ठ(1 23)सम- वर्णत्वात्संभाव्यते विलङ्घनीयेनाक्रमणीयेन व्योम्ना दंत्तं निजद्युतिसर्वस्व- मिव दधत् ॥ ५८. विमुच्य(1.24)[ते दातुममुष्य?] ─ ◡ ─ ◡ ────── दधेः सुता मम . इतीव बुद्ध्या परिवर्ज्य कौस्तुभं स्यमन्तकश्शा(1.25**)[ ]ङ्गभृता समर्पितः ॥ ५९. निशीथमार्ताण्ड⁵ इति क्षमातले प्रसिद्धनामा सकलेपि तं मणिः . मृगा( )ङ्कमौलेस्ससमीर्घया धृतः पितेव चूडाभरणं व्यभूषयत् ॥ अस्य दातुं लक्ष्मीसहोदरः(1.2) मणिः कौस्तुभो मया यद्यपसार्यते तर्हि कौस्तुभसोदरी मह्यं कुप्यतीतीव बुद्ध्या कौस्तुभमदत्वा शार्ङ्गि(1.3)णा स्य- मन्तको दत्तः रात्रिरविरिति भूतले प्रसिद्धो मौलिभूषणभूतस्तथा चन्द्रमौलेः स्पर्धया हेतुभूतया(1.4) तेन पिता सूर्य इ[व] धृतः हरश्चन्द्रमौलिः अहं सूर्य- मौलिर्भवामीति स्पर्धया धृतः . स्यम(1.5)न्तकस्सुवर्णास्त्रावी जाम्बवज्जयप्राप्तो मणिः ॥ ६०. पतिर्धनानामजगन्धवासिना शिवेन दत्तस्स्व इ(1 6)व स्वतस्सखा उपागतो वा स्वयमेव रक्षितुं प्रतार्यमाणो नडकूबरभ्रमात् ॥ ६१. 1 Ms. एकेँ. 2 Ms. ॰लक्ष्ब्य॰. 3 Ms. दत्तं lc. under 1.23. 4 Ms. पृ. रा. वि. on margin. 5 .Sic, for spelling, cf. Rigveda, X. 72.8-9. 6 Ms. ॰स्ससमशीर्ध-^* काप्यतः. 7 Ms. मौ॰ to ॰त lc. at top of page.

द्वितीयः सर्गः , २६ ' धनेन कोशाधिपति(l.7)मृधे मृधे व्ययीकृतेनाप्यसमाप्तसंग्रहः . सुमेरुरत्नाकररोहणाचल- प्रभावजैत्रो वरिवस्य(l.8)ति स्म तम् ॥ २ ॥² अजगन्धाख्यप्रदेशे निवसत़ा शिवेन स्वसमीपाद्दत्तस्स्वंससखा वैश्रव- (l.9)ण इवोपागतः अथवा तस्मिन्नलकूवरभ्रान्त्या रक्षितुं स्वयमेव धनपति- रागतः इवेत्युत्प्रे(l.10)क्षा. युद्धे युद्धे व्ययीकृतेनापि भाण्डागारेणासमाप्त- स्संग्रहो यस्य स कोशपतिर्हेमाद्रिरत्नाक(l.11)ररत्नाचलेभ्योधिकस्तं सेवि- तवान् ॥ ६२. भरक्षमो र्राक्षससंचयं प्रति त्वंयानुजोसावनुगम्यतां मृ(l.12)धे . इतीव वाक्यं सवितुर्यमस्स्वयं नरार्मना राम इवानुपालयन् ॥ ६३. अतीव यो दुर्बल एव सर्वथा(l.13) तमप्यधिष्ठाय बलिष्ठतां नयन . समाप्तशस्त्रास्त्रविधौ धनंजयो बभूव सेनापतिरस्य शाश्वतः ॥ २ ॥¹(l.14) राक्षसचयप्रवृत्तौसौ कनिष्ठो भ्राता भवतानुगम्यतामित्येतत्सूर्यस्य वचो- नुपालयन्मनुष्यरूपेण(l.15) यम इत्यारोपः तथा राम इवेति . स हि सवितुः पितुर्दशरथस्याज्ञामपालयत् . तथान्यर्थे(l.16) यो दुर्बलस्तमप्यधिष्ठाय स्व- पक्षीकृत्यातिबलवत्त्वं नयन् शस्त्रकर्मण्यस्रकर्मणि चास्य ध(l.17)नञ्जयो- र्जुनश्शाश्वतः सेनापतिरभूत् . धनञ्जयाख्यो वायुश्च बलप्रदः ॥ ६४. 1 Ms. °रोहिं°. 2 So Ms. 3 Ms. °त्तस्वं°. 4 Ms. रक्षासं°. 5 Ms. द्वया°. 6 Ms. नगात्म°. 7 Ms. °मिलेत्त्वं°. 8 Ms. °कृता°. 9 Ms. °तेसं, ७

स सप्तसप्तेरपि विस्म(l.18)यप्रदा- निति प्रभावानुदवाप सप्त यत् . तदन्वशात्सप्त सरित्पतीनपि त्रिपुष्करं नाम किमस्य(l.19) दुर्जयम् ॥ सप्तसप्तेस्सूर्यस्याप्याश्चर्योत्पादकान्पूर्वोक्तान्सप्त प्रभावान्स यत्प्रापत्त- तो हेतो:(l 20) सप्त समुद्रानपि स चाहमानो जितवान् अस्य त्रिपुष्करं किं कथं दुर्जयम् . त्रिभ्यस्सप्तानाम(l.21)धिकत्वादिति च ॥ ६५. स सप्तभिर्वारिधिभिः पुरस्कृतं विजीयमानैरिव रत्नसप्तकम् . हरिप्रभा(l 22)वार्जितमूर्जितं दध- च्च चक्ष्मे द्वीपपतीनपि प्रति ॥ विष्णुप्रसादप्राप्तं पूर्वोक्तं रत्नसप्तकं दधत् (l 23) अतस्संभाव्यते जितै- स्सप्तभिस्समुद्रैर्दत्तमिवेति स द्वीपाधिपानपि नासहिष्ट ॥ ६६. स पूर्व्वरङ्कार्थम(l.24)व क्ष्मातले मधुद्विषा स्थापकतामनीयत . प्रपित्समानेन विहाय बुद्धतां समुद्धतां म्लेच्छचिकि(l.25*)र्त्सिनीं तनुम् ॥ शान्तं ब्रह्मरूपं त्यक्त्वा म्लेच्छच्छेदकं रूपं प्रपत्तुमिच्छता दैत्यारिणा स चाह(l.1)मानः पूर्वरङ्कार्थे स्थापकतामिव नीतः . स्थापकस्सूत्रधारः नटेन च प्रथमाभिनीतं रूपं त्यक्त्वा रूपान्तरं कर्तुकामेन सूत्रधारः क्रियते . ६७. विकटकीकृत्य स सर्वतो ध(l.2)रां प्रतापपुंष्टांश्च विधाय भूभृतः . 1 Ms. °किकित्सि°. 2 Copyist's note at top of p.2 of fol.12-अत्रापि लेखकान्त- रत्नम्. 3 Is it बुद्ध ? 4 Ms. नटेन to °यंते lc. at top of page. 5 Comm. °धूंष्टान्, °त्पुष्टान् would give the correct sense but would offend against metre.

द्वितीयः सर्गः . ५१ क्रमेण दावाग्निरिवोदपीपद- द्धनं प्रजातापस(l.3)मापनं कुलम् ॥ समस्तां भूमिं निष्कण्टकां कृत्वा भूभृतो राज्ञश्च प्रतापेन धू(l.4)म्रीं- न्कृत्वा स घनमसंख्यं मेघं च प्रजातापनिवारकं कुलमजनयत्. अत ए(l.5)व दावाग्निरित्युपमा ॥ 68. समागतः पुष्करतीर्थयात्रां- प्रसङ्गतः कञ्चन काल(l 6)मुर्वराम् • परीक्ष्य सर्वामपि योगिनां गुरु- र्यथागतं भास्करमण्डलं ययौ ॥(l.7) त्रिपुष्करे तीर्थे तीर्थयात्रया हेतुभूतया भूमिसमागतः प्रसङ्गेन महीं प- रीक्ष्य परिपा(l.8)ल्य स महायोगी यथागतं सूर्यमण्डलं प्रति गतवान् .योगी च सूर्यमण्डलं(l.9) प्रविशतीत्यर्थच्छाया ॥ 69. अचाहमानापि रराज मेदिनी विगाहमाना रुचिरं(l.10) तदन्वयम् • न वंशगुल्मेन तथा वनस्थली यथा हि भग्नेन विभाति मौक्तिकैः ॥(l.11) चाहमानरहितापि भूमिशुशुभे रुचिरमधिकं यतः तत्कुलं धारयन्ती. अ(l.12)त्र दृष्टान्तमाह अत्र वंशगुल्मे भग्ने सति मुक्ताफलैर्वनभूमिर्यथा शोभते(l.13) तथा वंशगुल्मेन न शोभते वनभूमिः ॥ 70. काकुत्स्थमिक्ष्वाकुरघू च यद्व- त्पुराभ(l.14)वत्त्रिमवरं रघोः कुलम् • कलावपि प्राप्य सचाहमानतां प्ररूढतुर्यप्रव(l.15)रं बभूव तत् ॥ 1 Text पुष्टान्. 2 Is it यात्रया प्र° ? So comm. 3 Ms. परीक्ष्य twice. 4 Ms. उद°. 5 Ms. काकुस्त°. 6. Ms. ॰ढतू°.

५२ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. श्रीराममिक्ष्वाकुं रघुं च धारयद्रघोः कुलँ यत्त्रयः प्रवरा (l.16) यस्य त- त्कृतयुगेभूत्तत्कुलं चाहमानभावं प्राप्य प्ररूढचतुर्थप्रवरं कलावभू(l.17)त् . प्रवराणां वैषम्यमेव भवति तत्कुलं तु प्रवरचतुष्टयसहितमभूदिति ॥(l.18) 71. इतः प्रभृति ब्रह्मोत्यन्तं कुलकम् ॥ आदित्यरश्मिदुरतिक्रमपारियात्र- पार्श्वान्तरं(l.19* * 1 2)प्रतिदिनाध्वगकीर्तिकायः . सप्तार्णवीविषयशाश्वतवाडवाग्नि- व्यापारपारगमनप्र(l.1)गुणप्रभावाः ॥ प्रवीराः चाहमानस्य कुलमभूषयन्नित्यन्वयः . आदित्यरश्मिभि(l.2)- र्दुरतिक्रमं दुर्लङ्घ्यं यत्पारियात्रकपाश्र्वान्तरं तत्र प्रतिदिनं पथिकः कीर्तिः कायो येषां(l.3) ते तथा सप्तसमुद्रविषयशाश्वतो नित्यो वाडवाग्नेर्यो व्या- पारः ज्वलनं(l.4)तस्य पारगमने पराभवे प्रगुणस्समर्थः प्रतापो येषाम् ॥ 72. दृष्टस्वपूर्वपुरुषो(l.5)दयभूप्रदेश- सेनारजोभिभवखिन्नसहस्रनेत्राः . अश्रान्तयज्ञशततर्पितहव्य(l.6)वाहं- शुद्धान्तगीतभुजसाहससंप्रदायाः ॥ स्वपूर्वपुरुषस्यादित्यस्योदयभू(l.7)प्रदेश उदयपर्वतो दृष्टो येन तस्य सेनारजोभिभवेन खिन्नः खेदितस्सह(l.8)स्रनेत्रो यैस्ते . सहस्रनेत्र इति साकूतम् . तथा अश्रान्तं नित्यं कृत्वा यज्ञशतेषु तर्पि(l.9)तो यो हव्यवा- होग्निस्तस्य शुद्धान्तस्स्वाहा तया गीतो भुजसाहससंप्रदायो येषां ते ॥(l.10) 73. वैवस्वतायुधभुजङ्गमसह्यमान- निश्श्रोत्रतानधिगतोर्ध्वचमूनिनादाः . 1 Ms. पनि°. 2 Ms. °रप्रनं. 3 Ms. पृ. रा. वि. १४ on margin. 4 Copyist's remark. तेनैव लेखकाक्षरेण लिखितमिदं संपूर्यं पत्रम्. 5 Ms. °लंघं°. 6 Ms. °त्यो यो. 7 Ms. °वाहाशु°. 8 Ms. °तंम्भूज°----. 9 Ms. °प्ररायाः 10 Ms. °तौष्टं°:

, द्वितीयः सर्गः . ५३ ल(l.11)ङ्काधिपत्यभयदानमयापदान- वार्ताश्रुतिज्ञापितनैर्ऋतचित्तदौस्थ्यैः ॥(l.12) वैवस्वतस्य यमस्यायुधैः पाशैर्भुजंगमैस्सह्यमानो यतो निष्कर्णतया- धिग(l.13)त उष्ट्रसंघर्शब्दो येषां ते तथा विभीषणस्याभयदानरूपं यदपदा- नं साह(l.14)सं तद्वार्ताश्रवणेन ज्ञापितं निवारितं⁵ चित्तदौस्थ्यं चित्ते क्षोभो यैस्ते⁶ . अयमर्थः(l.15) अस्मद्दर्शनेन श्रीरामेणास्मै राज्यं दत्तमिति तैर्जि- ष्णुभिर्विभीषणस्याभयं दत्त(l 16)मतस्तत्पक्षभूतस्यापि नैर्ऋतस्याभयं गलि- तमिति⁷................(l 17)……………॥ 74. प्राचेतसप्रियतमासुरतान्तखेद- निर्भेदवे(l.18)दिकटकद्विपकर्णवात्याः . पूर्णोदरज्वलननिर्वृतिनिर्विकार- सारथ्यमुक्त(l 19*)मरुदीरितसाधुवादाः ॥ प्राचैतसीनां प्रियतमानां वरुणस्त्रीणां सुरतान्तंखेदस्य(l.1) निर्भेदं विदन्ति कुर्वन्ति . खेदहारिण्य इत्यर्थः . एवंविधाः कटकद्विपानां कर्णवात्या ये(l.2)षांम् तथा यज्ञेषु पूर्णोदरो यो ज्वलनस्तस्य निर्वृतिस्सुखं तया निर्वि- कारो यतस्सा(l 3)रथ्यमुक्तो यो मरुत्तेनेरितस्साधुंवादो येषाम् ॥ 75. कैलासशैलशिखराश्रयकि(l.4)न्नरेन्द्र- कर्णामृतहृदपराक्रमगीतशब्दौः . ईशानचन्द्रसहवासमहाविदग्ध- दोर्द(l.5)ण्डकीर्त्यधरितद्युसरित्प्रवाहाः ॥ कैलासनिवासिनां सम्बन्धी कर्णयोस्सुधाप्रवाह(l.6)सदृशः पुरुषकार-

1 Ms. वान्ता॑. 2 Ms. ˚नैऋ˚. 3 Ms. दौस्स्था:. 4 Ms. ˚ष्ट्रसंगश॑. 5 Add नैऋतस्य. 6 Ms. येषां ते. 7 Is it मिक्तमिति ?. 8 Ms. साप्रवां. 9 Ms. प्राचीत॑. 10 Ms. सुरतानु॑. 11 Ms. ये येषाम्. 12 Ms. स्साप्र॑. 13 Ms. ˚शब्दः,

५४ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. गीतशब्दो येषां ते तथा ईशानचन्द्रेण सहवासे महाविदग्धो ¹दोर्द्द(1.7)ण्ड- कीर्त्या भुजयशसाधरितो जितो गङ्गौघो यैस्ते ॥ 76. सेनाहयोद्गमितधूलिल(1 8)घूभवद्भू- धृत्यल्पयत्नफणिशायितवासुदेवाः . लक्ष्मीमुखोच्चरणलग्न(1.9)सुधासधर्म- माधुर्यकीर्तिसुखितीकृतसप्तलोकाः ॥ एवमष्टदिक्पालप(1.10)राजयध्वननमुक्त्वा हरिसेवामाह सेनाश्वैरुत्था- पिता या धूलिस्तया लघुभू(1.11)वन्ती या भूस्तस्या धृत्यर्थे धारणार्थम- ल्पयत्ने फणिनि शेषे शायितो वासुदेवो यैस्ते(1.12) तथा अत एव लक्ष्म्या मुखोच्चरणेनेव लग्नं सुधासधर्मामृतसमं माधुर्यं यस्याः(1.13) तया कीर्त्या सुखीकृतास्सप्त लोका

)or(1 1)? Wait, then what is in line 2: प्रा(1.1913)प्तं? Wait! Look at प्रा(...)प्तं: Could it be प्रा(1.1913)? No! What is 1.19? Could it be folio 1, page 19? Or folio 19? Wait, let's look at the numbers in the whole book: This is सर्ग २ (Canto 2)! Canto 1 ended earlier! Would Canto 2 verse 79 be on folio 1 of the manuscript?! NO! Verse 79 of Canto 2 would NOT be on folio 1, line 1! Wait! Why would it be 1.somethingthen? WAIT! Is that MS 1? Wait! In the footnotes:1 Ms. सूर्य्याजायरिं . 2 Ms. has रा. वि. १५ on margin. ...There is only ONE manuscript? "Ms."! Wait, what does(1.2)mean if verse 80 is at(1.2)? Wait, could it be (1.2)= volume 1, or manuscript 1? No! Look at:(1.19...)Wait! Is it(1.19)`?! Let's

५६ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. कैलासोत्सङ्गस(l.11)ङ्गीतकसभिकशिवादिष्टगन्धर्वरामा- गातव्योद्दामकर्मा समजनि वसुधावासवो वासुदेवः ॥(l.12) तेषां कुले वासुदेवनामा राजा जातः . समस्तानामादिराजानां या की- र्तिसंपत्सैव बलाका(l.13) तस्याः प्रेमारम्भे सन्साधुर्योसिपटस्स एवाम्भोद- स्तस्य विश्रान्त्यर्थं शैलः पूर्वेषां कीर्त्तिवर्धक(l.14) इत्यर्थः [तथा च] कैला- सोत्सङ्गे सभिकेन शिवेनादिष्टानिर्गन्धर्वरामाभिर्गातव्यान्युद्दामक(l.15)र्माणि साहसानि यस्येति भद्रम् ॥ ४५. श्रीलोलराजसुतपण्डितभट्टनोन- राजात्मजो वि(l.16)वरणेन सुबोधमाधात् . सर्गे द्वितीयमशनैरिह जोनराजः पृथ्वीमहेन्द्रविजयाभिधका(l.17)व्यराजे ॥ पृथ्वीराजविजयविवरणे द्वितीयस्सर्गः ॥ १ Ms. ॰त्सं॰. २ Ms. सन्माधु॰. ३ Ms. ॰व्यान्तु॰. ४ Ms. ॰राजविवरणे.

[ तृतीयः सर्गः ] समभूद्यदा स खलु दाननिधि- र्ववृषुस्तदा सुमनसो जलदाः . परिकम्पतां यशसि हानिभया- त्सुरशाखिनां स्वय(l.19)मिव स्खलिताः ॥ यदा वासुदेवो जातस्तदा मेघाः कल्पवृक्षाणां पुष्पाणि ववृषुः . अत्र सम्भाव्यते य(l.20)तो दानेन निधिरतो यशोविषये हानिभयात्कम्पमानानां कल्पवृक्षाणां स्वयं पतितानीव(l.21) . कल्पवृक्षेभ्योप्यधिकं दातेत्यर्थः ॥ 1. ननृतुर्दिनं सकलमप्सरसः परिदध्वनुर्विजयदु(l.22)न्दुभयः . प्रमदं दधुर्यममृतोद्धरणा- त्पुनरेव तं सुमनसोन्वभवन् ॥ अप्सरसो ननृतुः पटहा⁴ दध्वनुः . सकलं दिनमित्यनेनोभ- योर्वाक्ययोस्संबंघः . अमृतलाभेन देवा यं हर्षं प्रापुस्तज्जन्मना(l.1) पुनरेव प्रापुः ॥ 2. द्युनदीहृतैः कनकतामरसै- र्मरुतो ववुर्विरचिताभरणाः . गगनात्मना शशिशिरो(l 2)मणिना प्रकटीकृता कनकवृष्टिरिव ॥ गङ्गाहेमपद्यैः कृतभूषणा वायवो ववुः अतस्संभाव्यते(l.3) आकाश- रूपेण शशिशेखरेण सुर्वर्णवृष्टिरिव मुक्ता ॥ 3. 1 Ms. °कम्पितां. 2 Ms. क° to °णा lc. under l. 19. 3 Ms. °ष्यानि. 4 Ms. °हृद°. 5 Ms. स्तवं°. ८