पृथ्वीराजविजय महाकाव्यम् (कवि जयानक - अजमेर चौहान साम्राज्य एवं सम्राट् पृथ्वीराज इतिहास)

द्वितीयः सर्गः . ५१ क्रमेण दावाग्निरिवोदपीपद- द्धनं प्रजातापस(l.3)मापनं कुलम् ॥ समस्तां भूमिं निष्कण्टकां कृत्वा भूभृतो राज्ञश्च प्रतापेन धू(l.4)म्रीं- न्कृत्वा स घनमसंख्यं मेघं च प्रजातापनिवारकं कुलमजनयत्. अत ए(l.5)व दावाग्निरित्युपमा ॥ 68. समागतः पुष्करतीर्थयात्रां- प्रसङ्गतः कञ्चन काल(l 6)मुर्वराम् • परीक्ष्य सर्वामपि योगिनां गुरु- र्यथागतं भास्करमण्डलं ययौ ॥(l.7) त्रिपुष्करे तीर्थे तीर्थयात्रया हेतुभूतया भूमिसमागतः प्रसङ्गेन महीं प- रीक्ष्य परिपा(l.8)ल्य स महायोगी यथागतं सूर्यमण्डलं प्रति गतवान् .योगी च सूर्यमण्डलं(l.9) प्रविशतीत्यर्थच्छाया ॥ 69. अचाहमानापि रराज मेदिनी विगाहमाना रुचिरं(l.10) तदन्वयम् • न वंशगुल्मेन तथा वनस्थली यथा हि भग्नेन विभाति मौक्तिकैः ॥(l.11) चाहमानरहितापि भूमिशुशुभे रुचिरमधिकं यतः तत्कुलं धारयन्ती. अ(l.12)त्र दृष्टान्तमाह अत्र वंशगुल्मे भग्ने सति मुक्ताफलैर्वनभूमिर्यथा शोभते(l.13) तथा वंशगुल्मेन न शोभते वनभूमिः ॥ 70. काकुत्स्थमिक्ष्वाकुरघू च यद्व- त्पुराभ(l.14)वत्त्रिमवरं रघोः कुलम् • कलावपि प्राप्य सचाहमानतां प्ररूढतुर्यप्रव(l.15)रं बभूव तत् ॥ 1 Text पुष्टान्. 2 Is it यात्रया प्र° ? So comm. 3 Ms. परीक्ष्य twice. 4 Ms. उद°. 5 Ms. काकुस्त°. 6. Ms. ॰ढतू°.

५२ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. श्रीराममिक्ष्वाकुं रघुं च धारयद्रघोः कुलँ यत्त्रयः प्रवरा (l.16) यस्य त- त्कृतयुगेभूत्तत्कुलं चाहमानभावं प्राप्य प्ररूढचतुर्थप्रवरं कलावभू(l.17)त् . प्रवराणां वैषम्यमेव भवति तत्कुलं तु प्रवरचतुष्टयसहितमभूदिति ॥(l.18) 71. इतः प्रभृति ब्रह्मोत्यन्तं कुलकम् ॥ आदित्यरश्मिदुरतिक्रमपारियात्र- पार्श्वान्तरं(l.19* * 1 2)प्रतिदिनाध्वगकीर्तिकायः . सप्तार्णवीविषयशाश्वतवाडवाग्नि- व्यापारपारगमनप्र(l.1)गुणप्रभावाः ॥ प्रवीराः चाहमानस्य कुलमभूषयन्नित्यन्वयः . आदित्यरश्मिभि(l.2)- र्दुरतिक्रमं दुर्लङ्घ्यं यत्पारियात्रकपाश्र्वान्तरं तत्र प्रतिदिनं पथिकः कीर्तिः कायो येषां(l.3) ते तथा सप्तसमुद्रविषयशाश्वतो नित्यो वाडवाग्नेर्यो व्या- पारः ज्वलनं(l.4)तस्य पारगमने पराभवे प्रगुणस्समर्थः प्रतापो येषाम् ॥ 72. दृष्टस्वपूर्वपुरुषो(l.5)दयभूप्रदेश- सेनारजोभिभवखिन्नसहस्रनेत्राः . अश्रान्तयज्ञशततर्पितहव्य(l.6)वाहं- शुद्धान्तगीतभुजसाहससंप्रदायाः ॥ स्वपूर्वपुरुषस्यादित्यस्योदयभू(l.7)प्रदेश उदयपर्वतो दृष्टो येन तस्य सेनारजोभिभवेन खिन्नः खेदितस्सह(l.8)स्रनेत्रो यैस्ते . सहस्रनेत्र इति साकूतम् . तथा अश्रान्तं नित्यं कृत्वा यज्ञशतेषु तर्पि(l.9)तो यो हव्यवा- होग्निस्तस्य शुद्धान्तस्स्वाहा तया गीतो भुजसाहससंप्रदायो येषां ते ॥(l.10) 73. वैवस्वतायुधभुजङ्गमसह्यमान- निश्श्रोत्रतानधिगतोर्ध्वचमूनिनादाः . 1 Ms. पनि°. 2 Ms. °रप्रनं. 3 Ms. पृ. रा. वि. १४ on margin. 4 Copyist's remark. तेनैव लेखकाक्षरेण लिखितमिदं संपूर्यं पत्रम्. 5 Ms. °लंघं°. 6 Ms. °त्यो यो. 7 Ms. °वाहाशु°. 8 Ms. °तंम्भूज°----. 9 Ms. °प्ररायाः 10 Ms. °तौष्टं°:

, द्वितीयः सर्गः . ५३ ल(l.11)ङ्काधिपत्यभयदानमयापदान- वार्ताश्रुतिज्ञापितनैर्ऋतचित्तदौस्थ्यैः ॥(l.12) वैवस्वतस्य यमस्यायुधैः पाशैर्भुजंगमैस्सह्यमानो यतो निष्कर्णतया- धिग(l.13)त उष्ट्रसंघर्शब्दो येषां ते तथा विभीषणस्याभयदानरूपं यदपदा- नं साह(l.14)सं तद्वार्ताश्रवणेन ज्ञापितं निवारितं⁵ चित्तदौस्थ्यं चित्ते क्षोभो यैस्ते⁶ . अयमर्थः(l.15) अस्मद्दर्शनेन श्रीरामेणास्मै राज्यं दत्तमिति तैर्जि- ष्णुभिर्विभीषणस्याभयं दत्त(l 16)मतस्तत्पक्षभूतस्यापि नैर्ऋतस्याभयं गलि- तमिति⁷................(l 17)……………॥ 74. प्राचेतसप्रियतमासुरतान्तखेद- निर्भेदवे(l.18)दिकटकद्विपकर्णवात्याः . पूर्णोदरज्वलननिर्वृतिनिर्विकार- सारथ्यमुक्त(l 19*)मरुदीरितसाधुवादाः ॥ प्राचैतसीनां प्रियतमानां वरुणस्त्रीणां सुरतान्तंखेदस्य(l.1) निर्भेदं विदन्ति कुर्वन्ति . खेदहारिण्य इत्यर्थः . एवंविधाः कटकद्विपानां कर्णवात्या ये(l.2)षांम् तथा यज्ञेषु पूर्णोदरो यो ज्वलनस्तस्य निर्वृतिस्सुखं तया निर्वि- कारो यतस्सा(l 3)रथ्यमुक्तो यो मरुत्तेनेरितस्साधुंवादो येषाम् ॥ 75. कैलासशैलशिखराश्रयकि(l.4)न्नरेन्द्र- कर्णामृतहृदपराक्रमगीतशब्दौः . ईशानचन्द्रसहवासमहाविदग्ध- दोर्द(l.5)ण्डकीर्त्यधरितद्युसरित्प्रवाहाः ॥ कैलासनिवासिनां सम्बन्धी कर्णयोस्सुधाप्रवाह(l.6)सदृशः पुरुषकार-

1 Ms. वान्ता॑. 2 Ms. ˚नैऋ˚. 3 Ms. दौस्स्था:. 4 Ms. ˚ष्ट्रसंगश॑. 5 Add नैऋतस्य. 6 Ms. येषां ते. 7 Is it मिक्तमिति ?. 8 Ms. साप्रवां. 9 Ms. प्राचीत॑. 10 Ms. सुरतानु॑. 11 Ms. ये येषाम्. 12 Ms. स्साप्र॑. 13 Ms. ˚शब्दः,

५४ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. गीतशब्दो येषां ते तथा ईशानचन्द्रेण सहवासे महाविदग्धो ¹दोर्द्द(1.7)ण्ड- कीर्त्या भुजयशसाधरितो जितो गङ्गौघो यैस्ते ॥ 76. सेनाहयोद्गमितधूलिल(1 8)घूभवद्भू- धृत्यल्पयत्नफणिशायितवासुदेवाः . लक्ष्मीमुखोच्चरणलग्न(1.9)सुधासधर्म- माधुर्यकीर्तिसुखितीकृतसप्तलोकाः ॥ एवमष्टदिक्पालप(1.10)राजयध्वननमुक्त्वा हरिसेवामाह सेनाश्वैरुत्था- पिता या धूलिस्तया लघुभू(1.11)वन्ती या भूस्तस्या धृत्यर्थे धारणार्थम- ल्पयत्ने फणिनि शेषे शायितो वासुदेवो यैस्ते(1.12) तथा अत एव लक्ष्म्या मुखोच्चरणेनेव लग्नं सुधासधर्मामृतसमं माधुर्यं यस्याः(1.13) तया कीर्त्या सुखीकृतास्सप्त लोका

)or(1 1)? Wait, then what is in line 2: प्रा(1.1913)प्तं? Wait! Look at प्रा(...)प्तं: Could it be प्रा(1.1913)? No! What is 1.19? Could it be folio 1, page 19? Or folio 19? Wait, let's look at the numbers in the whole book: This is सर्ग २ (Canto 2)! Canto 1 ended earlier! Would Canto 2 verse 79 be on folio 1 of the manuscript?! NO! Verse 79 of Canto 2 would NOT be on folio 1, line 1! Wait! Why would it be 1.somethingthen? WAIT! Is that MS 1? Wait! In the footnotes:1 Ms. सूर्य्याजायरिं . 2 Ms. has रा. वि. १५ on margin. ...There is only ONE manuscript? "Ms."! Wait, what does(1.2)mean if verse 80 is at(1.2)? Wait, could it be (1.2)= volume 1, or manuscript 1? No! Look at:(1.19...)Wait! Is it(1.19)`?! Let's

५६ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. कैलासोत्सङ्गस(l.11)ङ्गीतकसभिकशिवादिष्टगन्धर्वरामा- गातव्योद्दामकर्मा समजनि वसुधावासवो वासुदेवः ॥(l.12) तेषां कुले वासुदेवनामा राजा जातः . समस्तानामादिराजानां या की- र्तिसंपत्सैव बलाका(l.13) तस्याः प्रेमारम्भे सन्साधुर्योसिपटस्स एवाम्भोद- स्तस्य विश्रान्त्यर्थं शैलः पूर्वेषां कीर्त्तिवर्धक(l.14) इत्यर्थः [तथा च] कैला- सोत्सङ्गे सभिकेन शिवेनादिष्टानिर्गन्धर्वरामाभिर्गातव्यान्युद्दामक(l.15)र्माणि साहसानि यस्येति भद्रम् ॥ ४५. श्रीलोलराजसुतपण्डितभट्टनोन- राजात्मजो वि(l.16)वरणेन सुबोधमाधात् . सर्गे द्वितीयमशनैरिह जोनराजः पृथ्वीमहेन्द्रविजयाभिधका(l.17)व्यराजे ॥ पृथ्वीराजविजयविवरणे द्वितीयस्सर्गः ॥ १ Ms. ॰त्सं॰. २ Ms. सन्माधु॰. ३ Ms. ॰व्यान्तु॰. ४ Ms. ॰राजविवरणे.

[ तृतीयः सर्गः ] समभूद्यदा स खलु दाननिधि- र्ववृषुस्तदा सुमनसो जलदाः . परिकम्पतां यशसि हानिभया- त्सुरशाखिनां स्वय(l.19)मिव स्खलिताः ॥ यदा वासुदेवो जातस्तदा मेघाः कल्पवृक्षाणां पुष्पाणि ववृषुः . अत्र सम्भाव्यते य(l.20)तो दानेन निधिरतो यशोविषये हानिभयात्कम्पमानानां कल्पवृक्षाणां स्वयं पतितानीव(l.21) . कल्पवृक्षेभ्योप्यधिकं दातेत्यर्थः ॥ 1. ननृतुर्दिनं सकलमप्सरसः परिदध्वनुर्विजयदु(l.22)न्दुभयः . प्रमदं दधुर्यममृतोद्धरणा- त्पुनरेव तं सुमनसोन्वभवन् ॥ अप्सरसो ननृतुः पटहा⁴ दध्वनुः . सकलं दिनमित्यनेनोभ- योर्वाक्ययोस्संबंघः . अमृतलाभेन देवा यं हर्षं प्रापुस्तज्जन्मना(l.1) पुनरेव प्रापुः ॥ 2. द्युनदीहृतैः कनकतामरसै- र्मरुतो ववुर्विरचिताभरणाः . गगनात्मना शशिशिरो(l 2)मणिना प्रकटीकृता कनकवृष्टिरिव ॥ गङ्गाहेमपद्यैः कृतभूषणा वायवो ववुः अतस्संभाव्यते(l.3) आकाश- रूपेण शशिशेखरेण सुर्वर्णवृष्टिरिव मुक्ता ॥ 3. 1 Ms. °कम्पितां. 2 Ms. क° to °णा lc. under l. 19. 3 Ms. °ष्यानि. 4 Ms. °हृद°. 5 Ms. स्तवं°. ८

५८ पृथ्‍वीराजविजयमहाकाव्यम् . दिवमुच्चकैरभृत तस्य यशो जल(l.4)दैर्विना जलकणैः पतितम् . परिपीडितादमृतदीधितितो विनिरित्वरैरिव सुधापृषतैः ॥ तस्य(l.5) यशो द्यामपूरयत् मेघैर्विना जलकणैः पतितम् यद्यशसा पी- डिताच्चन्द्रान्निर्गच्छद्भिरमृतकणै(l.6)रिव . इत्वरैरिति सृंजीञ्ऋशां ष्वरप् ॥ 4. सवितुः कुले कति न भूपतयो भुजशालिनः समभवन्नपरे . स(l.7) पुनर्यथा व्यवजहार तथा न भगीरथो न सगरो न रघुः ॥ सूर्यस्य कुले परे कति न राजानो भुजाभ्यां शो(l.8)भमानाः प्राग्जा- ताः स वासुदेवस्तु यथा व्यवहारमकरोन्न तथा भगीरथादयः ॥ ५. न स पर्वतो न त(l.9)दरण्यमभू

तृतीयः सर्गः . ५६ यथा तं दृष्ट्वा जनास्तुतुपुस्तथा न म(l.13)यूरादयो मेघादीन्दृष्ट्वा तुष्य- न्ति. मेघादिभिरिव मयूरादयस्तेन प्रजा दत्तवृत्तय इत्यर्थः ॥(l.14) 7. न हिमाद्रिणा मलयजेन तथा शिशिराभवच्चिरमनेन यथा . न सुमेरुणा न मणिभूमिभृ(l.15)ता वसुमत्यपि क्षितिरनेन यथा ॥ यथानेन राज्ञा हृततापा भूर्भून्न तथा हिमाचलचन्द(l.16)नाभ्याम् . यथामुना मूर्धनवत्यभून्न तथा सुमेरुरोह[णाभ्याम्] ॥ . 8. [कमलालया] ‿ ‿वती क(l.17)[मला] [प्रविहाय] यागतवती नृपतीन् . कमलोपमादपि तदङ्घ्रियुंगा- त्प्रणिपत्य तां पुनरवापु(l.18)रमी ॥ या लक्ष्मी राज्ञस्त्यक्त्वागतवती ताममी ऽपि राजानस्तत्पादपद्मद्वयं प्रणम्य ततः प्रापुः . अ(l.19)त एव कमलालयेति विशेषणमर्थवत्. तत्सेव- कानामेव राज्ञां श्रीरासीन्नान्येषामिति भावः ॥(l.20) 9. मखभूमिगैशशतमखप्रमुखै- ररुदन्यतो दिगधिपप्रमदाः . मखधूम्यया निरपवादमर्तः(l.21) परिबभ्रमे हि ततदिक्टया ॥ अस्य यज्ञगतैरिन्द्रादिभिर्हेतुभिस्तद्रामा अरुदन्नुदन्तीति य(l.22)ज्ज्ञा- तमिति शेषः अतस्तन्मखधूमजालेन च्छादितदिगन्तेन निरपवादं कृत्वा भ्रान्तम् . अयमर्थः(l.23) मख[धूमेनैव] लोकपालस्त्रीणां बाष्पनिर्गलनमभूत् 1 Ms. गेहिं. 2 Ms. ॰गवती. 3 Ms. ॰भगा॰. 4 Ms. कवि lc. under l. 18. 5 Ms. ॰मतोः. 6 Ms. ॰हित्तिदृ॰.

लोकास्त्वजानन् चिरं पतिप्रवासो बाष्प(l.24**14)¹हेतुरिति न तु स तासाम- भूत् तद्यज्ञेषु इन्द्रादीनां पोषलाभात् अतो यज्ञधूमेन दूषणं न प्राप्तम् ॥(l.1) ;10. सुरसद्मनामविरतापचितौ द्रुममस्तके न कुसुमं ददृशे । अपरागिणं विदधिरे पवनं नभसा गतं कचन नोपवनम् . अपरागवानपि वहञ्शनैः पवनोभवत्क(l.2)चन नोपवने ॥ देवानां नित्यपूजायां सत्यां तरुविटपेषु पुष्पं न दृष्टम् ततो हेतोः क्वा- प्युद्याने जना वायुम(l.3)परागीणं सदोषं न विदधुः . परागाभावेप्यपरा- गिणं न विदधुरिति विभावना . क्वचित् अपरागवान(l.4)पि वहञ्शनैः पवनोभवत्कचन नोपवने इति पाठः ॥ 11.

तृतीयः सर्गः . ६१ यशसा भृता जलधिवि(l. 9)ष्णुपदे शशिमण्डलं न न बभूव मही . न कलङ्कवन्न च विधुन्तुदव- त्कलिना पुनः क्वचिदवापि पदम् ॥ (l. 10) तदीयेन यशसा भृता भूस्समुद्राकाशे चन्द्रमण्डलं न नाभूत् अपि त्वभूदेवेत्यर्थः . कलङ्केन राहुणा य(l. 11)था पदमवापि तथा कलिकालेन क्वापि न स्थानं लब्धम् . अयमर्थः समुद्र एवाकाशं तत्र यशश्शुभ्रा भूमि- (l. 12)रेव चन्द्रोभूत् चन्द्रस्य कलङ्कोस्ति राहुश्च बाधते यशश्शुभ्रभूमण्ड- लस्य तु कलिः कलङ्कराहुरूपो(l. 13) नासीदित्यर्थः ॥ १३. सुरमन्दिरैर्दिशि विदिश्युदितं मरुतां पतिर्मखमहीष्ववसत् . अमरावती किम(l. 14)पि कालवशा- द्व्यथिताभवत्पथिकयोषिदिव ॥ देवगृहैस्सर्वदिक्षूल्लसितम् यज्ञभूमिष्विन्द्रोवसत्(l. 15) कालवला[दम- रावती] पथिकस्त्रीव व्यथिताभवत् ॥ १४. उपनिन्यिरे शिखरिणो लघुतां पृथुना नतां न च(l. 16) ‿ ‿ ‿ ‿ , ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ कृते ॥ पृथुनाम्ना राज्ञो¹ इ[न्द्रे]ण (l. 17) १५. [Line 18 missing ] रक्षं क्षितिमित्यगात्क इव न क्षितिभृत् ॥

1 Ms. राजा.

shape attaches to the stem with a horizontal bar. Looking at that letter: it has a horizontal stroke from the stem to the left, then curves down and right! That is 100% the glyph 'च'! So it is definitely printed with 'च'. What about the letter before it? It is 'र्वि' with a dot: 'र्विं' or 'विं'? It has a repha, so 'र्विं' or 'र्वि'. Let's look at "र्दि[शः" in line 10: 'र्दि' has repha on the i-matra. Here too, the repha is on the i-matra. So "परमनिर्व्विचरां" or "परमनिविंचरां" or "परमनिर्विवरां"? Let's transcribe literally what appears: परमनिविंचरां or परमनिर्विवरां? Let's look very carefully: Wait, is the letter 'व' or 'च'? Look at "खलु" in line 20: 'ख' has a 'व' inside. Look at "चख्नुरमूम": the 'च' has that exact same shape! Yes, it is 'च'! And the previous letter: it is 'वि' with an i-matra and repha. Is there an anusvara? It looks like a dot, or maybe it's just the tip of the repha? In many fonts,

, तृतीयः सर्गः . ६३ वक्तुमशक्यं दार्ढ्यगुणं भूर्लेभे मूषका भू(l.5)र्मिं न खनितवन्तः अत इव विच्छिद्रां भूमिमापदां गणा नैवाच्छादयन् ॥ 19. शुकवाहने सतततृप्तिमंये(l.6) न दधुश्शुकाः क्वचन शालिभयम् • ऋतुधूमतो दिशि दिशि प्रसृता- दुपलोभिरे न विषयं शलभाः ॥(l.7) शुका वह्निवाहा इत्यागमः . शुकवाहनेनले नित्यतृप्ते इवं शुकाश्शाली- नां भयं न दत्तवन्तः . तेषां पावकतृतौ(l.8) सत्यां तृप्तत्वात् . सर्वदिक्षु वि- सारिणो यज्ञधूमाद्धेतोरिवं शलभा आश्रयं न लब्धवन्तः ॥ 20, न निवेशितैर्गि(l.9)रिगुहासु तथा न तथा पुरं पितृपतेः प्रहितैः • चरणाग्रगैर्नृपतिभिर्नृपति- स्स यथा प्रजास्सुख(l.10)वतीरकरोत् ॥ प्रणामितै राजभिस्स राजा प्रजास्सुखिता यथाकरोत्थाद्रिगुहासु प्र- वेशितैः(l.11) तैर्नाकरोत्था न च यमपुरं विसृष्टै राजभिरकरोत् . पलायितानां पुनरुदयाशङ्कया मारितानां(l.12) ये मुक्तास्तेषामुदयाशङ्कयेति भावः॥ 21. उपयोगवान्यदि रणार्थमभू- त्स्वयमेव सन्मखमहीष्व(l.13)वसत् • भुजयोर्बलाद्भयदानपतिं दनुजागमे तमनयन्मघवा ॥ इन्द्रो वासुदेवस्य रणार्थमुपयोगी(l.14) यद्यासीत्तदा इन्द्रस्तदीययज्ञ- 1 Ms. °तिभये. 2 Ms. इव lc. under l. 7. 3 Ms. °रिव lc. under l. 8. 4 Ms. °गुहसु.

६४ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. भूमिषु स्वयमेवावसन् दानवयुद्धागमे तमिन्द्रो भुज(1.15)बलनाभयदाता- रमनयत् ॥ २२. व्यसनैरसवावितरां मलिनै- रपि सप्तभिस्स्वयमथो विहितैः . (1.16) ⏑⏑---स[क]लदिग्विजयं [तु]रंगैरिव ⏑ भल-⏑⏑मान् ॥ .........[स]प्रभिः......(1.17) २३. [Lines 18, 19 missing] त्र⏑-नेनं¹ सा वसुमती विदधे ॥ स राजा भुजबलेन यद्भूमिं धृतवांस्ततो हे[तो]............(1.20) ........सत्यार्थोभूत्. क्षितिं बिभ्रतीति व्युत्पत्तिं²मृषाभूत् भूर्वसुधा सत्यार्थतामधात् यतोनेन राज्ञा भूर्व(1.21)सुन्धरा वसुमती सतेजास्सधना च कृता . स राजैव भूमेर्वसुभूत आसीदित्यर्थः ॥ २४. नृहरिस्स्वयं(1 22) [स वसुधां यद्धा- दज॑हुर्मं]दं³ तदिति दिकरिणः . अनहंकृतिं⁴ [फणि]पतिं⁵ व्यदधा- त्कलिपन्नगे(1.23)⏑⏑⏑-⏑⏑---⁶॥ [नराणां] मध्ये हरिस्सिंहो ना चासौ हरिस्तरूणसिंहश्च स भूमिं यद्- धात्त(1.24)........................मुद्वहनाधिकारहरणादिति भावः सिंहे च सति गजा मदं त्य(1.25⁷)जन्ति सं⁸ भूमिं यदधात्तत एवं शेषमनहङ्कृतिं निरहङ्कारमकरोत् कलिसर्पे गरुत्मता(1.1) राजा यदि वहन्तं¹⁰ भुवो दुरित- 1 Ms. °ननं°. Is it तदनेन ? 2 Ms. °त्तिष्टृ°. 3 Ms. °जाह°. 4 Ms. °नहुंकृति°. 5 Ms. °मंतिं. 6 Is it द्विजपतिर्विहते ? 7 Ms. has पृ. वि. १७ vertically on margin. 8 Ms. स to °व crossed. 9 Ms. °तिंहह्या°. 10 Is it बृहद्भि° or वहन्मु° ?

तृतीयः सर्गः । ६५

भारं यन्यवर्धयदलघूभवंतीं भूमिं वहञ्शेषो नि(l. 2)रहङ्कारो जात इत्यर्थः ............ (l. 3) ...... फणिमारणात्फणिपतिस्तुष्यतीति चित्रम् ॥ २५. भुवमुद्धरञ्जनयन्नरकं प्रममाथ तं मधुरिपु(l. 4)श्च पुनः । स पुनस्तथा त्रिदिवमर्जितवा- न्क्रतुभिश्च तं सुवसतामनयत् ॥ भूमिमुद्धरन्मधुरिपुर्नरकमृ(l. 5)दपादयत् ततस्स एव नरकं हतवान् स राजा पुनर्भूमिमुद्धरन्निरुपद्रवां कुर्वंस्तथा स्वर्गमर्जि(l. 6)तबान्स तं स्वर्गे यज्ञैस्सुवसतां यथानयत् . यज्ञतृप्ता देवास्स्वर्गे सुखमासन्नित्यर्थः ॥ २६. अतिसं(l 7)कुचन्नवयवैस्सकलै- र्यमधस्स्थितो वहति कूर्मपतिः । उपरि स्थितस्सकलभूमिभृतां स विकस्वरः (l 8)क्षितिभरं तमधात् ॥ भूमेरधस्स्थितः कूर्मराजोङ्गैस्सङ्कुचन्यं वहति तमेवायं राजा राज्ञामु- परि स्थि(l. 9)तस्स राज्याङ्गैर्विकसितोवहत् ॥ २७. अवहेलया यदकरोत्स किम- प्यतिदुष्करं किमपि येन विधेः(l. 10) । तत एव न ध्रुवमपत्रपया तदधिष्ठितां स वसुधामविशत् ॥ २८. यदि वा शुचेरजनि यस्य कुले स विधे(l. 11)र्गतिः परिभवेष्वभवत् . 1 Is it °न्यवर्त्तयलघूभं ? 2 Ms. °वंती. 3 Ms. °त्रजयं. 4 Ms. °नभू°. 5 Ms. °त्रया. 6 Ms. °मविगं. See Comm. 7 Ms. °षेः गं°. ६

६६ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम् । भगवान्स्मरन्नुपकृतिं न तत- स्तदलङ्कृताः परिबभूव दिशः ॥ सोयत्नेन यत्सम(l.12)पादयत्तद्विधिनापि कर्तुं यदुष्करम् अत एव ल- ज्जया . भुवं संभावनायां . स विधिस्तदाश्रितां भुवं(l.13) नारिशद्धिंसित- वान् . रिश हिंसायांस्तौदादिकः . अविशदिति पाठश्चिन्त्यः अनुकूलस्य विधेः प्रवे(l.14)शस्य विवक्षितत्वात् वक्ष्यमाणपक्षान्तरस्यानन्वयाभावाच्च ॥ यदि वेति पूर्वसम्भावनायाः पक्षा(l.15)न्तरमाह . यस्य॑ कुले जातस्स चाहमानो विधेरसुरैः परिभवे शरणमभूत् तस्माद्धेतोरुपकारं स्म(l.16)र- न्भगवान्विधिस्तद्भूषिता दिशो नाव्यथयत् . २९. सोर्ध्वर इत्यन्तं कुलकम् ॥ चरणेपि यो मदनुगं व्य(l.17)थये- न्मुखभञ्जनं सुकरमस्य मया . इति ते कथां स्मरति धर्मपरां न कलिर्मुखं क्वचन दर्शयते ॥(l.18) यो मत्सेवकं पादेपि व्यथयेत्तंस्य मुखभङ्गो मया क्रियते इमां धर्मनि- ष्ठां तव प्रतिज्ञां यत्स्मरति ततो नू(l.19)नं कलिर्मुखं क्वापि न दर्शयते . कलिना हि त्वदाश्रितो धर्मः पादेनखण्डियि(?) इति भावः ॥ ३०. तव पा(l.20)दयोरपसृतास्सविधा- द्भयविह्वलाँ: [पुनर] भाग्यशतैः . अतिरोहिताः कमलया क्षितिपाः प्रति(l.21)जज्ञिरे तदनु पस्पशिरे ॥ 1 Ms ॰स्तदङ्कृ॰. 2 Ms. ॰पादत्त॰. 3 Dhātupāṭha, Tudādi, 140. 4 Ms. यस्य सुकुं... 5 Ms. ॰ता दिदिशो. 6 Sic. Evidently verse 38 is meant, but metre does not allow that to begin with सो॰. 7 Ms. ॰र्थेमन्. 8 Ms. ॰येद॰. 9 Ms. ॰ह्न॰.

तृतीयः सर्गः . ६७ तव पादयोस्समीपान्नष्टा अत एव भीता अभाग्यशतैर्लक्ष्म्यानाच्छा- दि(1.22)ता राजानो नूनं परिज्ञाताः [ज्ञानस]मनन्तरमेव पस्पशिरे बाधि- ताः..................अपसृतैः(1.23) भयविह्वलैरिति तृतीयाबहुवच- नान्तः पाठश्चिन्त्यः. पस्पृशिरे स्पर्शेश्च पाठो विमृश्यः. पस्पशिरे (1.24*) [इति स्पर्श बा]धने इत्यस्य लिटि रूपं . राजद्रुहं परिज्ञाय लोका बाधन्ते॥ 31. भविता पुरस्सहचरैर्द्विषतां(11) वरिवस्यतां नृप भवच्चरणौ . इति सूचितं खलु तवैव नखै- र्यददर्शयन्प्रतिनिधीननुगान् ॥ हे नृप त्वत्पा(1.2)दौ शरणकुर्वतां शत्रूणां सहचरैः पुरो भविता भ- विष्यते इत्येतत्त्वन्नखैरेव सूचितम्. अत्र साध्ये साधन(1.3)माह. भवन्न- खाःशत्रूणां प्रतिनिधीन्प्रतिबिम्बाञ्शत्रूणामनुगानदर्शयन् भवन्नखेषु निर्म- लत्वा(1.4)न्नमन्तो भवद्विषः प्रतिबिम्बिताः ते प्रतिबिम्बा भवच्छत्रूणां सहचरा पुरो वर्तन्ते इत्यर्थः. त्वत्पादसेवका(1.5)नां सहचरसामग्री भवतीति भावः ॥ ३२. न हिमालयो न हिमवत्तनया न हिमद्युतिर्न हिमशैलनदी .(1.6) हिमवत्सखो न च हिमाद्रिवृषो हरहृष्टये तव यशांसि यथा ॥ यथा त्वद्यशांसि हरस्य हर्षाय तथा(1.7) न हिमालयाद्याः भवद्यशो- भिर्विश्वस्य पालनादिति भावः- ३३. हृदयङ्गमं न जलजन्म विधे- [र्न] म(1.8)[धु]द्विषो भुजगतल्परुचिः- 1 Ms. नूनं. 2 Ms. ॰ज्ञातं. 3 Ms. पस्पर्शि॰. 4 Dhātupāṭha, Bhū-ādi, 912. 5. See note 4, p. 71. 6 Ms. भान्ति॰. 7 Ms. ॰श्नमनो॰. 8 Ms. भवद्वि॰. 9. Ms. ॰न्तेत्य॰. 10 Ms. नहि॰. 11 Ms. ॰मेन.

६८ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. स्फटिकाचले न च शिवो रमते तव कीर्त्तिभिस्स यदि सर्वगतः ॥ विधेर्भ्रे(1.9)ष्टाणैः पुण्डरीकं हृद्यं तथा ध्रुवैन्न भवति विष्णोश्च तथाँ शेष- शय्याभिलाषो न भवति कैलासशैले च तथाँ हरो न भवति(1.10) यदि यस्मादर्थे स ब्रह्मा हरिर्हरो वा तव कीर्त्तिभिर्हेतुभिस्सर्वगतो रमते त्वत्कीर्त्ति सर्व्वगतां द्रष्टुं(1.11) स भ्रमतीति पुण्डरीकादौ न रमतीति भावः ॥ ३४. पृथिवी त्वया फलवती विहिता ऋतुभिर्हि ते जल(1.12)मुचो जलदाः . उपत्तिष्ठते हविरिनं ज्वलना- त्परिपूयंते द्विजपतिश्च ततः ॥ त्वया भूर्बहुफला सम्पा(1.13)दिता यतो यज्ञैर्हेतुभिर्मेघा वृष्टिमुमुचन् हविराहुतिरिनमादित्यमुपतिष्ठते . अग्नौ प्रास्ताहुति(1.14)म्सम्यगादित्यमुप- तिष्ठते इत्यागमात् . ततश्चन्द्रश्च पूर्णो भवति . ३५. [उ]दरंभरिस्तव शिखी यजनैः(1.15) [सु]हृदस्सुखा ‿ सुवहत्यनिलः . न विभाति खं न निगमध्वनिना य[जमा]नतां न भवता न धृता ॥ त्वत्कर्तृ(1.16)··········[उ]दरं बिभर्त्ति पोषयति··········· भेस्सुखाद्········[निग]मशब्देन खं(1.17) न [न शो]र्भातेपि तु शोभते भवता यजमानभावो न न धृतः ॥ ३६. इ— — — — — — — — — — ‿ ‿ ती¹¹- र्जगदुहिं यास्त्रिजगतीप्रकृतीः . 1 Ms. ॰णपु॰. 2 Ms. तं to ॰व lc. under l.9. 3 Ms. तथा lc. under l.9. 4 Ms. तथा lc. under. l.10. 5 Ms. ॰र्ति स्सर्वं॰. 6 Ms. ॰यदिष्ट॰. 7 Manu, 3.76, 8 Ms. ॰धता, 9 Ms. ॰भेस्सु॰. 10 Ms. ॰भिते॰. 11 Ms. ॰तीजं,

तृतीयः सर्गः . ६६ यदि ता भवानुपकरोति सदा तदलं सुरैर्भवत एव [न]मः ॥ त्रिजगत्याः प्रकृती(l.19)रूपादानकारणानि सतीर्विभोः परमेश्वरस्य मूर्त्तीर्भूम्यादिका या जगत्तुस्ता इ····················(l.20)भवाश्रित्यं यदुपकरोति तत्किं सुरैः न तान्नमस्यामः तुभ्यमेव नमः ॥ 37. ‿ ‿ - ‿ - ‿ ‿ ‿ - (l.21) ‿ रितै- र्विनमन्मुखश्चिरमभूद्वचनैः . न परीक्ष्यतां कथमसौ पृथिवी- परिपा[ल]-‿ ‿ ‿ -(l.22)‿ ‿ कम् ॥ ब्रह्मप्रोक्तैः पू[र्वोक्तै]र्वचनैस्तस्तै····················(l.23**16¹) 38. ⁂ ⁂ ⁂ ⁂ ⁂ ⁂ ⁂ ⁂ ⁂ ⁂ ⁂ ⁂² ·1 Ms. पु. रा. वि. vertically on margin. 2 Copyist's remark—इत ऊर्ध्वं द्वित्रीणि पत्राणि प्रायो गलितानि.

[ चतुर्थः सर्गः ]

• • • • • • *¹ हीमदभृतोप्यवमन्यमाने . देवस्स तार्क्ष्य इव वाजिनि वासुदेवो हन्तव्येमृत्युमुखसंमु[खदुष्टसत्वः]. ( 1.1) स वासुदेवस्तेन भ्रात्रान्वितो निरगात् कीदृशः सुखा सुखावहा गति- र्यस्य तस्मिन्नश्वे निषण्ण: मत्तहस्तिनो जितवति हन्तव्यानि मृत्युमुखा- नि संमुखं दुष्टसत्वानि येन सः. मृत्युमुखानीति दुष्टसत्व.........(1.3)- पः. यथा तार्थ्ये गरुडे निविष्टो वासुदेवो नारायणो निरगात् नागाँ भुजगाः दुष्टसत्वा दैत्याः शोभना गतिर्यस्येति च ॥ एतन्न कौतुकविधायक्रमादिदेवो यद्यद्रिवासरुचिरेति किरातलीलाम् . चित्रीयते त्व(1.5)वनधीरपि वासुदेवो लीलाकिरातसरणिं स यदाललम्बे ॥ अद्रिवासे रुचिर्यस्य स आदिदेवो गिरि[शो] (1.6) यत्किरातरूपमवहत्त- न्नाश्चर्यम् अद्रिस्थानां किरातमहणोपपत्तेः इदं तु चित्रीयते आश्चर्यं भव- 1 Copyist's remark at the top of the page—अस्य पद्यस्य स्थानं सम्यक् निश्चेतुं न शक्यते. 2 Restore भ्रात्रान्वितः सुखगतौ निरगान्निषण्णो नागान्महा° . 3 Ms. हस्तौ . 4 Ms. नाना . 5 Read किरातरूपम् .