पृथ्वीराजविजय महाकाव्यम् (कवि जयानक - अजमेर चौहान साम्राज्य एवं सम्राट् पृथ्वीराज इतिहास)

५६ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. कैलासोत्सङ्गस(l.11)ङ्गीतकसभिकशिवादिष्टगन्धर्वरामा- गातव्योद्दामकर्मा समजनि वसुधावासवो वासुदेवः ॥(l.12) तेषां कुले वासुदेवनामा राजा जातः . समस्तानामादिराजानां या की- र्तिसंपत्सैव बलाका(l.13) तस्याः प्रेमारम्भे सन्साधुर्योसिपटस्स एवाम्भोद- स्तस्य विश्रान्त्यर्थं शैलः पूर्वेषां कीर्त्तिवर्धक(l.14) इत्यर्थः [तथा च] कैला- सोत्सङ्गे सभिकेन शिवेनादिष्टानिर्गन्धर्वरामाभिर्गातव्यान्युद्दामक(l.15)र्माणि साहसानि यस्येति भद्रम् ॥ ४५. श्रीलोलराजसुतपण्डितभट्टनोन- राजात्मजो वि(l.16)वरणेन सुबोधमाधात् . सर्गे द्वितीयमशनैरिह जोनराजः पृथ्वीमहेन्द्रविजयाभिधका(l.17)व्यराजे ॥ पृथ्वीराजविजयविवरणे द्वितीयस्सर्गः ॥ १ Ms. ॰त्सं॰. २ Ms. सन्माधु॰. ३ Ms. ॰व्यान्तु॰. ४ Ms. ॰राजविवरणे.

[ तृतीयः सर्गः ] समभूद्यदा स खलु दाननिधि- र्ववृषुस्तदा सुमनसो जलदाः . परिकम्पतां यशसि हानिभया- त्सुरशाखिनां स्वय(l.19)मिव स्खलिताः ॥ यदा वासुदेवो जातस्तदा मेघाः कल्पवृक्षाणां पुष्पाणि ववृषुः . अत्र सम्भाव्यते य(l.20)तो दानेन निधिरतो यशोविषये हानिभयात्कम्पमानानां कल्पवृक्षाणां स्वयं पतितानीव(l.21) . कल्पवृक्षेभ्योप्यधिकं दातेत्यर्थः ॥ 1. ननृतुर्दिनं सकलमप्सरसः परिदध्वनुर्विजयदु(l.22)न्दुभयः . प्रमदं दधुर्यममृतोद्धरणा- त्पुनरेव तं सुमनसोन्वभवन् ॥ अप्सरसो ननृतुः पटहा⁴ दध्वनुः . सकलं दिनमित्यनेनोभ- योर्वाक्ययोस्संबंघः . अमृतलाभेन देवा यं हर्षं प्रापुस्तज्जन्मना(l.1) पुनरेव प्रापुः ॥ 2. द्युनदीहृतैः कनकतामरसै- र्मरुतो ववुर्विरचिताभरणाः . गगनात्मना शशिशिरो(l 2)मणिना प्रकटीकृता कनकवृष्टिरिव ॥ गङ्गाहेमपद्यैः कृतभूषणा वायवो ववुः अतस्संभाव्यते(l.3) आकाश- रूपेण शशिशेखरेण सुर्वर्णवृष्टिरिव मुक्ता ॥ 3. 1 Ms. °कम्पितां. 2 Ms. क° to °णा lc. under l. 19. 3 Ms. °ष्यानि. 4 Ms. °हृद°. 5 Ms. स्तवं°. ८

५८ पृथ्‍वीराजविजयमहाकाव्यम् . दिवमुच्चकैरभृत तस्य यशो जल(l.4)दैर्विना जलकणैः पतितम् . परिपीडितादमृतदीधितितो विनिरित्वरैरिव सुधापृषतैः ॥ तस्य(l.5) यशो द्यामपूरयत् मेघैर्विना जलकणैः पतितम् यद्यशसा पी- डिताच्चन्द्रान्निर्गच्छद्भिरमृतकणै(l.6)रिव . इत्वरैरिति सृंजीञ्ऋशां ष्वरप् ॥ 4. सवितुः कुले कति न भूपतयो भुजशालिनः समभवन्नपरे . स(l.7) पुनर्यथा व्यवजहार तथा न भगीरथो न सगरो न रघुः ॥ सूर्यस्य कुले परे कति न राजानो भुजाभ्यां शो(l.8)भमानाः प्राग्जा- ताः स वासुदेवस्तु यथा व्यवहारमकरोन्न तथा भगीरथादयः ॥ ५. न स पर्वतो न त(l.9)दरण्यमभू

तृतीयः सर्गः . ५६ यथा तं दृष्ट्वा जनास्तुतुपुस्तथा न म(l.13)यूरादयो मेघादीन्दृष्ट्वा तुष्य- न्ति. मेघादिभिरिव मयूरादयस्तेन प्रजा दत्तवृत्तय इत्यर्थः ॥(l.14) 7. न हिमाद्रिणा मलयजेन तथा शिशिराभवच्चिरमनेन यथा . न सुमेरुणा न मणिभूमिभृ(l.15)ता वसुमत्यपि क्षितिरनेन यथा ॥ यथानेन राज्ञा हृततापा भूर्भून्न तथा हिमाचलचन्द(l.16)नाभ्याम् . यथामुना मूर्धनवत्यभून्न तथा सुमेरुरोह[णाभ्याम्] ॥ . 8. [कमलालया] ‿ ‿वती क(l.17)[मला] [प्रविहाय] यागतवती नृपतीन् . कमलोपमादपि तदङ्घ्रियुंगा- त्प्रणिपत्य तां पुनरवापु(l.18)रमी ॥ या लक्ष्मी राज्ञस्त्यक्त्वागतवती ताममी ऽपि राजानस्तत्पादपद्मद्वयं प्रणम्य ततः प्रापुः . अ(l.19)त एव कमलालयेति विशेषणमर्थवत्. तत्सेव- कानामेव राज्ञां श्रीरासीन्नान्येषामिति भावः ॥(l.20) 9. मखभूमिगैशशतमखप्रमुखै- ररुदन्यतो दिगधिपप्रमदाः . मखधूम्यया निरपवादमर्तः(l.21) परिबभ्रमे हि ततदिक्टया ॥ अस्य यज्ञगतैरिन्द्रादिभिर्हेतुभिस्तद्रामा अरुदन्नुदन्तीति य(l.22)ज्ज्ञा- तमिति शेषः अतस्तन्मखधूमजालेन च्छादितदिगन्तेन निरपवादं कृत्वा भ्रान्तम् . अयमर्थः(l.23) मख[धूमेनैव] लोकपालस्त्रीणां बाष्पनिर्गलनमभूत् 1 Ms. गेहिं. 2 Ms. ॰गवती. 3 Ms. ॰भगा॰. 4 Ms. कवि lc. under l. 18. 5 Ms. ॰मतोः. 6 Ms. ॰हित्तिदृ॰.

लोकास्त्वजानन् चिरं पतिप्रवासो बाष्प(l.24**14)¹हेतुरिति न तु स तासाम- भूत् तद्यज्ञेषु इन्द्रादीनां पोषलाभात् अतो यज्ञधूमेन दूषणं न प्राप्तम् ॥(l.1) ;10. सुरसद्मनामविरतापचितौ द्रुममस्तके न कुसुमं ददृशे । अपरागिणं विदधिरे पवनं नभसा गतं कचन नोपवनम् . अपरागवानपि वहञ्शनैः पवनोभवत्क(l.2)चन नोपवने ॥ देवानां नित्यपूजायां सत्यां तरुविटपेषु पुष्पं न दृष्टम् ततो हेतोः क्वा- प्युद्याने जना वायुम(l.3)परागीणं सदोषं न विदधुः . परागाभावेप्यपरा- गिणं न विदधुरिति विभावना . क्वचित् अपरागवान(l.4)पि वहञ्शनैः पवनोभवत्कचन नोपवने इति पाठः ॥ 11.

तृतीयः सर्गः . ६१ यशसा भृता जलधिवि(l. 9)ष्णुपदे शशिमण्डलं न न बभूव मही . न कलङ्कवन्न च विधुन्तुदव- त्कलिना पुनः क्वचिदवापि पदम् ॥ (l. 10) तदीयेन यशसा भृता भूस्समुद्राकाशे चन्द्रमण्डलं न नाभूत् अपि त्वभूदेवेत्यर्थः . कलङ्केन राहुणा य(l. 11)था पदमवापि तथा कलिकालेन क्वापि न स्थानं लब्धम् . अयमर्थः समुद्र एवाकाशं तत्र यशश्शुभ्रा भूमि- (l. 12)रेव चन्द्रोभूत् चन्द्रस्य कलङ्कोस्ति राहुश्च बाधते यशश्शुभ्रभूमण्ड- लस्य तु कलिः कलङ्कराहुरूपो(l. 13) नासीदित्यर्थः ॥ १३. सुरमन्दिरैर्दिशि विदिश्युदितं मरुतां पतिर्मखमहीष्ववसत् . अमरावती किम(l. 14)पि कालवशा- द्व्यथिताभवत्पथिकयोषिदिव ॥ देवगृहैस्सर्वदिक्षूल्लसितम् यज्ञभूमिष्विन्द्रोवसत्(l. 15) कालवला[दम- रावती] पथिकस्त्रीव व्यथिताभवत् ॥ १४. उपनिन्यिरे शिखरिणो लघुतां पृथुना नतां न च(l. 16) ‿ ‿ ‿ ‿ , ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ ‿ कृते ॥ पृथुनाम्ना राज्ञो¹ इ[न्द्रे]ण (l. 17) १५. [Line 18 missing ] रक्षं क्षितिमित्यगात्क इव न क्षितिभृत् ॥

1 Ms. राजा.

shape attaches to the stem with a horizontal bar. Looking at that letter: it has a horizontal stroke from the stem to the left, then curves down and right! That is 100% the glyph 'च'! So it is definitely printed with 'च'. What about the letter before it? It is 'र्वि' with a dot: 'र्विं' or 'विं'? It has a repha, so 'र्विं' or 'र्वि'. Let's look at "र्दि[शः" in line 10: 'र्दि' has repha on the i-matra. Here too, the repha is on the i-matra. So "परमनिर्व्विचरां" or "परमनिविंचरां" or "परमनिर्विवरां"? Let's transcribe literally what appears: परमनिविंचरां or परमनिर्विवरां? Let's look very carefully: Wait, is the letter 'व' or 'च'? Look at "खलु" in line 20: 'ख' has a 'व' inside. Look at "चख्नुरमूम": the 'च' has that exact same shape! Yes, it is 'च'! And the previous letter: it is 'वि' with an i-matra and repha. Is there an anusvara? It looks like a dot, or maybe it's just the tip of the repha? In many fonts,

, तृतीयः सर्गः . ६३ वक्तुमशक्यं दार्ढ्यगुणं भूर्लेभे मूषका भू(l.5)र्मिं न खनितवन्तः अत इव विच्छिद्रां भूमिमापदां गणा नैवाच्छादयन् ॥ 19. शुकवाहने सतततृप्तिमंये(l.6) न दधुश्शुकाः क्वचन शालिभयम् • ऋतुधूमतो दिशि दिशि प्रसृता- दुपलोभिरे न विषयं शलभाः ॥(l.7) शुका वह्निवाहा इत्यागमः . शुकवाहनेनले नित्यतृप्ते इवं शुकाश्शाली- नां भयं न दत्तवन्तः . तेषां पावकतृतौ(l.8) सत्यां तृप्तत्वात् . सर्वदिक्षु वि- सारिणो यज्ञधूमाद्धेतोरिवं शलभा आश्रयं न लब्धवन्तः ॥ 20, न निवेशितैर्गि(l.9)रिगुहासु तथा न तथा पुरं पितृपतेः प्रहितैः • चरणाग्रगैर्नृपतिभिर्नृपति- स्स यथा प्रजास्सुख(l.10)वतीरकरोत् ॥ प्रणामितै राजभिस्स राजा प्रजास्सुखिता यथाकरोत्थाद्रिगुहासु प्र- वेशितैः(l.11) तैर्नाकरोत्था न च यमपुरं विसृष्टै राजभिरकरोत् . पलायितानां पुनरुदयाशङ्कया मारितानां(l.12) ये मुक्तास्तेषामुदयाशङ्कयेति भावः॥ 21. उपयोगवान्यदि रणार्थमभू- त्स्वयमेव सन्मखमहीष्व(l.13)वसत् • भुजयोर्बलाद्भयदानपतिं दनुजागमे तमनयन्मघवा ॥ इन्द्रो वासुदेवस्य रणार्थमुपयोगी(l.14) यद्यासीत्तदा इन्द्रस्तदीययज्ञ- 1 Ms. °तिभये. 2 Ms. इव lc. under l. 7. 3 Ms. °रिव lc. under l. 8. 4 Ms. °गुहसु.

६४ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. भूमिषु स्वयमेवावसन् दानवयुद्धागमे तमिन्द्रो भुज(1.15)बलनाभयदाता- रमनयत् ॥ २२. व्यसनैरसवावितरां मलिनै- रपि सप्तभिस्स्वयमथो विहितैः . (1.16) ⏑⏑---स[क]लदिग्विजयं [तु]रंगैरिव ⏑ भल-⏑⏑मान् ॥ .........[स]प्रभिः......(1.17) २३. [Lines 18, 19 missing] त्र⏑-नेनं¹ सा वसुमती विदधे ॥ स राजा भुजबलेन यद्भूमिं धृतवांस्ततो हे[तो]............(1.20) ........सत्यार्थोभूत्. क्षितिं बिभ्रतीति व्युत्पत्तिं²मृषाभूत् भूर्वसुधा सत्यार्थतामधात् यतोनेन राज्ञा भूर्व(1.21)सुन्धरा वसुमती सतेजास्सधना च कृता . स राजैव भूमेर्वसुभूत आसीदित्यर्थः ॥ २४. नृहरिस्स्वयं(1 22) [स वसुधां यद्धा- दज॑हुर्मं]दं³ तदिति दिकरिणः . अनहंकृतिं⁴ [फणि]पतिं⁵ व्यदधा- त्कलिपन्नगे(1.23)⏑⏑⏑-⏑⏑---⁶॥ [नराणां] मध्ये हरिस्सिंहो ना चासौ हरिस्तरूणसिंहश्च स भूमिं यद्- धात्त(1.24)........................मुद्वहनाधिकारहरणादिति भावः सिंहे च सति गजा मदं त्य(1.25⁷)जन्ति सं⁸ भूमिं यदधात्तत एवं शेषमनहङ्कृतिं निरहङ्कारमकरोत् कलिसर्पे गरुत्मता(1.1) राजा यदि वहन्तं¹⁰ भुवो दुरित- 1 Ms. °ननं°. Is it तदनेन ? 2 Ms. °त्तिष्टृ°. 3 Ms. °जाह°. 4 Ms. °नहुंकृति°. 5 Ms. °मंतिं. 6 Is it द्विजपतिर्विहते ? 7 Ms. has पृ. वि. १७ vertically on margin. 8 Ms. स to °व crossed. 9 Ms. °तिंहह्या°. 10 Is it बृहद्भि° or वहन्मु° ?

तृतीयः सर्गः । ६५

भारं यन्यवर्धयदलघूभवंतीं भूमिं वहञ्शेषो नि(l. 2)रहङ्कारो जात इत्यर्थः ............ (l. 3) ...... फणिमारणात्फणिपतिस्तुष्यतीति चित्रम् ॥ २५. भुवमुद्धरञ्जनयन्नरकं प्रममाथ तं मधुरिपु(l. 4)श्च पुनः । स पुनस्तथा त्रिदिवमर्जितवा- न्क्रतुभिश्च तं सुवसतामनयत् ॥ भूमिमुद्धरन्मधुरिपुर्नरकमृ(l. 5)दपादयत् ततस्स एव नरकं हतवान् स राजा पुनर्भूमिमुद्धरन्निरुपद्रवां कुर्वंस्तथा स्वर्गमर्जि(l. 6)तबान्स तं स्वर्गे यज्ञैस्सुवसतां यथानयत् . यज्ञतृप्ता देवास्स्वर्गे सुखमासन्नित्यर्थः ॥ २६. अतिसं(l 7)कुचन्नवयवैस्सकलै- र्यमधस्स्थितो वहति कूर्मपतिः । उपरि स्थितस्सकलभूमिभृतां स विकस्वरः (l 8)क्षितिभरं तमधात् ॥ भूमेरधस्स्थितः कूर्मराजोङ्गैस्सङ्कुचन्यं वहति तमेवायं राजा राज्ञामु- परि स्थि(l. 9)तस्स राज्याङ्गैर्विकसितोवहत् ॥ २७. अवहेलया यदकरोत्स किम- प्यतिदुष्करं किमपि येन विधेः(l. 10) । तत एव न ध्रुवमपत्रपया तदधिष्ठितां स वसुधामविशत् ॥ २८. यदि वा शुचेरजनि यस्य कुले स विधे(l. 11)र्गतिः परिभवेष्वभवत् . 1 Is it °न्यवर्त्तयलघूभं ? 2 Ms. °वंती. 3 Ms. °त्रजयं. 4 Ms. °नभू°. 5 Ms. °त्रया. 6 Ms. °मविगं. See Comm. 7 Ms. °षेः गं°. ६

६६ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम् । भगवान्स्मरन्नुपकृतिं न तत- स्तदलङ्कृताः परिबभूव दिशः ॥ सोयत्नेन यत्सम(l.12)पादयत्तद्विधिनापि कर्तुं यदुष्करम् अत एव ल- ज्जया . भुवं संभावनायां . स विधिस्तदाश्रितां भुवं(l.13) नारिशद्धिंसित- वान् . रिश हिंसायांस्तौदादिकः . अविशदिति पाठश्चिन्त्यः अनुकूलस्य विधेः प्रवे(l.14)शस्य विवक्षितत्वात् वक्ष्यमाणपक्षान्तरस्यानन्वयाभावाच्च ॥ यदि वेति पूर्वसम्भावनायाः पक्षा(l.15)न्तरमाह . यस्य॑ कुले जातस्स चाहमानो विधेरसुरैः परिभवे शरणमभूत् तस्माद्धेतोरुपकारं स्म(l.16)र- न्भगवान्विधिस्तद्भूषिता दिशो नाव्यथयत् . २९. सोर्ध्वर इत्यन्तं कुलकम् ॥ चरणेपि यो मदनुगं व्य(l.17)थये- न्मुखभञ्जनं सुकरमस्य मया . इति ते कथां स्मरति धर्मपरां न कलिर्मुखं क्वचन दर्शयते ॥(l.18) यो मत्सेवकं पादेपि व्यथयेत्तंस्य मुखभङ्गो मया क्रियते इमां धर्मनि- ष्ठां तव प्रतिज्ञां यत्स्मरति ततो नू(l.19)नं कलिर्मुखं क्वापि न दर्शयते . कलिना हि त्वदाश्रितो धर्मः पादेनखण्डियि(?) इति भावः ॥ ३०. तव पा(l.20)दयोरपसृतास्सविधा- द्भयविह्वलाँ: [पुनर] भाग्यशतैः . अतिरोहिताः कमलया क्षितिपाः प्रति(l.21)जज्ञिरे तदनु पस्पशिरे ॥ 1 Ms ॰स्तदङ्कृ॰. 2 Ms. ॰पादत्त॰. 3 Dhātupāṭha, Tudādi, 140. 4 Ms. यस्य सुकुं... 5 Ms. ॰ता दिदिशो. 6 Sic. Evidently verse 38 is meant, but metre does not allow that to begin with सो॰. 7 Ms. ॰र्थेमन्. 8 Ms. ॰येद॰. 9 Ms. ॰ह्न॰.

तृतीयः सर्गः . ६७ तव पादयोस्समीपान्नष्टा अत एव भीता अभाग्यशतैर्लक्ष्म्यानाच्छा- दि(1.22)ता राजानो नूनं परिज्ञाताः [ज्ञानस]मनन्तरमेव पस्पशिरे बाधि- ताः..................अपसृतैः(1.23) भयविह्वलैरिति तृतीयाबहुवच- नान्तः पाठश्चिन्त्यः. पस्पृशिरे स्पर्शेश्च पाठो विमृश्यः. पस्पशिरे (1.24*) [इति स्पर्श बा]धने इत्यस्य लिटि रूपं . राजद्रुहं परिज्ञाय लोका बाधन्ते॥ 31. भविता पुरस्सहचरैर्द्विषतां(11) वरिवस्यतां नृप भवच्चरणौ . इति सूचितं खलु तवैव नखै- र्यददर्शयन्प्रतिनिधीननुगान् ॥ हे नृप त्वत्पा(1.2)दौ शरणकुर्वतां शत्रूणां सहचरैः पुरो भविता भ- विष्यते इत्येतत्त्वन्नखैरेव सूचितम्. अत्र साध्ये साधन(1.3)माह. भवन्न- खाःशत्रूणां प्रतिनिधीन्प्रतिबिम्बाञ्शत्रूणामनुगानदर्शयन् भवन्नखेषु निर्म- लत्वा(1.4)न्नमन्तो भवद्विषः प्रतिबिम्बिताः ते प्रतिबिम्बा भवच्छत्रूणां सहचरा पुरो वर्तन्ते इत्यर्थः. त्वत्पादसेवका(1.5)नां सहचरसामग्री भवतीति भावः ॥ ३२. न हिमालयो न हिमवत्तनया न हिमद्युतिर्न हिमशैलनदी .(1.6) हिमवत्सखो न च हिमाद्रिवृषो हरहृष्टये तव यशांसि यथा ॥ यथा त्वद्यशांसि हरस्य हर्षाय तथा(1.7) न हिमालयाद्याः भवद्यशो- भिर्विश्वस्य पालनादिति भावः- ३३. हृदयङ्गमं न जलजन्म विधे- [र्न] म(1.8)[धु]द्विषो भुजगतल्परुचिः- 1 Ms. नूनं. 2 Ms. ॰ज्ञातं. 3 Ms. पस्पर्शि॰. 4 Dhātupāṭha, Bhū-ādi, 912. 5. See note 4, p. 71. 6 Ms. भान्ति॰. 7 Ms. ॰श्नमनो॰. 8 Ms. भवद्वि॰. 9. Ms. ॰न्तेत्य॰. 10 Ms. नहि॰. 11 Ms. ॰मेन.

६८ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. स्फटिकाचले न च शिवो रमते तव कीर्त्तिभिस्स यदि सर्वगतः ॥ विधेर्भ्रे(1.9)ष्टाणैः पुण्डरीकं हृद्यं तथा ध्रुवैन्न भवति विष्णोश्च तथाँ शेष- शय्याभिलाषो न भवति कैलासशैले च तथाँ हरो न भवति(1.10) यदि यस्मादर्थे स ब्रह्मा हरिर्हरो वा तव कीर्त्तिभिर्हेतुभिस्सर्वगतो रमते त्वत्कीर्त्ति सर्व्वगतां द्रष्टुं(1.11) स भ्रमतीति पुण्डरीकादौ न रमतीति भावः ॥ ३४. पृथिवी त्वया फलवती विहिता ऋतुभिर्हि ते जल(1.12)मुचो जलदाः . उपत्तिष्ठते हविरिनं ज्वलना- त्परिपूयंते द्विजपतिश्च ततः ॥ त्वया भूर्बहुफला सम्पा(1.13)दिता यतो यज्ञैर्हेतुभिर्मेघा वृष्टिमुमुचन् हविराहुतिरिनमादित्यमुपतिष्ठते . अग्नौ प्रास्ताहुति(1.14)म्सम्यगादित्यमुप- तिष्ठते इत्यागमात् . ततश्चन्द्रश्च पूर्णो भवति . ३५. [उ]दरंभरिस्तव शिखी यजनैः(1.15) [सु]हृदस्सुखा ‿ सुवहत्यनिलः . न विभाति खं न निगमध्वनिना य[जमा]नतां न भवता न धृता ॥ त्वत्कर्तृ(1.16)··········[उ]दरं बिभर्त्ति पोषयति··········· भेस्सुखाद्········[निग]मशब्देन खं(1.17) न [न शो]र्भातेपि तु शोभते भवता यजमानभावो न न धृतः ॥ ३६. इ— — — — — — — — — — ‿ ‿ ती¹¹- र्जगदुहिं यास्त्रिजगतीप्रकृतीः . 1 Ms. ॰णपु॰. 2 Ms. तं to ॰व lc. under l.9. 3 Ms. तथा lc. under l.9. 4 Ms. तथा lc. under. l.10. 5 Ms. ॰र्ति स्सर्वं॰. 6 Ms. ॰यदिष्ट॰. 7 Manu, 3.76, 8 Ms. ॰धता, 9 Ms. ॰भेस्सु॰. 10 Ms. ॰भिते॰. 11 Ms. ॰तीजं,

तृतीयः सर्गः . ६६ यदि ता भवानुपकरोति सदा तदलं सुरैर्भवत एव [न]मः ॥ त्रिजगत्याः प्रकृती(l.19)रूपादानकारणानि सतीर्विभोः परमेश्वरस्य मूर्त्तीर्भूम्यादिका या जगत्तुस्ता इ····················(l.20)भवाश्रित्यं यदुपकरोति तत्किं सुरैः न तान्नमस्यामः तुभ्यमेव नमः ॥ 37. ‿ ‿ - ‿ - ‿ ‿ ‿ - (l.21) ‿ रितै- र्विनमन्मुखश्चिरमभूद्वचनैः . न परीक्ष्यतां कथमसौ पृथिवी- परिपा[ल]-‿ ‿ ‿ -(l.22)‿ ‿ कम् ॥ ब्रह्मप्रोक्तैः पू[र्वोक्तै]र्वचनैस्तस्तै····················(l.23**16¹) 38. ⁂ ⁂ ⁂ ⁂ ⁂ ⁂ ⁂ ⁂ ⁂ ⁂ ⁂ ⁂² ·1 Ms. पु. रा. वि. vertically on margin. 2 Copyist's remark—इत ऊर्ध्वं द्वित्रीणि पत्राणि प्रायो गलितानि.

[ चतुर्थः सर्गः ]

• • • • • • *¹ हीमदभृतोप्यवमन्यमाने . देवस्स तार्क्ष्य इव वाजिनि वासुदेवो हन्तव्येमृत्युमुखसंमु[खदुष्टसत्वः]. ( 1.1) स वासुदेवस्तेन भ्रात्रान्वितो निरगात् कीदृशः सुखा सुखावहा गति- र्यस्य तस्मिन्नश्वे निषण्ण: मत्तहस्तिनो जितवति हन्तव्यानि मृत्युमुखा- नि संमुखं दुष्टसत्वानि येन सः. मृत्युमुखानीति दुष्टसत्व.........(1.3)- पः. यथा तार्थ्ये गरुडे निविष्टो वासुदेवो नारायणो निरगात् नागाँ भुजगाः दुष्टसत्वा दैत्याः शोभना गतिर्यस्येति च ॥ एतन्न कौतुकविधायक्रमादिदेवो यद्यद्रिवासरुचिरेति किरातलीलाम् . चित्रीयते त्व(1.5)वनधीरपि वासुदेवो लीलाकिरातसरणिं स यदाललम्बे ॥ अद्रिवासे रुचिर्यस्य स आदिदेवो गिरि[शो] (1.6) यत्किरातरूपमवहत्त- न्नाश्चर्यम् अद्रिस्थानां किरातमहणोपपत्तेः इदं तु चित्रीयते आश्चर्यं भव- 1 Copyist's remark at the top of the page—अस्य पद्यस्य स्थानं सम्यक् निश्चेतुं न शक्यते. 2 Restore भ्रात्रान्वितः सुखगतौ निरगान्निषण्णो नागान्महा° . 3 Ms. हस्तौ . 4 Ms. नाना . 5 Read किरातरूपम् .

चतुर्थः सर्गः . ७१ [ति] (l.7)यन्नवनंधीर्यस्य अवने रक्षणे धीर्यस्येति च स राजा लीलया किरा- तत्त्वमग्रहीत्. चित्रङै आश्चर्ये इति क्यच् ॥ २. सर्वा[भिरेव] (l.8)मृगजातिभिरैकमत्यं निर्माय मानमवधीर्य पशुत्ववृत्त्या • अग्रे विसृष्टमभयार्थितयेव रंहः-⁵ सर्वस्वभूतमहरन्नृपतेस्तुरङ्गः ॥ पशुभावेन मानं त्यक्त्वा साम्मत्यं कृत्वा सर्वाभिर्मृगजातिभिरभया[र्थि- तया] (l.10)प्रहितं सर्वस्वभूतवेगं राजाश्वोहरदित्युत्प्रेक्षा . अयमर्थः राजाश्वं दृष्ट्वा मृगाणां वेगो नष्टः••••••••(l.11)हते अभयाभिलाषाद्राजाश्वस्य मृगै- स्स्ववेगो दत्त इत्यर्थः⁶ ॥ ३. स प्राविशद्वन[ध्रुवं वनदेवतानां] संगीतकेषु दधतीं सुखितोपविष्टम् • उन्मालकाय परिपूर्णफलैर्विमुक्तैः प्रा[णैरिव]⏑⏑⏑⏑⏑⏑——(l.13) यूथम् ॥ वनदेवतानां सङ्गीतेषु सत्सु निश्चलं सुखितयोपविष्टं मृगकु[लं]••••• ••••••••(l.14)ष्टः अतस्संभाव्यते प्राणानां संपूर्णफलत्वादुन्मालकाय प्रसाददे•••र्थै⁷ त्यक्तैः प्राणैस्त्यक्तप्राणो हि निश्चलो भवति ॥ ४. आकस्मिकं निपतितं परमान्नपात्रे पाषाणखण्डमिव ⏑⏑⏑⏑⏑—.(l.16) 1 Ms. धीर्यं to ᵒने lc. on margin. 2 Ms. धौयं. 3 Ms. ᵒक्यङ्. 4 Ms. क्यश् cf. Patanjali's Mahābhāshya on Pānini, 3.1.19 (नमोवरिवश्चित्रङः क्यच्)-क्यङादिषु प्रत्ययार्थनिर्देशः कर्तव्यः । नमसः पूजायाम् । वरिवसः परिचर्यायाम् । चित्रङ आश्चर्य- ये । etc. This sūtra is quoted by Jonarāja in his comm. on Shrīkantha- charita, 16.48, as नमस्तपो(sic)वरिवश्चित्रङः क्यच्, thus doing away with Vārtika तपसः परस्मैपदं च on Pānini, 3.1.15. वरिवसः परिचर्यायामिति क्यच् occurs in the same at 19.38. 5 Ms. रंहं. 6 Ms. lc. mark but no lc. 7 Is it दानार्थे ?

७२ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. — — — ⏑ ⏑ — ⏑ — ⏑ णविघ्नमवाप्य वाजि- कोलाहलं मृगकुलानि मुखान्यधुन्वन् . …………(l.17) 5. Lines 18 to the end of page missing न्तो मृगाणां प्रसाद इव कृत इत्यर्थः ॥ 6. नीलोत्पलभ्रमवशाद्भ्रमतामलीना- मारादनूदितगताग(l.1)[त]या दृशैव . उत्थानविघ्नजननीं श्रवणामृतौघे मग्ना स्थितां श्रवणशक्तिमिवोद्धरन्तः ॥ दृष्टौ नीलोत्प(l 2)लमिति भ्रमतां भ्रमराणां गतागतानुवादिन्या . गीतप्रियत्वादितिभावः. दृष्ट्यैव श्रुतिशक्तिमिवोद्धरन्तः(l 3) श्रवणामृतप्रवाहे निमज्ज्य स्थितामुत्थाने विघ्नं कुर्वतीम् आकर्णनामृते मग्नां श्रुतिशक्तिमुद्ध- र्तुमिवं दृ(l.4)ष्टिं व्यापारयन्तीत्यर्थः . यश्च घटादिकं कूपादिकादुद्धरति स गतागतानि करोति ॥ 7. तालोद्गमैः खुरपुटा(l.5)हननेन भूमे- ग्रैवेयगुञ्जितगुणेन च वाहनानाम् . वीक्ष्यास्यमात्रमपि किंपुरुषभ्रमेण गन्तुं व्यलम्बिष(l.6)त मन्दधियः कुरङ्गाः ॥ भुवः खुरघातेन तालोच्चारैरश्वानां ग्रीवालङ्करणशब्देन चाश्वानां मुखमात्रदृ(l 7)र्शने गीतप्रियत्वेन . दृशोनन्यव्यापारत्वं हेतुः . गायतां मु- खानि लोकाः पश्यन्तीति वस्तुस्थितिः . मुखमात्रद(l.8)र्शनेन किन्नरभ्रान्त्या मन्दभया इव मृर्गाः ॥ 8. 1 Is it धात्रा ? 2 Ms. °द्दरन्तुमि°. 3 Ms. °श्यती°. 4 Add गन्तुं व्यलम्बिषतः .

चतुर्थः सर्गः । ७३ नानाविधश्रुतिसुखाहतशब्दसार- सारङ्गमांसरसनाभ्यस(l.9)नानुभावात् • संक्रान्तगीतसमया इव सर्वगात्रे- ष्वारेभिरे किमपि कर्णसुखं शबर्यः ॥ शबर्यः किरातव(l.10)ध्वः कर्णसुखं प्रारब्धवत्यः . नानाविधश्रुतिसुख- कारी आहतरश्रुतशब्दसारो यैस्ते सारङ्गां मृगास्तेषां मांसस्य(l.11) रसनं ग्रसनं तदभ्यासातिशयात्संक्रान्तः परिणतो गीतसमयो यासां ता इत्यु- त्प्रेक्षा ॥ ९. व्याधाङ्गनाभिर(l.12)थवा वनदेवताभि- र्येद्गीयते किमपि तच्चरितं मदीयं , किं हेतु कर्तृपदवीमिदमेति मृत्यो- रित्थेप भूप(l.13)[तिरदाद्]भयं मृगेभ्यः ॥ किरातस्त्रीभिर्वनदेवताभिश्च किमपि लोकोत्तरं तत्प्रसिद्धं मदीयं च- (l.14)[रितं गीयते] तन्मृत्वोर्हेतु कर्तृत्वं किमेतीति स मृगेभ्योऽदादभयम् , मद्वीतश्रवणश्रद्धयानपसरतां (l.15)...........[म]रणद्वारं माभूदित्यभयं ददावित्यर्थः ॥ १०. प्राणावसानसमयेप्यपतिष्यमाने दत्ता(l.16) Lines 17 to the end of page missing ११. ³दर्घा रदैः कमलपत्रधिया च जिह्याम् • दूरावनम्ववदनोन्नमनः क्रमात्त- मातृस्तनान्न स जघान वराहशावान् ॥ (l.1) 1 Ms. °ङ्गसृ°. 2 Ms. °सभू°. 3 Copyist's remark at the top of the page—अस्य पत्रस्य स्थानं सम्यक् निश्चेतु न शक्यते. 4 Restore दर्भाङ्कुराग्रसनया लिहतो मृणालबुद्ध्या. १०

७४ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. दर्भाङ्कुरेषु मृणालभ्रान्त्या हेतुभूतया दर्भाङ्कुराञ्जिह्वया लिहतो जिह्वायां पद्मपत्रभ्रान्त्या जिह्वां दशनैर्लिह(1.2)तः दूरावनम्रैर्वदनैरुन्नमनात्क्रमेणात्ताः पीता मातृस्तना यैस्तान्वराहपोतान्स नावधीत् ॥ १२. नैसर्गिकार्वि(1.3)चलवर्णगुणस्य यन्न- निष्पन्नवर्णगुणसङ्गमसुत्यजेन . दिग्वाससेव कृशशास्रमुखेन देवो बाधां द्विज(1.4)स्य शिखिनो विशिखेन नैच्छत् ॥ स्वाभाविकोऽविचलः स्थिरो वर्णगुणो नीलपीतादिर्यस्यै द्विजस्य म- यूरा(1.5)देः पक्षिणो राजा बाधां नाकरोत् केन यत्नेन निष्पन्नो निष्पादितो यो वर्णो गुणसंगमस्तेनं हेतुना सुत्यजेन विशिखेन . वि(1.6)गलिता लुञ्चिता शिखा केशा यस्य तेन शिखिनश्चूडावतो द्विजस्य कस्याचिद्बाधां नेच्छति अचिलो वर्णो (1.7)ब्राह्मणत्वं गुणः पाठादिश्च यस्य यत्नेन निष्पन्नो वर्ण- गुणो ब्राह्मणगुणः पाठादिस्तेन सुत्यजः . कृशं शा(1.8)स्रं यस्य तन्मुखं यस्य अल्पश(स्त्रेने)त्यर्थः ॥ १३. यत्पुण्डरीकमवधीत्तत एव चन्द्रा- पीडोयमित्यधिजगाम यश(1.9)स्स राजा . दूरं गतस्तु मृगयाव्यसनेन चित्रं कादम्बरीं न मनसापि कदाप्यपश्यत् ॥ स राजा पुण्डरीकं व्याघ्रं(1.10)मुनिपुत्रं च यदहिंसीत्ततोयं राजा च- न्द्रापीड इति प्रसिद्धिं प्राप्तवान् . चन्द्रापीडो राजा पुण्डरीकं मुनिपुत्रं ह- तवान् (1.11) अयं च पुण्डरीकं व्याघ्रं हतवान् इति चन्द्रापीड इति प्रसिद्धिं प्राप्तन् . आखेटकव्यसनेन तु दूरगतोपि मनसापि(1.12) कादम्बरीं मदिरां - 1 Ms. °भ्रान्त्या. 2 Add तस्य. 3 Ms. °गुणस्ते°; संगम being lc. under l.5. 4 Ms. °याँवाह°. 5 Ms. °त्रं.

चतुर्थः सर्गः. ७५ कादम्बरीं नाम स्त्रियं च न लब्धवान्. चन्द्रापीडेन राज्ञा कादम्बरी लब्धा अयं पुनश्चन्द्रापी(1.13)डोपि भवन्कादम्बरीं न लब्धवानित्यर्थः ॥ 14. सुप्तो हरिः कचन भूपतिना गुहां[यां] -----------------³(1.14)बभूवे . दंष्ट्रानखप्रकरकेसरचन्द्रिकाया- मूष्माणमात्मन इवा⁴----(?) . ...........सुप्रसिद्धो धनुर्गुणटाङ्कारैराहूतः दंष्ट्रा च नखप्रक- राश्च..................(1.16)....................³जहुवांबभूवे इति चिन्त्यम्...................(1.17) 15. Lines 18 to end of page missing [प्र]माष्टुम् ॥ स्वतन्त्रैस्स्वेच्छाकल्पितैर्वचनैस्स्वैरात्मीयैस्तन्त्रवचनैः कर्तृभिर्दुष्टसत्व- स्सिंहादिरल्पसत्वश्च(1.1) [कुपुरु]षो महतां साम्यं यदि यन्नीयेत . समर्थनार्थी लिङ् . तेन साम्यनयनेन हेतुना स दुष्टसत्वो महद्द्ध्यो(1.2)[मरणं] सहते ." लभते इति वा पाठः. तथा हि माणवकत्वेन रूढमस्मैस्साम्यमेव मलं नि- वारयितुं सिं(1.3)हं सोवधीत् . सिंहो माणवक इति लक्षणाया उदाहरणं प्रसिद्धम् . ततो राजैवमिवाचिन्तयत् अ(1.4)हमपि बाल्ये माणवक एवासम् अतो मम च सिंहेन साम्यं जातं तन्मम मलमस्तन्माष्टुमहं(1.5) [सिंह- मेव हन्]मीति सिंहो राज्ञा हतः सिंहे हते सिंहसाम्यं न केचित्कथयन्ती- त्यर्थः ॥ 16. प्राप्नोति साधु(1.6)[रुपमानतया] स्थितोपि प्राणप्रयाणसमयेप्युपकारकत्वम् • ' 1 Ms. °द्रापी°. 2 Ms. °हं°. 3 Is it आजुहवांबभूवे ? 4 Ms. °मुष्मा°. 5 Restore--साम्यं स्वतन्त्रवचनैर्यदि दुष्टसत्वो नीयेत तेन मर्त्यं सहते महद्भवः । सिंहं निजात्मनि स मायवकत्वरूढं राजावधीदसमसाम्यमलं प्रमाष्टुम् ॥ 6 Ms. °लिंद°.