सामग्री पर जाएँ
भारतकोश
संग्रह पर लौटें

रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

Raghuvamsham of Kalidasa Hindi

महाकवि कालिदास द्वारा

स्रोत: Raghuvamsham with Mallinatha Sanjivani & Hindi Commentary by Dr. Shrikrishnamani Tripathi (उद्गम)

DevanagariHindipublished735 पृष्ठ

श्लोकानुक्रमणिका ६६५

श्लोकसर्गश्लोकःश्लोकसर्गश्लोकः
स जहार तयोर्मध्ये१२१९स धातुभेदारुणयानने१६३२
स जातकर्मण्यखिले३१८संध्याभ्रकपिशस्तस्य वि१२२८
स तक्षपुष्कलो पुत्रौ१५८९स नन्दिनीस्तन्यमनि२६९
स तत्र मञ्चेषु मनोज्ञ६१स नर्मदारोधसि५४२
स तथेति विनेतुरुदा८९१स नादं मेघनादस्य१२७९
स तद्वक्त्रं हिमक्लिष्टकि१५५२स निर्विश्य यथाकामं४५१
स तपःप्रतिबन्धमन्यु८८०स निवेश्य कुशावत्यां१५९७
संतानकमयी वृष्टि१०७७स नैषधस्यार्थपतेः सुता१८१
संतानकामाय तथे२६५स नौ विमानादवतीर्य१६६८
संतानश्रवणाद्भ्रातुः सीमि१९१४सन्तस्तस्याभिगमनाद१७७२
संतानार्थाय विधये१३४स न्यस्तचिह्नामपि२७
स तावदभिषेकान्ते१७१७स परार्ध्यगतेरशोच्य८२७
स तावाख्याय रामाय१५७१स पल्वलोत्तीर्णवराह२१७
स तीरभूमी विहितोप१६५५स पाटलायां गवि२२९
स तीर्त्वा कपिशां सैन्यै४३८स पितुः पितृमान्वंशमा१७२
स तेजो वैष्णवं पत्न्यो१०५४स पुरं पुरुहूतश्रीः कल्प१७३२
स तौ कुशलवोन्मृष्टगर्भ१५३२स पूर्वजन्मान्तरदृष्ट१८५०
सत्रान्ते सचिवसखः४८७स पूर्वजानां कपिलेन१६३४
सत्यामपि तपःसिद्धौ१९४स पूर्वतः पर्वतपक्षसा३४२
स त्वं निवर्तस्व विहाय२४०स पृष्टः सर्वतो वार्तामा१५४१
स त्वनेकवनितासखो१९५३स पौरकार्याणि समीक्ष्य१४२४
स त्वं प्रशस्ते महिते५२५सप्तच्छदक्षीरकटु५४८
स त्वं मदीयेन शरीर२४५सप्तसामोपगीतं त्वां१०२१
संदष्टवस्त्रेष्वबलानि१६६५स प्रतस्थेऽरिनाशाय१२६७
स दक्षिणं तूणमुखेन७५७स प्रतापं महेन्द्रस्य४३९
स ददर्श सभामध्ये स१५३९स प्राप हृदयन्यस्तमणि१२६५
सदयं बुभुजे महाभु८७स बभूव दुरासदः८४
स दुष्प्रापयशाः प्राप१४८संबन्धमाभाषणपूर्वं२५८
स धर्मस्य सखः शश्वद१७३९सभाजनायोपगतान्स१४१८

६६६
रघुवंशमहाकाव्ये

सर्गेश्लोकःसर्गेश्लोकः
संभाव्य भर्तारममुं६५०सर्वत्र नो वार्तमवेहि५१३
संमोचितः सत्त्ववता५५६सर्वातिरिक्तसारेण११४
संमोहनं नाम सखे५५७सर्वासु मातृष्वपि वत्स१४२२
सम्यग्विनीतमथ वर्म८९४सर्वेर्बलाङ्गैर्द्विरदप्र७५९
समतया वसुवृष्टिवि९६स लक्ष्मणं लक्ष्मणपूर्व१४४४
समदुःखसुखः सखीज८६५स ललितकुसुमप्रवाल९७०
सममापन्नसावास्ता१०५९स विभुर्विबुधांशेषु१५१०२
सममेव समाक्रान्तं४४स विद्धमात्रः किल ना५५१
समानेऽपि हि सौभ्रात्रे१०८१स विवेश पुरीं तया८७४
समाप्तविघ्नेन मया५२०स विश्वजितमाजह्रे४८६
स मारुतिसमानीतमहौ१२७८स विसृष्टस्तथेत्युक्त्वा१२१८
समुद्रपत्त्योर्जलसंनि१३५८स वृत्तचूलश्चलकाक३२८
स मुहूतं क्षमस्वेति१५४५स वेलावप्रवलया१३०
स मृण्मये वीतहिर५२स शापो न त्वया राज१७८
स मोलरक्षोहरिभिः स१४१०स शुश्रुवान्मातरि भाग१४४६
स ययौ प्रथमं प्राचीं४२८सशोणितैस्तेन शिलीमु७३५
संरम्भं मैथिलीहासः१५३६ससज्जुरश्वक्षुण्णानां४४७
सरलासक्तमातङ्ग४७५स संनिपात्यावरजान्ह१४३६
सरसीष्वरविन्दानां१४३स सत्त्वमादाय नदीमु१३१०
स राजककुदव्यग्रपाणि१७२७स सीतालक्ष्मणसखः स१२९
स राजलोकः कृपवं७३१स सेतुं बन्धयामास१२७०
स राज्यं गुरुणा दत्तं४१स सेनां महतीं कर्षन्पू४३२
स रावणहतां ताभ्यां१२५५स सैन्यपरिभोगेन४४५
सरितः कुर्वती गाधाः४२४स सैन्यश्चान्वगाद्रामं१२९४
सरित्समुद्रान्तरसीञ्च१४८स स्वयं चरणरागमा१९२६
संरुद्धचेष्टस्य मृगे२४३स स्वयं प्रहतपुष्करः१९१४
सरोषदष्टाधिकलोहि७५८संहारविक्षेपलघु५४५
सर्पस्येव शिरोरत्नं ना१७६३स हुत्वा लवणं वीरस्त१५२६
रवेञ्जस्तवमविज्ञात१०२०स हत्वा बालिनं वीरस्त१२५८

श्लोकानुक्रमणिका

श्लोकःसर्गःश्लोकःश्लोकःसर्गःश्लोकः
स हि प्रथमजे तस्मिन्न१२१६सुखश्रवा मङ्गलतूर्य३१९
स हि सर्वस्य लोकस्य४८सुतां तदीयां सुरभेः१८१
सा किलाश्वासिता चण्डी१२५सुते शिशोवेव सुदर्शना१८३५
सा केतुमालोपवना१६२६सुतौ लक्ष्मणशत्रुघ्नौ१०७१
साङ्गं च वेदमध्याप्य किं१५१३सुरगज इव दन्तैर्भ१०८६
सा चूर्णगौरं रघुनन्दन६८३सुरतश्रमसंभृतो८५१
सातिरेकमदकारणं१९१२सुरेन्द्रमात्राश्रितगर्भ३११
सा तीरसोपानपथाव१६५६सुवदनावदनासव९३०
सा दृष्टनीवारबलीनि१४२८सेकान्ते मुनिकन्याभिः१५१
सा दुर्निमित्तोपगताद्वि१४५०सेनानिवेशान्पृथिवीक्षि७२
सा दुष्प्रधर्षा मनसा२२७सेनापरिच्छदस्तस्य११९
साधयाम्यहमविघ्नम११९१सेयं मदीया जननीव१३६३
सांनिध्ययोगात्किल तत्र७३सेयं स्वदेहार्पणनि२५५
सा नीयमाना रुचिरान्न१४४८सेव्यमानो सुखस्पर्शः१३८
सानुप्लवः प्रभुरपि१३७५सैकतं च सरयू विवृ१९४०
सा पौरान्पौरकान्तस्य१२३संषा स्थली यत्र विचिन्व१३२३
सा बाणवर्षिणं रामं यो१२५०सोऽधिकारमभिकः१९४
सा मंदुरा संश्रयिभिस्तु१६४१सोऽपश्यत्प्रणिधानेन१७४
सा यूनि तस्मिन्नभिलाष६८१सोपानमार्गेषु च येषु१६१५
सा लुप्तसंज्ञा न विवेद१४५६सोऽस्त्रव्रजैश्छन्नरथः प७६०
सा वक्रनखधारिण्या१२४१सोऽस्त्रमुग्रजवमस्त्रको११२८
सा शूरसेनाधिपतिं सु६४५सोऽहं दाशरथिर्भूत्वा१०४४
सा साधुसाधारणपार्थिव१६५सोऽहं सपर्याविधिभा५२२
सा सीतामङ्कमारोप्य१५८४सोऽहमाजन्मशुद्धा१५
सा सीतासंनिधावेव तं१२३३सोऽहमिज्याविशुद्धात्मा१६८
साहं तपः सूर्यनिविष्ट१४६६सौमित्रिणा तदनु संस१३७३
सा हि प्रणयवत्यासी१०५७सौमित्रिणा सावरजेन१४११
सीता तमुत्थाप्य जगाद१४५९सौमित्रेर्निशितैर्बाणैर१५२०
सीतां हित्वा दशमुखरि१४८७स्तम्भेषु योषित्प्रतिमा१६१७

६६८ रघुवंशमहाकाव्ये

श्लोक-प्रतीकसर्गःश्लोकःश्लोक-प्रतीकसर्गःश्लोकः
स्तूयमानः क्षणे तस्मि१७१५स्वासिधारापरिहृतः१०४१
स्तूयमानः स जिह्वाय स्तु१७७३स्वेदानुविद्धाद्रंनखक्ष१६४८
ह
स्थाणुदग्धवपुषस्तपो१११३हंसश्रेणीषु तारासु४१९
स्थाने भवानेकनरा६१६हरैर्यथैकः पुरुषोत्त३४९
स्थाने वृता भूपतिभिः७१३हरेः कुमारोऽपि कुमार३५५
स्थितः स्थितामुच्चलितः२६हविर्भुजामेघवतां च१३४१
स्थित्यै दण्डयतो दण्ड्यां११५हविरावर्जिते होत१६२
स्नात्वा यथाकाममसो१६७३हविःशमीपल्लवलाज७२६
स्नानाद्रंमुक्तेष्वनुधूप१६५०हविषे दीर्घसत्रस्य१८०
स्निग्धगम्भीरनिर्घोष१३६हस्तेन हस्तं परिगृह्य७२१
स्फुरत्प्रभामण्डलभानु१४१४हा तातेति क्रन्दितमाक९७५
स्मरतेव सशब्दनूपु८६३हीनान्यनुपकर्तृणि१७५८
स्रगियं यदि जीवितापहा८४६हुतहुताशनदीप्तिव९४०
स्रष्टुर्वरतिसर्गात्तु१०४२हृष्टापि सा ह्रीविजिता७६९
स्वप्रकीर्तितविपक्षमङ्गनाः१९२२हृदबस्थमनासन्न१०१९
स्वरसंस्कारवत्यासौ पुत्रा१५७६हेमपक्षप्रभाजालं१०६१
स्वर्गामिनस्तस्य तर्मै१८३६हेमपत्रागतं दोर्भ्यामा१०५१
स्वशरीरशरीरिणाव८८९हैयंगवीनमादाय१४५
स्वसुर्विदर्भाधिपतेस्त६६६ह्रेपिता हि बहवो नरे११४०
स्वाभाविकं विनीतत्वं१०७९

रघुवंशपद्यानां छन्दसां विवरणम्

सर्गाःछन्दांसि
१अनुष्टुप् १-९४, प्रहर्षणी ९५ ।
२उपजातिः १-४, ६, ८-२५, २७-४५, ४७-५७, ५९-६९, ७१-७४, इन्द्रवज्रा ५, ७, २६, ४६, ५८, ७०, मालिनी ७५ ।
३वंशस्थम् १-६९, हरिणी ७० ।
४अनुष्टुप् १-८६ प्रहर्षणी ८७, ८८ ।
५उपजातिः १, २, ४, ६-८, १०-१२, १४-२१, २३-२६, २८-३४, ३६, ३७, ३९, ४१-५२, ५४-५९, ६१, ६२, इन्द्रवज्रा ५, ९, १३, २२, ३५, ३८, ४०, ६०, उपेन्द्रवज्रा ३, २७, ५३, वसन्ततिलका ६३-७३, मालिनी ७४, ७५, पुष्पिताग्रा ७६ ।
६उपजातिः १-१४, १६-२१, २३-४२, ४४, ४६, ४८-६०, ६३, ६४, ६६-७४, ७६-८२, इन्द्रवज्रा १५, २२, ४३, ४५, ४७, ६१, ६२, ६५, ७५, ८३, उपेन्द्रवज्रा ८४, मालिनी ८५, पुष्पिताग्रा ८६ ।
७उपजातिः १, ३-१५, १७-३५, ३७-३८, ४०-४२, ४४-४८, ५०, ५३, ५५-५८, ६०-६९, इन्द्रवज्रा २, १६, ३६, ३९, ४३, ५१, ५२, ५४, ५९, उपेन्द्रवज्रा ४९, मालिनी ७०, ७१ ।
८वैतालीयं १-९०, तोटकम् ९१, प्रहर्षणी ९२, वसन्ततिलका ९३, ९४, मन्दाक्रान्ता ९५ ।
९द्रुतविलंबितम् १-५४, वसन्ततिलका ५५-६३, ७६-८२, शालिनी ६४, प्रहर्षणी ६५, औपच्छन्दसिकम् ६६, मालिनी ६७, रथोद्धता ६८, मञ्जुभाषिणी ६९, पुष्पिताग्रा ७०, ७१, ( विषमवृत्तम् ७२ ) स्वागता ७३, वैतालीयं ७४, मत्तमयूरम् ७५ ।
१०अनुष्टुप् १-८५, मालिनी ८६ ।
११रथोद्धता १-९१, वसन्ततिलका ९२, मालिनी ९३ ।
६७०रघुवंशमहाकाव्ये
सर्गाःछन्दांसि
१२अनुष्टुप् १-१०१, मालिनी १०२, वसन्ततिलका १०३, नाराचम् (सिंहविक्रीडितम्) १०४।
१३उपजातिः १, ३-८, १०-१५, १८, २०-२६, २८-३५, ३७, ३९-४६, ४८, ५०-६१, ६३, ६४, ६६, ६७, इन्द्रवज्रा २, १६, १७, २७, ३६, ३८, ४७, ६२, ६५, उपेन्द्रवज्रा ९, १९, ४९, वसन्ततिलका ६८-७८, प्रहर्षणी ७९।
१४उपजातिः १-५, ७-१२, १४, १६-२२, २४-४९, ५१-५५, ५७, ५९-६८, ७०-७२, ७४, ७६-८२, ८४-८६, इन्द्रवज्रा ६, १३, १५, २३, ५०, ५६, ५८, ६९, ७३, उपेन्द्रवज्रा ७५, ८३, मन्दाक्रान्ता ८७।
१५अनुष्टुप् १-१०२, मन्दाक्रान्ता १०३।
१६उपजातिः १, ३, ४, ६-१४, १६-१८, २०-३५, ३७-४०, ४२-४९, ५२-५९, ६१-६३, ६५, ६७-६९, ७१-७८, ८०-८५, इन्द्रवज्रा २, ५, १५, १९, ३६, ४१, ५०, ५१, ६०, ६४, ६६, ७९, उपेन्द्रवज्रा ७०, वसन्ततिलका ८६, मन्दाक्रान्ता ८७, ८८।
१७अनुष्टुप् १-८०, मन्दाक्रान्ता ८१।
१८उपजातिः १, २, ४-१५, १७-२०, २३, २५, २६, २८, २९, ३१, ३३-३७, ४१-४४, ४६-५१, इन्द्रवज्रा ३, १६, २२, २४, २७, ३०, ३२, ३८-४०, उपेन्द्रवज्रा २१, ४५।
१९रथोद्धता १-५५, वसन्ततिलका ५६, मन्दाक्रान्ता ५७।

रघुवंशमहाकाव्ये कालिदास-वर्णितानां राज्ञां वंश-विवरणम्

(दिलीपादारभ्याऽग्निवर्णपर्यन्तम्)

             दिलीपः
               │
              रघुः
               │
              अजः
               │
             दशरथः
  ┌──────┬─────┴─────┬──────┐
 रामः  लक्ष्मणः    भरतः   शत्रुघ्नः
  │
 ┌┴─────┐
कुशः   लवः
 │
अतिथिः
 │
निषधः
 │
नलः
 │
नभः
 │
पुण्डरीकः
 │
क्षेमधन्वा
 │
देवानीकः
 ↓

६७२ रघुवंशमहाकाव्ये

<div align="center">

( देवानीकः )
|
┌───────┴───────┐
( पुत्री ) अहीनगुः
|
पारियात्रः
|
शीलः
|
उन्नाभः
|
शङ्खणः
|
व्युषिताश्वः
|
विश्वसहः
|
हिरण्यनाभः
|
कौशल्यः (सोमसुतः)
|
पुत्रः
|
पौष्यः
|
ध्रुवसन्धिः
|
सुदर्शनः
|
अग्निवर्णः

</div>

(इस पृष्ठ पर कोई पाठ नहीं है / This page is blank)

[मुद्रा (Seal/Stamp):]

... संस्कृत महाविद्यालय जय...

इस पृष्ठ पर कोई पाठ (text) उपलब्ध नहीं है। यह एक रिक्त (blank) पृष्ठ है।

इस पृष्ठ पर कोई भी पठनीय पाठ (Text) उपलब्ध नहीं है। यह पृष्ठ अत्यधिक जीर्ण-शीर्ण, रिक्त तथा टेप आदि से ढका हुआ प्रतीत होता है।