रत्नावली नाटिका (सम्राट हर्षवर्धन - शास्त्रीय नाटिका रत्न सम्पूर्ण ४ अङ्क सान्वय सटीक)

88 रत्नावली प्रद्योतस्य सुता—Refers to वासवदत्ता। But in the कथासरित्सागर वासवदत्ता has been called the daughter of चण्डमहासेन of Avanti. प्रद्योत was the king of Magadha who was his adversary and at last with a view to forming an alliance with Magadha, यौगन्धरायण got पद्मावती the daughter of प्रद्योत married with उदयन by tricks. From the account of the कथासरित्सागर वासवदत्ता cannot be the daughter of प्रद्योत। In the Meghaduta वासवदत्ता has been described as the daughter of प्रद्योत and there the commentator attributes प्रद्योत to be another name of चण्डमहासेन। From an account of Pradotanna family given in the ललितविस्तर it can be fairly gathered that the प्रद्योत family reigned independently of Magadha. Now it can be concluded that Shri Harsha did not mean to refer to a particular person प्रद्योत by name but meant to refer to the प्रद्योत family from which चण्डमहासेन might have des- cended. वसन्त-समयः—spring-time. N. B. The King here means to say that he is feeling pleasure not only for the spring festival that is in course ; but or all other favourable circumstances which he as a king should not overlook. The god of love may rejoice at the festival being celebrated in his name, but as regards his own case he derives pleasure due to the collocation of propitious circum- stances in which he has the good of fortune of being put. The metre is here शार्दूल-विक्रीड़ितम्। As the King means to put his own case as superior to that of the god of love, so it is an example of व्यतिरेकालङ्कारध्वनिः। The figure of speech व्यतिरेक is not clearly put forth. Ch. of voice. निर्ज्जितशत्रुणा राज्ये न ( भूयते )••••ममेन समसेन भरैश्च

प्रथमोऽङ्कः 89 ( भूयते ) ; प्रजाभिः सम्यक्पालनलालिताभिः प्रशमिताशेषोपसर्गाभिः ( भूयते ) ; प्रदीतस्य सतया ( भूयते ) ; वसन्तसमयेन त्वया च ( भूयते )......कामेन धृतिः उपेयताम् ।.... महता उत्सवेन ( भूयते ) । P. 26. मधुमत्त etc.—Adj. to मदनमहोत्सवस्य । मधुमत्त—drunken with wine ‘मधु मद्ये पुष्परसे’ । स्वयंग्राह—voluntary catching of hands or embracing. यन्त्रक—Syringe. ‘यन्त्र’ प्रभूले शिखरे चित्रे क्रीड़ायुद्ध्यन्त्रके’ इति मेदिनी । नागरजन—citizen. मधुना मत्तः ( ३यातत् ) तादृशाः कामिनीजनाः ( कर्मधा ) तेषां स्वयंग्राहः ( ६ठीतत् ) तेन गृहीतं ( ३यातत् ) तादृशं यन्त्रकं ( कर्मधा ) तादृशं जलं ( कर्मधा ) तस्य प्रहारः ( ६ठीतत् ) तेन नृत्यन्तः ( ३यातत् )

90 रत्नावली कैङ्किरातैः—By किङ्किरात ( Ashoka ) flowers. किङ्किरातानां विकारः इति किङ्किरात + अण् । भरनमितशिरः etc.—भरेण नमितं ( ३यातत् ) तादृशं शिरः-शेखरं येषां ( बहु ) तैः । भर—weight. नमित—caused to bend down. शेखर—tips, Diff. Read. भरनमित-शिखैः शेखरैः कैङ्किरातैः । Here कैङ्किरातैः is adj. to शेखरैः । कैङ्किरातैः शेखरैः means 'the tips of Ashoka flowers'. वेषाभिलक्ष्य etc.—Adj. to कौशाम्बी । वेष means dress and orna- ments. अभिलक्ष्य—to be noticed. वित्तेश—Kuvera. कोश—treasury वेषेण अभिलक्ष्यः ( ३यातत् ) तादृशः स्वविभवः ( कर्मधा ) तेन विजितः ( ३यातत् ) तादृशः अशेषवित्तेशकोशः यया ( बहु ) सा । वित्तेशस्य कोशः ( ६ठीतत् ) अशेषः वित्तेशकोशः (कर्मधा) । कोश means wealth. 'कोशोऽस्त्री कुड्मले खङ्गपिधानेऽर्थौघ- दिव्ययोः' । शातकुम्भ etc.—Adj. to कौशाम्बी । शातकुम्भ—gold. कुम्भ means cave. शतकुम्भ is mountain. Because gold is believed to be found in the mountains, it is called शातकुम्भ । शातकुम्भस्य द्रवः :(liquid) (६ठीतत्) तेन खचितः ( ३यातत् ) तादृशः जनः यस्याः ( बहु ) सा । एकपीता—Adj. to कौशाम्बी । Having yellow as the only colour. i. e., entirely yellow. एकः पीतः ( yellow ) यस्याः ( बहु ) सा । Here figure of speech is उदात्त, as the लोकातिशय-सम्पत्ति of कौशाम्बी is described. cf. ‘लोकातिशयसम्पत्तिर्वर्ण्योदात्तमुच्यते’—साः दः । The उदात्त has been accentuated by उत्प्रेक्षा । The metre is स्रग्धरा । Ch. of voice. वेषाभि—कोशया शातकुम्भ—जनया एकपीतया कौशाम्ब्या विभायते । Shloka 11. धारायन्त्र etc.—Adj. to प्रावृषे । धारायन्त्र—a fountain. विमुक्त—discharged. पयःपूरः—showers of water. प्लुते—flooded. धाराणां

यन्त्राणि ( ६ठीतत् ) तैः विमुक्तं ( ३यातत् ) तादृशं पयः ( कर्मधा ) तस्य पूरः (६ठी- तत् ) तेन वृते ( ३यातत् ) । सान्द्र-विमर्द etc.—Adj. to प्राङ्गणे । सान्द्र—heavy. विमर्द—treading. सान्द्राः विमर्दाः ( कर्मधा ) तदुत्थितः कर्द्दमः (शाकपार्थिववत् समासः ) तस्मिन् कृता ( ७मीतत् ) तादृशी क्रीड़ा यस्मिन् ( बहु ) तस्मिन् । प्राङ्गणः—'कृत्यचः'—इति णत्वम् । उपसर्गस्थात् निमित्तात् परस्य अच उत्तरस्य हत्स्यस्य नस्य णत्वं स्यात्'—भट्टोजिः । उद्दाम etc.—Adj. to चरणन्यासैः । उद्दाम—boisterous. प्रमदा—young women. उद्गतं दाम ( शृङ्खला ) यासां ( बहु ) ताः उद्दामाः । तादृश्यः प्रमदाः कर्मधा ) तासां कपोलं ( ७मीतत् ) तस्मात् निपत् ( ५मीतत् ) यत् सिन्दूरं ( कर्मधा ) तस्य रागः ( ६ठीतत् ) तेन अरुणाः ( ३यातत् ) तैः । सैन्दूरी क्रियते—सिन्दूरेण रक्तम् इति सिन्दूर + अण् = सैन्दूरम् । असैन्दूरं सैन्दूरं क्रियते इति सैन्दूर + अभूततद्भावार्थे च्वि + कृ + लट्, ते कर्मणि । 'सिन्दूर' क्रियते'—इति वा पाठः,। पुरः कुट्टिमम्—the paved floor in the front. The metre is here शार्दूलविक्रीड़ित । Ch. of voice,.........जनः......सैन्दूरीकरोति । सुविदग्ध etc.—Adj. to विलसितम् । सुविदग्ध—clever. 'छेको विदग्धः' इत्यमरः । सुविदग्ध is so called as his ignorance has been completely burnt by the fire of knowledge. सीत्कार—hissing sound. सुविदग्धाः जनाः ( कर्मधा ) तेषां जलभरितशृङ्गकानि ( ६ठीतत् ) तेषां जलं ( ६ठीतत् ) तस्य प्रहारः ( ६ठीतत् ) तस्मात् मुक्तः ( सुप्सुपा ) तादृशः सीत्कारः ( कर्मधा ) तेन मनोहरम् ( ३यातत् ) । मनस् – हृ + अच । वारविलासिनी—courtezans. वारस्य ( समूहस्य जनस्य ) विलासिन्यः । Those who give delight to various people. 'वारसंघातसञ्चयाः' इत्यमरः ।

92 रत्नावली P. 30. Shloka 12. This shloka admits of double meaning. भुजङ्गलोकः—(1) The dissolute people, (2) the world of snakes. ‘भुजङ्गी विटसर्पयोः’ । मणिविभूषण etc.--(1) With the flood of rays of jewel-orna- ments ; (2) with flood of rays issuing out of gems likened unto ornaments (on the head of the serpents). मणीनां विभूषणानि ( ६ठीतत् ) तेषां रश्मयः ( ६ठीतत् ) तेषां जालानि ( ६ठीतत् ) तैः or मणयः विभूषणानीव ( उपमानकर्मधा ) etc. N. B. The serpents residing in the Pátála region have gems on their heads and by the rays of those gems the dark regions of Pátála are sometimes illuminated. उद्यतफणा etc.—Adj. to भुजङ्गलोकः । (1) With syringes raised up like hoods of snakes (2) with hoods raised like syringes. उद्यताः फणाः ( कर्मधा ) तेषाम् आकृतिः इव आकृतिः येषां ( बहु ) तानि । तादृशानि शृङ्गाणि यस्य ( बहु ) सः । Or फणानाम् आकृतिः ( ६ठीतत् ) फणाकृतिः ; सा शृङ्गाणि इव (उपमित समास) by rule “उपमितं व्याघ्रादिभिः” etc., व्याघ्रादिराकृति- गणत्वात् । उद्यतानि फणाकृति-शृङ्गाणि यस्य ( बहु ) सः । स्मारयति—Reminds ; सम्- स्मृ+णिच्+लट् ति । ह्रस्वत्व is by the rule ‘मितां ह्रस्वः ।’ But when excessive eager- ness ( आध्यान ) is to be indicated the form will be संस्मारयति । Here संस्मारयति governs the 2nd case-ending माम् by rule “गतिबुद्धि- प्रत्यवसानार्थशब्दकर्माकर्मकाणामणिकर्त्ता स णौ”। The root स्मृ is to be regarded as being included within बुद्ध्यर्थक ( knowledge ) roots, so its णिजन्त form governs the 2nd case-ending, otherwise it would have governed the 3rd case-ending. स्मरयति here means स्मरणजन्य- ज्ञानं जनयति ।

प्रथमोऽङ्कः 93 The sentence अयं भुजङ्गलोकः माम् पातालं संस्मारयति most probably alludes to the incident of उदयन's early life when he rescued a snake from the clutch of a S'abara and as a reward obtained the lute घोषवती ( See intro. ) The metre is here वसन्ततिलकम्, The figure of speech is here श्लेषानुप्राणितोत्प्रेक्षा mixed with स्मरणालङ्कार। The definition of स्मरण “सदृशानुभवाद् वस्तुस्मृतिः स्मरणमुच्यते”—साः दः। Here the similarity of पाताल having भुजङ्गलोक with their syringe-like hoods etc., being put forth, the idea of the nether regions is aptly brought to the mind of the King. Hence it is a case of स्मरणालङ्कार। Ch. of Voice..........शृङ्गेन भुजङ्गलोकेन......महं संस्मर्य्ये । P. 31. मदनवशविसंष्ठुलम्—Adverb, to नृत्यन्ति ; विसंष्ठुलं—unsteadily. मदनवशेन विसंष्ठुलम् ( स्यात्तत् ) . मदनवश—the influence of passion. वसन्ताभिगमम् नृत्यन्ती—dancing indicative of the spring-festival. P. 32. द्विपदीखण्डम्—A portion of द्विपदी। द्विपदी is a kind of Prakrita metre having two पादs divided into two parts each of which contains 13 मात्राs. The definition of द्विपदी as given in प्राकृतपैङ्गल is :— बारह इन्दु जत्थ ही पढ़महि दिज्जइ वेवि घणाहरं । तह पाइक्कजुअल परिसंठवहु विविहचित्तसुन्दरं ॥ प्राकृत-पैङ्गल p. 257. Here each of the पादs divided into two parts consists of 28 मात्राs । The metre is so named owing to its having two

94 रत्नावली पादs not in similarity with other metres that consist of 4 पादs । Sloka 13. कुसुमायुध etc.—This is an address to the spring season that is described as the companion as well as messenger of the god of love. शिथिलित etc.—Adj. to दक्षिणपवनकः । Loosening the hard tie of sensitiveness i. e., with the advent of the spring season the ladies become overcome with the feeling of love and give up their sensitiveness. S'loka 14. विकसितबकुल etc.—Adj. to युवतिसार्थंकः । By whom the Ashoka and Vakula trees are caused to blossom. It is a poetic convention that the As'oka tree blossoms when struck with feet by young women and the Vakula tree blossom, when mouthful of wine is thrown at it by youthful ladies. “पादाघातादशोकः विकसति बकुलं योषितामास्यमद्यैः”—साः दः विकसित is here derived as वि - कस् + णिच् ( अन्तर्भावी ) + क्त कर्मणि । उत्कण्ठित etc.—Adj. to युवतिसार्थंकः । उत्कण्ठितानां प्रियाणां मेलकः । Those who cause the anxious to be united. मेलयतीति मिल + णिच्

• ण्वुल् । प्रतिपालन—Adj. to युवतिसार्थंकः । Unable to wait further. ताम्यति—pines away. तम् + लट् । ति ( दिवादि ) । युवतिसार्थंकः—युवतीनां सार्थः ( समूहः ) + स्वार्थे क । Ch. of Voice. विकसितबकुलाशोककेन उत्कण्ठितप्रियमेलकेन प्रतिपालना- समर्थकेन युवतिसार्थकेन ताम्यते । S'loka 15. लब्धप्रसरैः—Getting the opportunity. Adj. कुसुमबाणैः । लब्धः प्रसरः यैः ( बहु ) तैः ।

प्रथमोऽङ्कः 95 P. 33. कुसुमबाणैः—कुसुमानि च ते बाणाः (कर्मधा) तैः । The god of love has five flowers as his five arrows. Cf. “अरविन्दमशोकञ्च चूतञ्च नवमल्लिका । नीलोत्पलञ्च पञ्चैते पञ्चबाणस्य सायकाः” ॥ निर्भरः—Excessive. Ch. of voice.......मधुमासेन......क्रियन्ते । विध्यते......कामेन । P. 34. S'loka 16. स्तनभर etc.—Adverb to क्रीड़न्त्या ; स्तनयोः भरः (६ष्ठीतत्) तेन बिनमत् (३यातत्) तादृशं मध्यं (कर्मधा) तस्य भङ्गः (६ष्ठीतत्) तस्मिन् अनपेक्षं (७मीतत्) नास्ति अपेक्षा (regard) यस्मिन् यथा स्यात् तथा (बहु) इति अनपेक्षम् । अनपेक्ष means regardless, without paying any heed to. स्रग्दाम etc.—Obj. to त्यजति । स्रजः दाम (६ष्ठीतत्) तस्य शोभा (६ष्ठीतत्) ताम् । आकुल—dishevelled. केशपाशः—Beautiful tresses of hair. पाश is used here in the sense of excellence. क्षीवायाः—Intoxicated. “मत्ते शोण्डीत्कटक्षीबाः”। क्षीव् + क्त = क्षीबः निपातनात् साधुः । द्विगुणतरम्—Here तर has been used in the sense of intensity. N. B. The more the intoxicated woman is dancing and is thus moving her body vehemently, the more her anklets are making screaming sound as if out of pain. व्यस्तः—tossed to and gro. वि — अस् (क्षेपणे) + क्त कर्मणि । कम्पानुबन्धात्—कम्पस्य अनुबन्धः (६ष्ठीतत्) तस्मात् । अनुबन्ध means, succession, continuation.

96 रत्नावली N. B. In this shloka the King describes the boisterous dance of a woman who was under intoxication. The metre is here स्रग्धरा। The figure of speech is here उत्प्रेक्षा। Ch. of voice. स्खलेन चाकुलेन केशपाशेन विरचिता—शोभा व्यज्यते। नूपुराभ्यां पादलग्नाभ्यां चाभ्यां क्रन्दते। व्यसेन......हारेण दृश्यते। P. 35. हताश—Unfortunate ( lit. whose hopes are gone ) · हता आशा यस्य ( बहु ) सः तत्सम्बोधने । P. 38. दास्याः पुत्रि—Oh, the daughter of a maid-servant. It is used in the sense of opprobium, when it is in this अलुक् समास form. Here a woman may not actnally be the daughter of a maid-servant, but in the compounded form दासीपुत्री, the woman must be the daughter of a slave-girl. The expression दास्याः पुत्रि is often heard to be used in the Sanskrit dramas by the Vidu- shakas towards the female attendants of the harem. निर्वर्त्तयितव्या—should be performed. निर् + हत् + णिच् + तव्य + टाप् स्त्रियाम् । सन्निहित—Present ; सम् – नि + धा + क्त । स्वस्तिवाचनकम्—This means the benedictory saying uttered by a Brāhmana. Here it means the gift to be received by the विदूषक as a result of his uttering benediction. स्वस्ति ( कल्याण ) वाच्यते यस्मिन् इति स्वस्ति – वच् + णिच् + ल्युट् अधिकरणे । स्वस्तिवाचनमेव इति स्वस्तिवाचन + क स्वार्थे । P. 41. मलयमारुत etc.—Adj. to मकरन्दोद्यानम्। मलयमारुत — southern breeze. आन्दोलित—shaken. मुकुलायमान—budding, blossoming. सहकारमंजरी—Mango-blossom. प्रतिवद्ध—formed. पटवितान—canopy. मत्तमधुकर etc.—Adj. to मकरन्दोद्यानम् । झङ्कार—humming sound:

प्रथमोऽङ्कः 97 कोकिलालाप—songs of the cuckoo. सुखावह—pleasant. मत्ताः मधुकराः ( कर्मधा ) तैः मुक्तः ( ३यातत् ) तादृशः झङ्कारः ( कर्मधा ) तेन मिलितः ( ३यातत् ) तादृशः कोकिलालापः ( कर्मधा ) सः एव सङ्गीतम् ( कर्मधा ) तेन सुखावहम् ( ३या- तत् ) । आवहतीति आ - वह् + अच् पचादित्वात् आवहः meaning प्रापक । सुखस्य आवहः ( ६ठीतत् ) । तवागमन etc.—showing respect at your arrival. Adj. to मकरन्दोद्यानम् । आगमने दर्शितः ( सुप्सुपा ) तादृशः आदरः येन ( बहु ) तत् । Shloka 17. This shloka admits of double meaning as the trees are compared with drunken persons. उद्यद् etc.—having the lustre of an up-shooting coral. उद्यन् विद्रुमः ( कर्मधा ) तस्य कान्तिः इव कान्तिः यस्य ( बहु ) तैः । विद्रुम means ‘coral’ ‘विद्रुमो रत्नदण्डेऽपि प्रवालेऽपि पुमानयम्’—मेदिनी । Adj. to किसलयैः । ताम्रां त्विषम्—reddish hue ; त्विष् means कान्ति । N. B. Persons hard drunk assume a reddish hue in their face. कलैः भृङ्गालीविरुतैः—By sweet humming of swarms of bees. आली means समूह. कल means sweet. “ध्वनौ तु मधुरास्फुटे कलः” । भृङ्गणाम् आली ( ६ठीतत् ) तस्याः विरुतानि ( ६ठीतत् ) । वि - रु + क्त = विरुत humming sound. तृतीया च उपलक्षणे । अविशदव्याहार etc.—Adj. to द्रुमाः । Displaying the fun of in- articulate speech. न विशदः ( clear ) ( नञ्तत् ) । अविशदः व्याहारः ( उक्तिः ) ( कर्मधा ) तस्य लीला ( ६ठीतत् ) तां बिभ्रति ये ते ( उपपदतत् ) । वि

• आ + हृ + घञ् = व्याहारः, speech. “व्याहार उक्तिर्लपितम्”—अमरः । अविशद- व्याहारलीला - भृ + क्विप् । The expression yields the meanings thus—(1) the trees with the humming bees are, as it were, speaking indistinctly, (2) as persons under intoxication speak unintelligibly. 7

98 रत्नावली मलयनिल etc.—shaken by the southern breeze. Adj. to शाखासमूहैः which is also तृतीया by “इत्थम्भूतलक्षणे ।” मलयागतः अनिलः ( शाकपार्थिववत् समासः ) तस्य आहतिः ( ६ठीतत् ) तया चलैः ( ३यातत् ) । घूर्णन्तः—reeling, moving to and fro. घूर्ण भ्रमणे + शतृ । N. B. (1) The trees are moving to and fro being tossed by the southern breeze, (2) as the drunken persons are found reeling under intoxication. मधुप्रसङ्गजनिताम्—Adj. to भान्तिम् । (1) Caused by the contact with मधु (spring season). (2) Caused by the contact with मधु (wine). भान्ति—(1) movement (in the case of trees) ; (2) stagge- ring (in the case of drunken persons). N. B. The reading भान्तिं प्राप्य मधुप्रसङ्गमधुना etc., is bad, as it is very difficult to be construed. So the either of the two readings (1) भान्ति प्राप्य मधुप्रसङ्गमधुना मत्ता इवामी द्रुमाः or (2) भान्तिं प्राप्य मधुप्रसङ्गजनितां मत्ता इवामी द्रुमाः should be adopted for good construction. The metre is here शार्दूलविक्रीडित and the figure of speech is उपमा with श्लेष । Some hold that it is a case of स्वभावोक्ति as the characteristics of a drunken person have been aptly described. Change of Voice.—...विक्षोभिः......—द्भिः घूर्णद्भिः मत्तैः......द्रुमैः ( स्थीयते ) । P. 44. Shloka 18. गण्डूषसेकासवः—the mouthful of wine. गण्डूषश्चासौ सेकश्चेति (कर्मधा ) or गण्डूषस्य सेकः (६ठीतत्) तस्य आसवः (६ठीतत्) ; आसव means wine—“मैरेयमासवः शीधुः” इत्यमरः । The Vakula tree blossom by the mouthful of wine of the ladies. “विकसति बकुलो योषितामास्यमद्यैः” । वास्यते—is scented. वास् to make fragrant.

...? Wait, look at line 24-25: अकालकुसुम etc.—न ( अन्यस्मिन् ) कालः = अकालः तस्मिन् कुसुमसमृद्धिः(wait, line 24:कुसुमसमृद्धमः? No, look at the dot above: is there a dot? No.) Wait, look at line 25: ( ७मीतत् ) तस्मिन् शृङ्गारः? Wait, let's read: ( ७मीतत् ) तस्मिन्Then:शृorस? Wait! Is it सङ्गात्? Look at the characters: स? No, it has a vertical line, wait: सwithऋ? No, Sanskrit doesn't have सृङ्गार. Look at शृङ्गारःin Sanskrit:शृङ्गार= love / decoration. Wait, "कुसुमसमृद्धेः तस्मिन् शृङ्गारः"? Wait! Could it be:कुसुमसमृद्धः ( ७मीतत् ) तस्मिन् शृङ्गारः ( ७मीतत् ) तेन ।? Wait, look at line 24 end: तस्मिन् कुसुमसमृद्धमः-> wait, is the last letterमःorयः? In old Indian prints, य`

100 रत्नावली श्रद्धालु—means 'having confidence.' 'श्रद्धालुः श्रद्धया युक्तो' इत्यमरः । श्रत् + धा - आलुच् ताच्छील्ये = श्रद्धालु । अनुदिनम्—Throughout these days. दिनं दिनम् प्रति ( अव्ययीभावः ) । आयास्यते—is troubled. आ - यस् + णिच् + लट्_ ते कर्मणि । नवमालिका—This is a kind of creeper of which the flower is used as an arrow of Cupid. प्रकाशम्—Loudly. This is a dramatic direction. “सर्व्वश्राव्यं प्रकाशं स्यादश्राव्यं स्वगतं मतम् ।” दृष्टिगोचरम्—obj. to पतिता । दृष्टेः गोचरः ( ६ष्ठीतत् ) तम् । गोचर means विषय । गावः ( अक्षीणि ) चरन्ति यस्मिन् इति गो + चर् + अधिकरणे घः i.e., in which the senses like eyes and others are concentrated. मदनमहोत्सव etc.—मदनस्य महोत्सवः ( ६ष्ठीतत् ) तस्मिन् पराधीनः (७मीतत्) “परतन्त्रः पराधीनः” । Engaged in the Cupid-festival. पुष्पावचयम्—Plucking of flowers. पुष्पाणाम् अवचयः ( ६ष्ठीतत् ) अव - चि + अच् = अवचयः Plucking. There is a difference between अवचय and अवचाय । If the flowers or fruits are plucked by one's own hand then the form अवचाय is used. Bhattoji says “हस्तादान इत्यनेन प्रत्यासत्तिरादेयस्य लक्ष्यते । पुष्पप्रचायः । हस्तादाने किम् ? वृक्षाग्रस्थानां फलानां यष्ट्या प्रचयं करोति । अस्तेये किम् ? पुष्पप्रचयश्चौर्येण ।” Cf.—वामन ( काव्य- लङ्कारसूत्र )—“अवसरावचायङ्गद्योर्दीर्घञ्चक्रस्तव्यासी बालानाम्” ( ५।२।४० )। But if those are plucked by means of a stick or other things then the form अवचय is used. Again, when the stealing of flowers by a thief is indicated then अवचय is used. Here from the expression पुष्पावचयं करोति is appears that Ságariká was plucking flowers from long trees by means of some other thing than hands. P. 51. प्रद्युम्नम्—The son of Krishna and Rukmini. He is

पञ्चमोऽङ्क 101 regarded as an incarnation of Kámádeva who was burnt by Shiva, and Shiva afterwards repenting his deed allowed Káma to be born again in the womb of Rukmini, as he was very much moved at the lamentation of Rati. Pradyumna killed Shambara a demon who stole Pradyumna from the lying-in-room ; and the latter was brought up in the demon's harem without his knowledge. Shloka 19. कुसुमसुकुमार etc.—कुसुमम् इव सुकुमारा ( उपमितकर्मधा ) तादृशी मूर्त्तिः यस्याः ( बहु ) सा । नियमेन—By observance of vows. तनुतरं मध्यम्—slenderer waist. Cf: "वसने परिधूसरे वसाना नियमक्षाममुखी धृतैकवेणिः । अतिनिष्करुणस्य शुद्धशीला मम दीर्घं विरहव्रतं बिभर्त्ति ॥" S'ákuntala. मकरकेतोः—The fish-bannered god (Cupid). पार्श्वस्था चापयष्टिः—Like the bow lying by the side. Here the image of प्रद्युम्न with his bow and arrows placed under the Ashoka tree is meant. The metre is here आर्या and the figure of speech is उपमा । Ch. of Voice—मूर्त्ता...दधत्या......पार्श्वस्थया चापयष्ट्या...आभायते । P. 53. Shloka 20. This shloka admits of double meaning as Vásavadattá is compared with a creeper clinging to a tree. प्रत्यग्रमज्जन etc.—(1) With your complexion brightened with a fresh auspicious bath (that the Queen took for adoring कामदेव ) । (2) With the lustre (of the creeper) being brightened by a fresh sprinkling of water. प्रत्यग्र' मज्जनम् ( कर्मधा ) तस्य विविक्तः ( तृतीतत् ) तेन विविक्ता ( ष्यातत् ) तादृशी कान्तिः यस्याः ( बहु ) सा । प्रत्यग्र means 'fresh.' वि—विच् + क्त = विविक्त, bright.

102 रत्नावली कौसुम्भराग etc.—(1) With the skirt of the cloth (of Vāsavadattā) being beautifully dyed with the scarlet colour of कुसुम्भ flower, (N. B. The Queen wore a scarlet cloth to worship the deity). (2) Charming ( कान्ता ) with shining rays of the Sun and beautiful (रुचिर) on account of having the colour of a कुसुम्भ flower (i. e., at the advent of the spring the creeper assumed a garment of newly sprouted foliage reddish in colour). कौसुम्भस्य रागः ( लौहित्यं ) ( ६ष्ठीतत् ) तेन रुचिरः ( ३यातत् )...रुचिरः स्फुरन् च ( कर्मधा ) तादृशः अंशुकान्तः यस्याः ( बहु ) सा । Or कौसुम्भः रागः ( कर्मधा ) तेन रुचिरः ( ३यातत् ) । स्फुरन्तः अंशवः (कर्मधा) तैः कान्ता ( ३यातत् ) । कौसुम्भरागरुचिरा स्फुरदंशुकान्ता च (कर्मधा) । कुसुम्भ here means कुसुम्भद्रव in the case of the Queen. कुसुम्भ- विकारः इति कौसुम्भः meaning कुसुम्भ flowers. But in the case of the creeper कौसुम्भ means कुसुम्भपुष्पसम्बन्धी । In the previous case कौसुम्भ is noun meaning flower and in the latter case कौसुम्भ is adjective to राग । अंशुक means वस्त्र । बालप्रवाल etc.—Adj. to लता। बालानि प्रवालानि, यस्य ( बहु ) सः; तादृशः विटपी ( कर्मधा ) स प्रभवः ( उत्पत्तिस्थानं ) यस्याः ( बहु ) सा । प्रवाल means tender foliages. 'प्रवालोऽस्त्री किसलये वीणादण्डे च विद्रुमे'—इति मेदिनी। प्रभवति अस्मात् इति प्र-भू + अप् । = प्रभवः ( Source ). “प्रभवो जन्मकारणम्”...हैमः । विटपाः शाखाः अस्य सन्तीति विटप + अस्त्यर्थे इन् । विभ्राजसे—shine वि-भ्राज् + लट् + से । मकरकेतनम्—मकरः केतनम् ( चिह्नं ) यस्य ( बहु ) तम् । The metre is here वसन्ततिलक and the figure of speech is उपमा given rise to by श्लेष । Ch. of voice.—कान्ता...कान्तया अर्चयन्ती—अर्चयन्त्या प्रभवा—प्रभवया लतया...विभ्राज्यते । P. 54. Sloka 21. हरपूजा etc.—Engaged in worshipping हर

प्रथमोऽङ्कः 103 (god of love). The name स्मर is due to the loss of physical existence by कामदेव and to being only remembered in mind. उद्भिनापर etc.—Adj. to अशोकः। Having another tender twig sprouted up. उद्भिन्नः अपरः मृदुतरः किसलयः यस्य ( बहु ) सः। उद्—भिद् + क्त = उद्भिन्न shooting up. N. B. The Queen put her hand on the Ashoka tree and her hand being of reddish colour it seemed as if another tender twig sprouted up. The metre is आर्या and the figure of speech is उत्प्रेक्षा। Ch. of voice.—स्पृष्टं—किसलयम् अशोकं लक्षयामि ( अहम् )। Shloka 22. पाणिसम्पर्श etc. The joy of the touch of your hands. पाण्घोः स्पर्शः ( ६षीतत् ) तस्य उत्सवः ( ६षीतत् )। उत्सव means 'joy' here. अनङ्गत्वम्... The bodilessness is due to his being burnt by Shiva. The figure of speech is उत्प्रेक्षा and the metre is अनुष्टुप्। Ch. of voice.—अनङ्गेन अनेन...निन्दिष्यते।......पाणिसम्पर्शोत्सवेन... सम्भाव्येन......( भूयते )। or असौ संभाववान् पाणिसम्पर्शोत्सवं...। P. 56. कुसुमलोभ etc.—Adj. to मया। कुसुमस्य लोभः ( ६षीतत् ) तेन उत्क्षिप्तं ( ३यातत् ) तादृशं हृदयं यस्याः ( बहु ) तया। शुभदर्शनः—Of auspicious view. अमोघदर्शनः... with a view yielding success. By these two epithets Ságariká sincerely wishes her desire to be fulfilled in the form of her marriage with the King. P. 59. वैतालिकः—Bard; विविधः तालः = वितालः तेन जीवतीति विताल + ठक् = वैतालिकः who sings with different तालs।

104 रत्नावली Shloka 23. अस्तापास्त etc.—Adj. to रवौ। having all his rays cast on the Setting-mountain. अस्ते ( अस्ताचले ) अपास्ताः ( क्षिप्तात् ) तादृशाः समस्ताश्च ( कर्मधा ) तादृशः भासः यस्य ( बहु ) तस्मिन् । रवौ—भावे ७नी । सायन्तने—सायं + ट्युट् तुट्, च ( तन ) । आस्थानीम्—Assembly hall ; आतिष्ठन्ति अस्याम् इति आ - स्था + ल्युट्, by the rule 'करणाधिकरणयोश्च' स्त्रियां ङीप् । 'आस्थानी क्लीवमास्थानम्'—अमरः । सम्पतन्—Being assembled. सरोरुह etc.—Adj. to पादान् । Robbing the lotuses of their lustre. N. B. The King's feet are more beautiful than lotuses. At the rise of the moon lotuses lose their beauty. सरोरुहाणां द्युतिः ( ६तीतत् ) तान् मुष्णातीति सरोरुहद्युति-मुष् + क्विप् । Conj. मुष्णाति ( क्रयादि ) । प्रीत्युत्कर्षकन्तः—Adj. to तव and इन्दोः ; causing excessive delight. प्रीतेः उत्कर्षः (६तीतत् ) तं करोतीति प्रीत्युत्कर्ष - कृ + क्विप् । पादान्—(1) feet, (2) moon-beams. “पादा रश्म्यङ्घ्रितूर्यांशाः”—अमरः । उदयनस्य—(1) of the king उदयन, (2) rising ( moon ). उत् - दृ + ल्युट् । प्रतीक्षते—(1) waiting, (2) looking up ( in case of the moon). The metre is here शार्दूलविक्रीड़ित and the figure of speech is उपमा accentuated by श्लेष । Ch. of voice.......नृपजनेन...सम्पतता...प्रतीक्ष्यते । परप्रेष्य etc.—परस्य प्रेषणम् ( आदिेशः ) ( ६तीतत् ) तेन कर्षितम् । Troubled by carrying out the order of others (i. e., the Queen ). बहुमतम्—much valued. उत्सवपहृत etc.—Adj. to प्रजाभिः । उत्सवेन अपहृतं ( तृयातत् ) तादृशं चेतः येषां ( बहु ) तैः । Shloka 24. उदयतट etc.—Adj. to विभाभावम् । उदयस्य ( उदय-

, like ३! Yes, ३ (three)! ३यातत् = तृतीयातत्पुरुष. And ६ष्ठीतत् = षष्ठीतत्पुरुष. And what about after ।? अन्तः + धृ + क्त कर्त्तरि = Wait, let's look at the letter between + and +: Could it be हृ? No, it's: अन्तः + Wait, look at the glyph: Is it ऋ? In Bengali script, ऋ is ঋ. In Devanagari, ऋ has an upper left part, lower left part, and a vertical right line with a loop. Here, the letter is: A vertical stroke on the right, top bar. On the left, it has a shape like... wait, could it be इ? Wait! In some fonts, इ has a loop, but here it looks like: Top bar, short down stroke, then a loop to the left and back? Wait, what if it is धृ? No, why would it be धृ? Wait, what is the root of अन्तरित? अन्तर् + इ (इण्) + क्त! Wait, could it be इ? Look at इ in इति (line 13): In line 13: इति:

106 रत्नावली पङ्केन etc., the moon-like face is identified with the lotus (by त्वन्मुखपङ्कजेन ) । Here the face overshadowing the moon that is the cause of the निर्जितत्व of शङ्क, becomes lotus-like. Hence the identification of cause and effect here is giving rise to the figure of speech हेतु which is again mixed up with उत्प्रेक्षा। Again from the हेत्वलङ्कार arises the figure of speech प्रतीप which is defined as 'प्रसिद्धस्योपमानस्योपमेयत्वप्रकल्पनम्' ।—साः दः । निष्क्रान्ताः—Exeunt. At the end of an Act all the actors finish- ing the business as occuring in one day, should all go out of the stage. Cf. प्रत्यक्षनेतृचरितो बिन्दुव्याप्तिपुरस्कृतः । अङ्को नानाप्रकारार्थसंविधानरसाश्रयः ॥ “एकाहाचरितं कार्यमित्यासन्ननायकम् । पात्रै स्त्रिचतुरैरङ्कः तेषामन्तेऽस्य निर्गमः”— दशरूपक ( ३।३६-३७ ) । अङ्कः—"अङ्क इति रूढिशब्दो भावं रसैश्च रोहयत्यर्थान् । नानाविधानयुक्तो यस्मात्- त्माद भवेदङ्कः ॥"—भरत-नाट्यशास्त्रे । Also, vide verses 15-31, Ch. 20, ( Benares Ed. ). CRITICAL REMARKS Ratnávali belongs to a class of उपरूपक called नाटिका and is based pre-eminently upon the dramaturgic rules. In the first Act the action of which is centred in the royal palace of Udayana where on the occasion of the celebration of the Cupid- festival the heroine Ságariká, introduced as an attendant of Vásavadattá, catches the first sight of the hero and thus her attachment towards him begins. After the conventional Nándi songs and the introduction of the drama (Prologue) by Sutra- dhára, यौगन्धरायण by a tacit reference to a past incident gives rise to what is called बीज ( germ or seed of the plot ). This germ is

प्रथमोऽङ्कः 107 developed in course of the मुखसन्धि which with its twelve aspects उपक्षेप etc., connect the different incidents of the plot, viz., the Cupid-festival, enjoyment of the same by the King, invita- tion of the King by वासवदत्ता to मकरन्द garden to attend Cupid- worship, the accompaniment of सागरिका with वासवदत्ता there, Ságariká's first sight of the King and her excessive feeling of love towards the hero—and thus make an organic whole of the preliminary part of the plot. The मुखसन्धि works wholly throughout the 1st Act upon which the denouement of the drama in the subsequent Acts mainly depends. Throughout this Act the characters have been simply introduced with various incidents, but their individual peculiarities have not been given attention to. The heroine's falling in love with the King at the very first sight, that has been brought about by the ingenious arrangement of the incidents in the 1st Act, forms the solid foundation of the development of the main plot, viz., the marriage of उदयन and रत्नावली in the last Act. Therefore, बीज and प्रारम्भ—the two preliminary aspects of the plot together with the मुखसन्धि—form parts of what has transpired in the 1st Act.