रत्नावली नाटिका (सम्राट हर्षवर्धन - शास्त्रीय नाटिका रत्न सम्पूर्ण ४ अङ्क सान्वय सटीक)

APPENDIX A 419 • ततोऽकस्माच्च निर्गत्य तस्माद् यन्त्रमयाद् गजात् । वत्सेश्वरं तं संनद्धाः पुरुषाः पर्यवारयन् ॥ २० ॥ भङ्गे तन्मिलितं सार्धं योधौघैः सैनिकैः सह । निन्युर्वत्सेश्वरं चण्डमहासेनान्तिकं च तम् ॥ २२ ॥ सती वासवदत्तां तां सुतां तत्रैव भूपतिः । वत्सराजाय गान्धर्व्वविधिनादितः समर्पयत् ॥ २७ ॥ तस्य दृष्ट्वा तु तां कन्यां वत्सराजस्य मानसम् । तथा चक्रेऽङ्गजम्भवन्न यथा मन्युर्मनागभूत् ॥ २८ ॥ गत्वा वसन्तकसखस्ततो यौगन्धरायणः । उज्जयिन्यां महाकालश्मशानं प्राप स क्रमात् ॥ ४७ ॥ तत्रैनं दर्शनप्रीतो मित्रभावाय तत्क्षणम् । योगेश्वराख्यो हूतवान् अभ्येत्य ब्रह्मराक्षसः ॥ ४९ ॥ तेनोपदिष्टया युक्त्या ततो यौगन्धरायणः ।

420 रत्नावली पञ्चमस्तरङ्गः ( वासवदत्ताहरणम् ) अथ वासवदत्ता सा शनैर्वत्सेश्वरं प्रति । गाढं बबन्ध सद्भावं पितृपक्षपराङ्मुखी ॥१॥ ततो वत्सेशनिकटं पुनर्यौगन्धरायणः । विवेशादर्शनं कृत्वा सर्व्वानन्यान् जनान् प्रति ॥२॥ वसन्तकसमक्षं च विजने तं व्यजिज्ञपत् । राजन् बद्धो भवांश्चण्डमहासेनेन मायया ॥३॥ सुतां च दत्त्वा संमान्य त्वामयं मोक्तुमिच्छति । तदस्यैनां स्वयं हृत्वा गच्छामस्तन्मयां वयम् ॥४॥ एवं ह्यस्य प्रतीकारो दृप्तस्य विहितो भवेत् । अपौरुषकृतं लोके नैव स्याल्लाघवं च वः ॥५॥ अस्ति चैतेन दत्तास्यास्नपनायाः करिण्यका । राज्ञा वासवदत्ताया नाम्ना भद्रवती नृप ॥६॥ सा चानुगन्तुं वेगेन शक्या नान्य

"नडागिरिम्".

Line 13: वत्सेशोऽपि तमायान्तं पथि बाणै रयोधयत् । Wait, "बाणैरयोधयत्" or "बाणै रयोधयत्"? It is printed as "बाणै रयोधयत्" with a space, and a small mark over 'णै'.

Line 14: नडागिरिः करेणुं तां दृष्ट्वा न प्रजहार च ॥ २९॥

Line 15: ततः स पालको भ्रात्रा पथादित्य न्यवर्त्तत । Wait, there is a dot/bullet on the left of line 15: "• ततः स पालको भ्रात्रा पथादित्य न्यवर्त्तत ।" Wait, let's look at "पथादित्य": Could it be "यथादित्य"? No, the first letter is definitely 'प' or 'य'. Wait, look at 'य' in 'यौगन्धरायण': 'य' has a flat left shoulder, curving down and up. Look at 'प' in 'पालको': 'प' has a rounded left corner. In line 15: "पथादित्य" -> wait, look at the first letter: it's 'प'. But wait, could it be "यथादिष्टं"? No, "पथादित्य" is what is printed. Wait, could it be

422 रत्नावली षष्ठस्तरङ्गः ( वत्सराजस्य कौशाम्ब्यागमनम् ) अथ विन्ध्यान्तरे तस्य वत्सराजस्य तिष्ठतः । पार्श्वं चण्डमहासेनप्रतीहारः समाययौ ॥१॥ स चागत्य प्रणम्यैनं राजानमिदमब्रवीत् । राजा चण्डमहासेनस्तव सन्दिष्टवानिदम् ॥२॥ युक्तं वासवदत्ता यत् स्वयमेव त्वया हृता । तदर्थमेव हि मया त्वमानीत इहाभवः ॥३॥ तदिदानीमविधिना ममास्या दुहितुर्यथा । न विवाहो भवेद्राजन् प्रतीक्षेथास्तथा मनाक् ॥५॥ गोपालको हि न चिरादत्रैवैष्यति मत्सुतः । स चास्याः स्वसुरुद्वाहं यथाविधि विधास्यति ॥६॥ स प्रतस्थे ततो देव्या सह वासवदत्तया । स्वपुरीं प्रति राजेन्द्रः प्रातरेवापरेऽहनि ॥१५॥ ददृशुश्चात्र पौरास्तं वत्सराजं वधूसखम् । प्रशान्तशोकाः शिखिनः सविद्युतमिवाम्बुदम् ॥१८॥ अथ वासवदत्ताया भ्राता गोपालकोऽचिरात् । आययौ सह कृत्वा तौ प्रतीहारपुलिन्दकौ ॥२२॥ ततो यथावद् वहते तस्या वत्सेश्वरस्य च । व्यधौ गोपालकोऽन्येद्युरुद्वाहमहोत्सवे ॥२६॥ रतिवल्लीविभिन्नमिव पल्लवमुज्ज्वलम् । पाणिं वासवदत्तायाः सोऽथ वत्सेश्वरोऽग्रहीत् ॥२७॥ गोपालकार्पितं रत्नं राज्ञा चोपायनैस्तदा । पूर्वोक्तैश्च ददौ सख्यां वत्सेश्वरो राजराजताम् ॥३१॥

निर्वर्त्तितविवाहौ तावादी लोकस्य चक्षुषे । वधूवरौ विविशतुः पश्चात् स्वं वासवेश्मनि ॥ ५२ ॥ अथ सम्मानयामास पट्टबन्धादिना स्वयम् । निजौत्सवे वत्सराजो गोपालकपुलिन्दकौ ॥ ५३ ॥ राज्ञां संभाजनार्थं च पौराणां च यथोचितम् । यौगन्धरायणेनेन रुमण्वन्तं न्ययुज्यत ॥ ५४ ॥ तौ चाप्यपूजयद्राजा सचिवौ स्वकरार्पितैः । वस्त्राङ्गरागाभरणैर्योम्यैश्च सवसन्तकी ॥ ६० ॥ कृतोद्वाहोत्सवः सोऽथ युक्तो वत्सेश्वरस्तया । मनोरथफलान्येव मेने वासवदत्तया ॥ ६२ ॥ गोपालकोऽथ वैवाहकत्तुः सन्देशतः पितुः । प्रययौ शीघ्रमाहर्त्तुं वत्सराजेन याचितः ॥ ६४ ॥ सोऽपि वत्सेश्वरो जातु चपलः पूर्वसङ्गताम् । गुप्तं विरचितां नाम भेजे

Manohārikā / Bandhumatī! Padmāvatī? No, Bandhumatī! Look at verse 72: "ददौ बन्धुमतीं राज्ञे पेशलं हि सतीमनः ॥ ७२ ॥" Yes, Bandhumatī! "सा तां प्रच्छाद्य मञ्जूषां तया सैव कृताज्ञया"? Wait, what is the word? म ङ्कि कौ ? म ङ्गि कौ ? म ङ्गि को ? Wait: "सा तां प्रछाद्य मञ्जिकौ"? Wait, in KSS 2.6: "सा तां प्रच्छाद्य मञ्जूषां"? No, look at the letters in the image: म (ma) ङ्कि or ङ्गि or ङ्क? Then: कौ or कौं? Wait, "मङ्किकौ"? "मङ्गिकौ"? Look at the characters: म (ma) ङ् (ṅ) कि (ki) with au? No: It's: म (ma) - ङ्कि (ṅki) - कौ (kau)? No, look at the anusvara / dot: It has ङ् joined with something: Is it म ङ्गि कौ ? Wait, look at 'ङ्क': Could it be "मञ्जूषां"? No, it doesn't look like मञ्जूषां at all. It

क्तया युक्त्या वत्सराजं सवल्लभम् । (Wait, पूर्व्वोक्तया: 'र्व्वो' has double va: पूर्व्वोक्तया) Line 8: यौगन्धरायणाद्यास्ते निन्युर्लावाणकं प्रति ॥ १ ॥ Line 9: एकस्मिन् दिवसे तस्मिन् राजन्याखेटकं गते । Line 10: कर्त्तव्यसंविदं कृत्वा गोपालकसमन्वितः ॥ ६ ॥ Line 11: यौगन्धरायणो धीमान् सरुमण्डिडसखः । (or सरुमण्वत्सखः / सरुमण्डिसखः - let's see) Line 12: देव्या वासवदत्ताया विजनं निकटं ययौ ॥ ७ ॥ Line 13: सानुमेने च विरहक्लेशदायि तदात्मनः । Line 14: किं नाम न सहन्ते हि भर्तृभक्ताः कुलाङ्गनाः ॥ ८ ॥ (Wait, look at verse number: ॥ ८ ॥, wait, is that ८? Yes, 8). Line 15: ततस्तां ब्राह्मणीरूपां देवीं यौगन्धरायणः । Line 16: स चकार कृती दत्त्वा योगं रूपविवर्त्तनम् ॥ १० ॥ Line 17: वसन्तकं च कृतवान् काणं वटुक

विद्याधराधिपः पुत्रो देव्यास्तस्या भविष्यति" (the son of that queen Vasavadatta will become the king of Vidyadharas, i.e., Naravahanadatta!). Look at the text: is it 'पुत्री' or 'पुत्रो'? In the image: 'पु' then 'त्री' or 'त्रो'? Wait, look at line 22: पु (pu) then त्र (tra) with a vertical line on the right, and a curve on top: wait, does it curve to the right (ी) or is it an 'ो' (vertical line + top slant)? It has a top stroke with a vertical bar: that is 'ो' (o-matra) or 'ी' (i-matra)? Wait, look at 'पुत्री' vs 'पुत्रो': The stroke goes up and curves to the left, with an aa-kār bar: that's 'ो'! Wait, look at 'पुत्रो' or 'पुत्री'? In print, the top stroke is slanted to the left, like 'ो'. But the right vertical bar has a slight curve at top. Wait, look at 'पु' - then 'त्री' in 'राजपुत्री' (line 4). In line 4, 'राजपुत्री' has a clear curve going to the right for 'ी'. In line 22, the stroke above त्र goes to the LEFT! That means it's an e/o matra: पुत्रो

ौ दिव्यावालोक्य तौ निजौ ।" Then he thinks: "These were made by Vasavadatta!" How does Kṣemendra express: "made by her"? "एतौ कृता..." Wait! "एतौ कृतावभासेते"? No. "एतौ कृतावन्यया नो"? "एतौ कृतान्यया..." Wait! Who made them? Vasavadatta! Did he think: "Were these made by someone else?" or "Made by my beloved"? Wait, in Svapnavasavadatta, Avantika weaves the garland. In Bṛhatkathāmañjarī: Let's recall the Sanskrit: "एतौ कृतावन्यया..." Wait! Look at the image again: Could it be: "एतौ कृताऽन्यया दूतेत्यवं"? Wait, why would it say "दूतेत्यवं"? Wait, look at the word: "दूतेत्यवं" -> wait, is it "दूतेत्येवं"? Wait! Look at the letter: द + ू = दू ? त + े = ते ? त्य + े = त्ये ? व + ं = वं ? Wait, why would it be "दूतेत्येवं"? "दूत्या इत्येवं"? "दूतेत्येवं" = दूता + इत्येवं? Or दूत्या + इत्येवं? Wait,

428 रत्नावलो ततः स कृतिनां धुर्यो धीमान् योगन्धरायणः । आचम्य प्राङ्मुखः शुद्ध इति वाचमुदैरयत् ॥ ११७ ॥ यद्यहं हितकृद् राज्ञो देवी शुचिमती यदि । ब्रूत भो लोकपालास्तन्न चेद्देऽहं त्यजाम्यहम् ॥ ११८ ॥ इत्युक्त्वा विरते तस्मिन् दिव्या वागुदभूदियम् । धन्यस्त्वं नृपते यस्य मन्त्री यौगन्धरायणः ॥ ११९ ॥ यस्य वासवदत्ता च भार्या प्राग्जन्मदेवता । न दोषः कश्चित् तस्या इत्युक्त्वा वागुपारमत् ॥ ॥ इति कथासरित्सागरे लावणकलम्बके द्वितीयस्तरङ्गः ॥ बृहत्कथामञ्जरी कथासुखनामा द्वितीयो लम्बकः प्रथमो गुच्छः भुजङ्गभक्तिसुभगा कन्दर्पजयशालिनी । कौशाम्बी शाम्भवीव द्यौर

APPENDIX A 429 वर्त्तमाने दिवि महासङ्गरे सुररक्षसाम् । आनिनाय शतानीकं साहाय्ये तं पुरन्दरः ॥ २२ ॥ नीतो मातलिनाभ्येत्य सादरं स धनुर्द्धरः । विधाय प्रेक्षकान् देवान् जघान दितिजान् रणे ॥ २३ ॥ महिम्ना सह भुपाले संप्राप्ते कीर्त्तिशेषताम् । भेजे राज्यं शतानीकतनयो मन्त्रिणां गिरा ॥ २६ ॥ स्वर्योषिद् ब्रह्मणः शापाद् अयोध्यायाम लम्बुषा । जाता मृगावती कन्या भूपतेः कृतवर्मणः ॥ २८ ॥ ततः कालेन तनयां क्ष्मापतेः कृतवर्मणः । तामाससाद दयितां सर्व्वस्वं पुष्पधन्वनः ॥ ३५ ॥ मृगावतीं समासाद्य विलासतरुवल्लरीम् । सा तस्माद् गर्भमादाय भवानीवेन्दुशेखरात् । पाण्डिम्ना शशिखेव पीयूषक्षालिता बभौ ॥ ३७॥ अत्रान्तरे

430 रत्नावली सुतेवाश्वासिता तव कृपया मम दयिता । असूत तनयं काले सेनान्यमिव पार्वती ॥५१॥ तस्याकाशभवा वाणी चकारोदयनाभिधाम् । निजवंशशशाङ्कस्य भविष्यच्चक्रवर्त्तिनः ॥५२॥ आश्रमे स मुनीन्द्रेण कृतचूडादिकस्ततः । ववृधे बालकशशी सह मातुर्मनोरथैः ॥५३॥ विद्याकलाकलितधीर्युवा नयननन्दनः । सोऽपश्यन् मृगयासक्तो व्याधबद्धं भुजङ्गमम् ॥५४॥ स सर्पो मोचितस्तेन नागो भूत्वा कृताञ्जलिः । सख्यं विधाय पातालं निनाय तमुदारधीः ॥५५॥ पाताले प्रेमविनतस्तं वयस्यमपूजयत् । भगिनीं ललिताभिख्यां ददावुदयनाय सः ॥५७॥ ताम्बूलं स्रजमम्लानां वीणां घोषवतीमपि । अवाप्य राजतनयः फणीन्द्रात् स्वाश्रयं ययौ ॥६०॥ अत्रान्तरे स शबरः कौशाम्ब्यां वणिजं ययौ । सहस्रानीकनामाङ्कमणिकङ्कणविक्रयी ॥६२॥ आदाय रत्नकटकं स बिभीतो महीभुजे । निवेद्य शबरीपतेः प्रणम्य स ययौ वणिक् ॥६३॥ मृगावतीवियोगाग्निदह्यमानतनुर्नृपः । तदाह्ववल्लरीसङ्गसुघटं प्राप्य कङ्कणम् ॥६४॥ मुनिना पूजितस्तत्र दयितां विरहार्दिताम् । लेभे हर्षविशीर्णाक्षस्तनयं चातुलद्युतिः ॥१४०॥ अयं त्वत्तो नरपते मृगावत्यां यशोनिधिः । जातः श्रीमान् शुभो जेता धनञ्जय इवापरः ॥१४१॥ उक्तेति मुनिना दत्तं गृहीत्वोदयनं नृपः । प्रियसहायः स्वपुरीं प्रतस्थे मन्त्रिभिर्वृतः ॥१४२॥

ततः प्रविश्य कौशाम्बीं तनयाय ददौ नृपः । पुत्रान् युगन्धरादीनां पौरराज्यश्रिया सह ॥१४२॥ यौगन्धरायणो मन्त्री रुमण्वान् वाहिनीपतिः । वसन्तको नर्मसुहृद् राजसूनोरभूत्सतः ॥१४४॥ ॥ इति क्षेमेन्द्रविरचितायां बृहत्कथायां कथामुखलम्बके प्रथमो गुच्छः ॥ द्वितीयो गुच्छः अत्रान्तरे श्लथारम्भं तं ज्ञात्वोज्जयिनीपतिः । चक्रे चण्डमहासेनस्तज्जय्याय ततं मनः ॥४॥ कन्या वासवदत्तेयं तद्योग्यैका सुता मम । निसर्गशत्रुनार्थ्यो मे मानी स च न याचते ॥५॥ पुत्री मे कुलसर्व्वस्वमियं गान्धर्व्ववेदिनः । वीणायां श्रुतितत्त्वज्ञशिष्यतां तव वाञ्छति ॥१२॥ तदेत्योज्जयिनीं देव प्रणयाद्गन्तुमर्हसि । इत्युक्ता प्रेषितो

Here is the complete line-by-line transcription of the text from the image:

तच्छ्रुत्वा स्वयमेत्याह पुनरुज्जयिनीपतिः । वत्सेश्वरं समासाद्य स विवेश निजां पुरीम् ॥४४॥ इत्युक्त्वा तनयामस्मै न्यवेदयदमन्दधीः । वीणागेयकलाज्ञाने शिष्येयं भवतामिति ॥४७॥ तां ददर्श ततो राजा नीलनीरजलोचनाम् । शृङ्गारमारुताधूतकचराशेर्लहरीमिव ॥४८॥ अवान्तरं तथाभूतं कृत्वा वत्सनरेश्वरम् । संमन्त्र्य सेनापतिना सह पौरैश्च दुःखितः ॥५८॥ यौगन्धरायणो धीमान् निर्ययौ योगकोविदः । व्रजन् विन्ध्याटवीं प्राप्य त्वरितस्तरुमालिनीम् । तत्र योगेश्वराख्येन निवतां ब्रह्मरक्षसा । प्राप्य रूपपरावृत्तिं योगं सेभे महामतिः ॥६६॥ वसन्तः सोऽपि तेनैव नीतः क्षिप्रं विरूपताम् । बभूव विकटाकारी ह्म्यातयत

निशि सर्व्वायुधोपेती हत्वा नगररक्षिणः । ययौ करेणुकावेगहृतद्वारतरङ्गितः ॥१३७॥ प्रयाते वत्सनृपतौ बभूवोज्जयिनीपतिः । मिलत्-समस्त-सुभट-व्रातकोलाहलः पुरे ॥१३८॥ नडागिरिं समारुह्य पालकः कुपितोऽथ तम् । पृष्ठतोऽभिससारैकस्तज्ज्ञात्वावन्तिपोऽब्रवीत् ॥१३९॥ कोपनः पालकः शूरो मान्यो वत्सेश्वरश्च नः । गच्छ गोपाल तद्युद्धं निवारय जवादिति ॥१४०॥ अथाभ्येति समादाय रथाश्ववरकुञ्जरान् । गोपालकस्तद्विवाहे विसृष्टोऽवन्तिभूभुजा ॥१५४॥ इति पान्थवणिग्वाक्यं ज्ञात्वा राजा प्रियासखः । विसृज्य दूतान् स्वपुरं स्वसैन्याय व्यलम्बत ॥१७५॥ अथ गोपालके प्राप्ते प्रहृष्टे च महीत्सवे । विवाह

434 रत्नावली श्रुत्वेति मन्त्रिवचनं सेनापतिरभाषत । चक्रवर्त्तिवधूः सा हि भाविनीति श्रुतं मया ॥१३॥ न हि वासवदत्तायां सत्तायास्मै महीभुजे । ददाति मगधाधीशो याचितोऽपि प्रियां सुताम् ॥१४॥ इत्याकर्ण्याब्रवीन्मन्त्री दग्धा देवीति कृत्रिमम् । कृत्वा प्रयोगं सावद्यं लभ्यते मगधात्मजा ॥१५॥ मन्त्रयित्वेति विश्रब्धं बहु यौगन्धरायणः । गोपालमानिनायाशु स्वपुरीं नृपसेवने ॥५५॥ कृत्वा विदितवृत्तान्तं तं नरेन्द्रहिते रतम् । कूटं वासवदत्तायाः दाहे निश्चयमाप्तवान् ॥५६॥ स लावाणकयात्रायां चक्रे भूपतिमुत्सुकम् । देवी च को हि जानीते चरितं प्रौढमन्त्रिणाम् ॥५७॥ अथ तस्मिन् मृगयायां क्रीडार्थं विपिनं गते । यौगन्धरायणोऽभ्येत्य सार्धं गोपालकादिभिः ॥७१॥ कृत्वा ज्ञातकथां देवीं प्राणैः पत्युरिहैषिणीम् । गूढं वसन्तकोपेतां निनाय मगधान् क्षणात् ॥७२॥ तेषु यातेषु मगधान् गोपालोऽपि रुमण्वता । सह लावाणकं दग्ध्वा गूढमन्वचरोऽभवत् ॥७४॥ मन्त्री वृद्धद्विजाकारः प्रविश्य मगधापतेः । कन्यकान्तःपुरं प्राह प्रौढः पद्मावतीं शनैः ॥७५॥ राजपुत्री सुतेयं मे रूपिणी तनयोऽप्ययम् । अन्वेष्टुमस्या गच्छामि चिरविप्रोषितं पतिम् ॥७६॥ निक्षिप्तेयं त्वयि मया सुतस्यायं प्रियंवदः । इत्युक्त्वा प्रययौ मन्त्री तथेत्यभिहितस्तया ॥७७॥ अवन्तिकाभिधानां तां कृत्वा वीक्ष्य द्विजन्मजाम् । मागधी देवतां मेने 'रूपलावण्यराशिभिः ॥७८॥

अत्रान्तरे मृगक्रीड़ानिवृत्तौ वत्सभूपतिः । देवीं लावणके दग्धामज्ञासीत् सवसन्तकाम् ॥८६॥ स समाश्वास्यमानोऽपि यत्नाद् गोपालकादिभिः । आससाद धृतिं राजा नयहीन इव श्रियम् ॥८७॥ प्रद्योतो मगधाधीशो दूतेनाभ्यर्थ्य भूभुजे । दातुं पद्मावतीमैच्छत् पार्वतीमिव शूलिने ॥८८॥ प्रियं प्राप्स्यति तां प्राप्य श्रुत्वेति सचिवात्नृपः । अमन्यत निजोद्वाहं विरहानलदुःसहः ॥८९॥ ततस्तुरगसैन्येन मागधीं प्राप्य भूपतिः । विवाहवसुधां भेजे राजपुत्र्या सहोचिताम् ॥९५॥ अवन्तिकाविरचितां तिलकं मालिकां तथा । पद्मानां वीक्ष्य भूपालो वर्णयित्वा धृतिं ययौ ॥९८॥ कथं जीवति मे देवी नान्या वेत्ति तया विना । मालिकां तिलकं चेदमिति ध्यात्वा जहर्ष

436 श्रुत्वेति वचनं देव्याः सह गोपालकादिभिः । पद्मावती च राजा च मन्त्री च रुरुदुः पृथक् ॥१०७॥ धन्योऽसि वत्सनृपते महेश्वर इवापरः । यस्य वासवदत्तेयं सती हृदयवल्लभा ॥१०८॥ इत्याकाशभवा वाणी सती भावविशुद्धये । उच्चचार नृपस्तां च श्रुत्वाभूत् स मदाकुलः ॥१०९॥ इति क्षेमेन्द्रविरचिते बृहत्कथासारे लावणकलम्बके पद्मावतीविवाहः ।

APPENDIX B CRITICAL ANALYSIS Like Aristotle, Sanskrit dramatists also always paid parti- cular attention to a well-developed plot which is the essential element of a drama being successful and interesting. Characterization, though a necessary factor comes next in importance to the development of plot. Characterization mostly depends upon the arrangement of the incidents which bring about the circumstances that become helpful to the individuals in revealing their different traits of character. So in order to make a dramatic plot, a well-constituted organic whole, shorn of its unessential characteristics,— Sanskrit dramatugy gives a detailed analysis of the technique of development of the plot. Concerning the plot of a drama three technical terms are to be taken into consideration first, viz., अर्थप्रकृति (charac- teristic elements of the plot); अवस्था (stages of develop- ment of the plot) and सन्धि (junctures). These three constitute the different aspects of the plot which broadly takes two forms—आधिकारिक ( the principal or the main plot ) and प्रासङ्गिक (the subsidiary plot which may take the dimension of an episode or an incident). अर्थप्रकृतिs ( characteristic elements of the plot) are five in number such as बीज (germ) बिन्दु (drop,

438 रत्नावली which again sets in activity the course of the drama which seems to be already interrupted), पताका (episode), प्रकरी (incident) and कार्य ( denouement ) which are all प्रयोजनसिद्धिहेतवः। बीज is the brief allusion of the circumstance which develops to its ultimate end. ( “अल्पमात्रं समुद्दिष्टं बहुधा यद् विसर्पति। फलस्य प्रथमो हेतुर्बीजं तदभिधीयते”—साः दः ६।६५-६६ ) The brief soliloquy of यौगन्धरायण in Act I—“एवमेतत् कः सन्देहः....भीत एवास्मि भर्तुः” (Pp. 18-20) is called the बीज of रत्नावली, because this initial stage develops into the conclusion of the drama [“रत्नावल्यां वत्सराजस्य सागरिकाप्राप्तिहेतुरनुकूलदैवो यौगन्धरायणव्यापारो विष्कम्भके न्यस्तं...यौगन्ध......कः सन्देहः इत्यादिना......स्वामिनी इङ्गितज्ञो इत्यन्तेन”—दशरूपके १।१६ ] बिन्दु is what bridges up the break caused by some digression. [ “अवान्तरार्थविच्छेदे बिन्दुरच्छेदकारणम्” —साः दः ६।६६ ] When at the end of Act I, the worship of Cupid was concluded, and Ságariká was going away, she heard the वैतालिक sing “उदयनस्येन्दोरिवोदीक्षते” (P. 59) and longed for seeing the King whom so long she took for Cupid in flesh and blood. This sets up the connection with what transpires in Act II. [ cf.—“रत्नावल्यामनङ्गपूजापरिसमाप्तौ कथार्थविच्छेदे सति ‘उदयनस्येन्दोरिवोदीक्षते’ इति सागरिका श्रुत्वा ( सहर्षम् ) ‘कथं एसो सो उदअणणरिंदो’ इत्यादिरवान्तरार्थहेतुः” —सा. द. ६ ] “There are also five elements of the plot (arthapra- kriti), which the theory not very accurately parallels with the five stages of the action.* The first is the germ (bija) whence *The parallelism is faulty ; neither episode or incident is necessary nor corresponds to práptyáshá, and niyatápti, nor garbha, nor vimarsha. Dhanika admits this in effect ; there is no episode in Ratnávali.