रूपमण्डन एवं देवमूर्त्ति-प्रकरणम् (मण्डन सूत्रधार - प्राचीन मूर्तिकला एवं देव-प्रतिमा लक्षण सटीक)

१६२ देवतामूर्त्तिप्रकरणम् चण्डिकायतनोक्ता (च ? नां) कथयिष्याम्यनुक्रमम् । वेतालो वरटश्चैव पिङ्गाक्षो भृकुटिस्तथा ॥ ६५ ॥ धूम्रकः कण्ठदकश्चैव रक्ताक्षश्च सुलोचनः । दंष्ट्राननश्च विकटः कोपस्फुरदशनोज्ज्वलः ॥ ६६ ॥ तर्जनी खट्वाङ्गं चैवोर्द्ध्वं स्या (स्याद्) डमरुदण्डकौ । वेतालस्तु समाख्यातः सव्यापसव्ये करटकः ॥ ६७ ॥ अभयं खड्गखेटञ्च दण्डं पिङ्गललोचनः । अभयापसव्ययोगेन भवेद् भृकुटिनामतः ॥ ६८ ॥ तर्जनीवज्राङ्कुशदण्डं धूम्रको नाम कीर्त्तितः । सव्यापसव्ययोगे च भवेत् (कक ? ककु)द्नामकः ॥ ६६ ॥ तर्जनीत्रिशूलहस्तं खट्वाङ्गं दण्डमेव च । रक्ताक्षो नाम तस्यैव सव्यापसव्ये सुलोचनः ॥ १०० ॥ इति चण्डिकाप्रतीहाराः । दिव्याम्बुजकरा (कुर्या ?कार्या) सर्वाभरणभूषिता । गौरी शुक्लाम्बरा देवी रूपेणाप्रतिमा भुवि ॥ १०१ ॥ प्रथमा चतुर्भुजा कार्या देवी सिंहासने शुभा । सिंहासनं प्रकर्त्तव्यं कमलं चारु(व ? क)र्णिकम् ॥ १०२ ॥ ९६। आयुधप्रतिपादनावसरे शततमश्लोके 'ककुद्' इति नामदर्शनादिहापि तदेव नाम युक्तमिति 'धूम्रकः ककुदश्चैव' इति पाठः स्यात् । वेता (ल ? लः) करटश्चैव पिङ्गाक्षो भृकुटिस्तथा । सूत्रकः ककुदश्चैव रक्ताक्षश्च सुलोचनः ॥ ( अ० ५, श्लो० ५१-५२ ) इति रूपमण्डने नाम्नो वैलक्षण्यमुपलभ्यते । ९७। करटक इति पूर्वं 'वेतालो वरटश्चैव' इति घोषवद्वर्णनिमित्तक-विसर्गसन्धिरदर्श- नात् सन्नपि रूपमण्डने 'करट' इति पाठो नोपात्तः, अत्र पुनः 'करट' इति दृश्यते । परमत्र साधकबाधकप्रमाणाभावादेकाक्षरमात्रकृता 'वरटे'ति शुद्धिः शक्यसम्पादनेति मन्यामहे ।

अष्टमोऽध्यायः १६३ अष्टपत्रं महाभा(ग ? गा ) कर्णिकायान्तु संस्थिता । विनायकवदासीना देवी कार्या महाभुजा ॥ १०३ ॥ बृहन्नालं करे कार्यं तस्याधः कमलं शुभम् । दक्षिणे यादवश्रेष्ठः केयूरप्रान्तसंस्थितः ॥ १०४ ॥ वामेऽमृतघटः कार्यस्तथा तस्या मनोहरः । तस्या (:) सव्यौ क( रे ? रौ ) कार्यों विल्वशङ्खध( रे ? रौ) क्रमात् ॥ १०५ ॥ आवर्जितघटं कार्यं तत्पृष्ठं च करद्वयम् । देव्याश्च मस्तके पद्मं तथा कार्यं मनोहरम् ॥ १०६ ॥ इति लक्ष्मीः । १०२-३ । सिंहासनमिति । चारुकर्णिकम् अष्टपत्रं कमलं सिंहासनं प्रकर्त्तव्यं सिंहासनत्वेन कल्पनीयम् । तस्य कर्णिकायां महाभागा देवी संस्थिता इत्यन्वयः । 'अष्ट- पत्राम्बुजस्योर्द्ध्वे लक्ष्मीः सिंहासने शुभे । विनायकवदासीना सर्वाभरणभूषिता ॥' इति रूपमण्डनीय- ( अ० ५, श्लो० ५७ ) पाठदर्शनादम्बुजोपरि सिंहासनं तत्र लक्ष्मीर्विनायकवदासीना इत्यर्थः सम्पद्यते । अयमेव यदि प्रमाणं तदा 'सिंहासनं प्रकर्त्तव्यं कमले चारुकर्णिके । अष्टपत्रे' इति पाठपरिवर्त्तनेनात्रत्यं पादत्रयं शोधनीयम् । विनायकवदासीनेत्यनेन किं लक्ष्यत इति न विद्मः । १०६ । आवर्जितघटमिति— 'आवर्जितघटं कार्यं तत्पृष्ठे च करिद्वयम्' इति स्यात् । अस्यार्थः—तस्या देव्याः पृष्ठे पृष्ठपार्श्वयोरित्यर्थः, आवर्जितघटम् अवनमितं- कलसद्वयं करिद्वयं हस्तिनौ कार्यम् इति । इदं मतान्तरम् 'उत्तप्तहाटकनिभा करिभिश्चतुर्भिराव- र्जितामृतघटैरभिषिच्यमानां' इत्यन्यत्रोक्तेः, मुक्तागौरैश्चतुर्भिर्द्विपपतिभिरथो पुष्करोद्धृतहस्त्या- न्निर्यद्गङ्गाभिषिक्ता करकमललसत्पद्मयुग्माभयेष्टा । नानाकल्पाभिरामा द्रुतकनकनिभा रक्तपङ्केरुहस्था रम्याङ्गी सुप्रसन्ना वितरतु विपुलां सन्ततं श्रीः श्रियं वः ॥ इति शिल्परत्नवचनाच्च ( उ० भा० अ० २४ श्लो० ९ ) । करिद्वयपक्षमन्यनुगृह्णाति—

, exactly like in नु of अनुकार (line 8)! Wait, but what is the consonant? In line 25: it is न -> so नु. In line 27: it is न -> so नु. Wait, why did I think it was सु? Because the left side of न has a loop, and sometimes a hair-line connects to the top bar, which looks vaguely like a स, but it is clearly न with ु = नु. Wait, look at: Line 25: मात्स्यानुमतः पाठः । Line 27: मात्स्यानुगतः पाठः । Wait, what is at the beginning of the next line under line 27? पाठः । - Wait! In line 27, does it end with: "मात्स्याद्यनुगतः"? Wait! Look at line 27: ... चतुर्थपादे मात्स्यासुगतः or मात्स्यानुगतः? Wait, after that, line 28 has: पाठः । - Aha! Look at that! पाठः । - is on line 28! Let's trace line 27 to line 28: Line 27 ends with: `११२। 'सुचारुदशनाम्'ति

अष्टमोऽध्यायः १६५ त्रिशूलं खड्गचक्रौ च बाणं शक्तिं च दक्षिणे । वामे ( च ) खेटकं चापं पाशमङ्कुशमेव च ॥ ११३ ॥ घण्टां वा परशुं वाऽपि वामहस्ते नियोजयेत् । अधस्तान्महिषं तद्वद् विशिरस्कं प्रकल्पयेत् ॥ ११४ ॥ शिरश्छेदोद्भवं तद्( दा ? द्वा )नवं खड्गपाणिनम् । हृदि शूलेन निर्भिन्नं निर्य(दन्त?दन्व)विभूषितम् ॥ ११५ ॥ रक्तर(क्तिक ? क्तीकृ)ताङ्गञ्च रक्तविस्फारितेक्षणम् । वेष्टितं नागपाशैश्च भृकुटीभीषणान (ना ? नम्) ॥ ११६ ॥ देव्यास्तु दक्षिणं पादं समं सिंहोपरि स्थितम् । किञ्चिदूर्ध्वं तथा वाममङ्गुष्ठं महिषोपरि ॥ ११७ ॥ इति कात्यायनीमूर्त्तिः । [ नृत्ये संस्थानवैशिष्ट्यम् ] भङ्गे भङ्गे मुखं कुर्याद्ध(स्ते ? स्तौ ) दृष्टिं च नर्त्तने । हस्तकार्यं भवेल्लोके कर्मणोऽभिनयेऽखिलम् ॥ ११८ ॥ ११३ । 'त्रिशूलं दक्षिणे दद्यात् खड्गं चक्रं क्रमादधः । तीक्ष्णबाणं तथा शक्तिं वामतोऽपि निबोधत ॥ खेटकं पूर्णचापञ्च पाशमङ्कुशमेव च ।' इति मात्स्ये । ११४ । 'वामतः सन्निवेशयेदि'ति मात्स्ये पाठः । 'प्रकल्पयेदि'त्यत्र 'प्रदर्शयेदि'ति मात्स्ये पाठो ध्येयपरत्वेन निर्देशात् यथा सुश्लिष्ट एवमिहापि निर्माणत्वेनोपपादनात् 'प्रकल्पये- दि'त्येव पाठः प्रकृतोपयोगी । ११६ । एतस्माच्छ्लोकात् परं 'सपाशवामहस्तेन धृतकेशञ्च दुर्गया । वमद्रुधिरवक्त्रञ्च देव्याः सिंहं प्रदर्शयेत् ॥' इत्ययं श्लोकोऽधिको मात्स्ये । ११८ । 'भैरवं कारयेत्तत्र नृत्यमानं विकारणम्' ( ८।७७ ) इत्यादिपद्ये नृत्यन्मूर्त्ति- दर्शनात्तदुपयोगितयाऽस्थान एव नृत्यसंस्थानं दर्शयितुमाह — भङ्गे भङ्गे इति । नर्त्तने भङ्गे भङ्गे नर्त्तनस्य प्रतिविच्छेदं प्रतिपादक्षेपमिति यावत्, मुखं हस्तौ दृष्टिश्च कुर्याद् विदध्यात्, नर्त्तनविषयोपयोगितया मुखादीनि विन्यस्येदित्यर्थः । अथवा तृतीयश्लोके 'आस्येनाऽऽलम्बयेद् गीतम्' इति दर्शनाद् गीतस्य भङ्गे भङ्गे मुखं कुर्यात्, नृत्ये हस्तौ दृष्टिश्च कुर्यादित्यर्थः कार्यः ।

१६६ \qquad देवतामूर्त्तिप्रकरणम् [ हस्तादीनां रसाभिव्यञ्जकता ] यतो हस्तस्ततो दृष्टि (य ? र्य) तो दृष्टिस्ततो मनः । यतो मनस्ततो भावो यतो भावस्ततो रसः ॥ ११६ ॥ मुखादीनां प्रातिस्विकं विषयम् 'आस्येनाऽऽलम्बयेद् गीतम्' इत्यादौ दर्शयिष्यति । कथमेवं कुर्या- दित्यपेक्षायामाह—हस्तकाद्यमिति । यतः हस्तकाद्यं मुखहस्तदृष्टयः लोके कर्मणश्चलन- भोजनादेरभिनये अवस्थानुकारे अखिलं सप्रयोजनं भवेत् । यथा हि लोके वाचा स्वं स्वं मनोगतं प्रकाश्यते एवमेव हस्तादेरिङ्गितेनापि तत् प्रकाशयितुमर्हन्तीत्यर्थः । अत्र पूर्वार्धे मुखस्य प्राङ्- निर्देशादिह 'मस्तकाद्यम्' इत्येव पाठः साधीयानिति प्रतिभाति । यथाश्रुतपाठे 'हस्तकाद्यम्' इत्यत्राऽऽदिपदम् आद्यन्तयोर्मुखदृष्ट्योर्ग्राहकम् । ११६ । सम्प्रति हस्तादीनां रसाभिव्यक्तौ कारणतामाह—यत इति । अत्र नृत्य- प्रसङ्गात्तदुपयोगितया रसस्यैव चरमभाविफलत्वमुक्तम् , समराङ्गणसूत्रधारे तु— रसानाम्थ वक्ष्यामो दृष्टीनां चेह लक्षणम् । तदायत्ता यतश्चित्रे भावव्यक्तिः प्रजायते ॥ (अ० ८२, श्लो० १) इति चित्रविषयत्वेन भावाभिव्यक्तेरेव चरमफलत्वमुक्तम् । तत्र भावाभिव्यक्तेर्दृष्ट्यायत्तत्वं दृष्टिव्यङ्ग्यत्वम्, रसायत्तत्त्वं रसानुसारित्वमिति विवेकः । सम्प्रति व्याख्यायते—यतो यस्मिन् विषये हस्तः प्रवर्त्तते, हस्तो यं विषयं प्रतिपादयतीत्यर्थः, दृष्टिरपि ततस्तत्रैव भवेत्, हस्तानुगुणविषये एव दृशं प्रवर्त्तयेदित्यर्थः । यत्र दृष्टिस्तत्र मनः, मनोऽपि दृष्ट्यनुकूलविषये निवेशयेदित्यर्थः । यत्र मनस्तत्र भावः तस्य मनोविकाररूपत्वात् ; यथोक्तं 'निर्विकारात्मके चित्ते भावः प्रथमविक्रिये'ति । यत्र भावश्चित्तविक्रिया तत्रैव रसो भवेत् , रसस्य विभावानुभावव्यभिचारिभावव्यङ्ग्यस्थायिभावरूपत्वेन तस्य भावस्य चाविनाभावत्वेन प्रतीतेः । अत्र हस्तदृष्टिमनसां व्यापारः कर्तृसाध्यः, इतरयोस्तु व्यापारः प्रतिबन्धापगममात्रेण यदृच्छयोत्पद्यत इति भेदः, रसस्तु फलीभूत इति न तस्य व्यापारचिन्ता । अत्र भावपदेन स्थायी भाव उच्यते । अत्र च चित्रे रसाभिव्यञ्जनार्थमुपक्षिप्तमिदं पद्यमिति प्रत्यक्षयोर्हस्तदृष्ट्यो- रेवात्रोपयोगो न त्वप्रत्यक्षस्य मनसः, तथाऽप्यस्य दृष्टिप्रेरकत्वेन भावकारणत्वेन चोपन्यासो नानुयोगमर्हति । एवं यद्यपि चित्रे भावरसयोर्विवेकोऽप्यनतिप्रयोजनीयस्तथाऽपि रसस्य मुख्यफलत्वेऽविसंवादात्तदुपस्थापनञ्चोपयुज्यत इति ज्ञेयम् । यस्य खलु चित्रस्य हस्तौ युद्धाद्योद्युक्तौ तस्य कथं भावः स्यात् कथं वा दृष्टिरित्यादि- संशयापनुत्त्यर्थमयमारम्भः । तथा च यस्य हस्तौ युद्धव्यापृतौ तस्य प्रायेणोत्साहो भावो दृष्टे- रुज्ज्वलत्त्वादिना शिल्पिना प्रतिपाद्येतेत्यर्थः । उक्तञ्च समराङ्गणे—

अष्टमोऽध्यायः १६७ [ नृत्ये आस्यादीनां प्रातिस्विकविषयनिरूपणम् ] (अङ्गे?आस्ये)नाऽऽलम्बयेद् गीतं हस्तेनार्थं प्रकल्पयेत् । चक्षुर्भ्यां च भवेद् भावः पादाभ्यां तालनिर्णयः ॥ १२० ॥ [ ग्रन्थकृतः स्वाहङ्कारपरिहारः ] श्रीविश्वकर्मणः शास्त्रे पुराणभरतागमे । रूपसंख्याऽप्यनेकाऽस्ति लेशोऽयं लिखितस्ततः ॥ १२१ ॥ [ ग्रन्थसमाप्तिः ] यस्या नो कलयन्ति रूपमखिलं ब्रह्मादयो देवता गौर्या विश्वमिदं विचित्ररचनाश्चर्यं समुत्पद्यते । प्रोक्तं रसानामिदमत्र लक्ष्म दृशाञ्च संक्षिप्ततया तदेतत् । विज्ञाय चित्रं लिखतां नराणां न संशयं याति मनः कदाचित् ॥ ( अ० ८२, श्लो० ३५ ) इति । १२० । पुनरपि नृत्यादौ विशेषमाह—आस्येनेति । अत्र यथाश्रुतपाठे सामान्यवाचिना अङ्गशब्देन अङ्गविशेषो मुखं लक्ष्यते, यथा नदीविशेषजोऽपि गाङ्गेयः शान्तनवो नदीज इति । श्लोकः स्पष्टार्थः । समराङ्गणसूत्रधारे— हस्तेन सूचयन्नर्थं दृष्ट्या च प्रतिपादयन् । सजीव इति दृश्येत सर्वाभिनयदर्शनात् ॥ इति ( अ० ८२, श्लो० ३३-३४ ), आङ्गिके चैव चित्रे * * * साधनमुच्यते । ( भवेदन्नादत ? ) स्तस्मादनयोश्चित्रमाश्रितम् ॥ इति यथोक्तमर्थमनुवदन्निव तस्य चित्रोपकारकत्वमपि व्यादिदेश । नन्दिकेश्वरविरचिते अभिनय- दर्पणे ( Calcutta Sanskrit Series, No. V. )— चक्षुर्भ्यां दर्शयेद् भावं पादाभ्यां तालमादिशेत्' इति द्वितीयचरणपरिवृत्त्याऽयं श्लोकः, अविकलः पूर्वश्लोकश्च वर्त्तते । १२१ । सम्प्रति ग्रन्थकर्त्ता स्वकृतेरसमग्रत्वमन्यच्छायायोनित्वञ्च प्रत्याययति—श्रीविश्वकर्मण इति । पुराणे मात्स्याग्नेयविष्णुधर्मोत्तरादौ भरतागमे भरतकृतनाट्यसूत्रादौ च रूपसंख्याऽपि, न केवलं नृत्यगीतादिगतविशेष इत्यपेरर्थः, अनेका अस्ति, मया तु ततो लेशोऽल्पमात्रं लिखितः । आस्तां नाम नृत्यगीतादिविषयके विशेषे न्यूनता तत्रास्माकमनधिकारात, यत्त्वस्म- दधिकृतायां रूपसंख्यायामप्यसामर्थ्यं तदेव मां दुःखाकरोतीति भावः ।

१६८ देवतामूर्त्तिप्रकरणम् कल्पान्तावसरे सुरासुरगणो यस्यां समालीयते तस्मात् ( स्या ? सा ) जगदम्बिकाऽखिलजगद्वन्द्या सुखं यच्छतु ॥ १२२ ॥ इति श्रीक्षेत्रात्मज [ सूत्र ? ]-भूमण्डनविरचिते वास्तुशास्त्रे रूपावतारे देवीमूर्त्तिलक्षणाधिकारो नाम अष्टमोऽध्यायः ॥ ८ ॥ समाप्तोऽयं ग्रन्थः । [ श्रीउमामहेश्वरार्पणमस्तु । शके १७५६ जयनामसंवत्सरे ( ज्ये ? ज्यै ) ष्ठे मासे कृष्णपक्षे त्रयोदश्यां भृगुवासरे समापितम् । सखोपन्तदादालिमये अष्टेकऱ्यां चा पुस्तकावरून नकल तयार केली आसें ॥ शके ॥ १७६८ ॥ क्षयनामसंवत्सरे माघकृष्ण ११ एकादश्यां मन्दवारे तारी २ माहे मार्च सन् १८६७ इसवी रोजी नारायणकल लिहिणार व्यंकाजी नारायण भरसा शीराहाणार श्रीकन्हाटकक्षेत्रस्थेन लिखि(त)म् ॥ स्वार्थं परोपकारार्थम् । श्रीकृष्ण

देवतामूर्त्तिप्रकरणस्थ-पाठेषु रूपावतारे भेदाः

इस पृष्ठ पर कोई पाठ (टेक्स्ट) उपलब्ध नहीं है, यह पृष्ठ रिक्त (blank) है।

देवतामूर्त्तिप्रकरणस्थ-पाठेषु ☸ रूपावतारे भेदाः प्रथमाध्याये † १३। (१) 'हस्ताद्वेर्वेद-' इत्यत्र 'हस्तादिर्वेद-' । १५। (४) 'द्विभागा' इत्यत्र 'द्विभागे' । १६। (४) 'द्विभागे' इत्यत्र 'द्विभागा' । षोडशश्लोकात् परम्— भागमेकं भवेत् पीतं (?) कनिष्ठा मध्यमो(न्त ? त्त )मा । या प्रोक्ता द्वारमानेन साऽर्चा श्रेष्ठा प्रकीर्त्तिता ॥ इत्यधिकम् । १८। (३) 'दशहस्तादितो' इत्यत्र 'दशहस्तादिना' । २०। (१) 'चतुरस्त्रीकृते' इत्यत्र 'चतुरस्रे कृते' । २१। (३) 'दशांशेन' इत्यत्र 'दशांशोना' । (४) 'पञ्चांशेन' इत्यत्र 'पञ्चांशोना' । २३। (२) 'शैलरत्न-' इत्यत्र 'स्वर्णरत्न-' । (४) 'शुभा' इत्यत्र 'तथा' । २४। (३) 'स्फुटिताऽप्यर्च्या' इत्यत्र 'स्फुटिता पूज्या' । (४) 'दुःखदायिका' इत्यत्र 'दोषदायका' । २५। (३) 'काष्ठपाषाणजा भग्नाः' इत्यत्र 'काष्ठपाषाणनिष्पन्नाः' । २६। ‡(५) 'वराहो वा' इत्यत्र 'वराहोऽथ' । ३६। षट्त्रिंशः श्लोकः सप्तत्रिंशश्लोकस्य प्रथमपादश्च न स्तः । ४०। (४) 'शमीत' इत्यत्र 'शमति' । ४१। (३) 'भूमेर्गोर्दानात्' इत्यत्र 'भूमौ गोदानात्' । ४४। (२) '............' इत्यत्र 'चैव जनमरकम्' । ४५। (१) 'नर्त्तनं' इत्यत्र 'नदनं' । (४) 'महद् भयम्' इत्यत्र 'भयं महत्' ।

• एतद्ग्रन्थविवरणं भूमिकायां द्रष्टव्यम् । † सर्वसंख्या अङ्काः श्लोकानाम्, बन्धनीस्थाश्च श्लोकपादानामित्यनुसन्धेयम् । ‡ (५)-(६) इत्यङ्कद्वयं षट्पादश्लोकविषयम् ।

( १७२ ) ४८। (४) '-स्तथा' इत्यत्र '-स्तदा' । ४९। (१) 'देवतायात्रा-' इत्यत्र 'दैवतयात्र-' । ५०। (२) 'प्रोद्भूतवैकृतं' इत्यत्र 'प्रोद्भूतं वैकृतम्' । ५२-५३। 'वेदव्यासे' इत्याद्यर्धात् परमर्धत्रितयं नास्ति । अध्यायान्ते 'देवतामूर्त्तिप्रकरणे' इत्यत्र 'रूपावतारे' । द्वितीयाध्याये १। (३) 'क्रमाद्दशगुणं' इत्यत्र 'क्रमादष्टगुणं' । (४) 'जनसंख्यैः कराङ्गुलैः' इत्यत्र 'जैनसंख्यैः करोऽङ्गुलैः' । ४। (१) 'तलमुखं' इत्यत्र 'तालमानं' । ५। (२) 'जनस्तथा' इत्यत्र 'जिनस्तथा' । ६। (१) 'पञ्चतालैश्च' इत्यत्र 'पञ्चतालञ्च' । ६। (२) 'ब्रह्मात्मा' इत्यत्र 'ब्रह्

( १७३ ) २१ । (१-२) ‘-रेकनामभिर्जिने’ इत्यत्र ‘-रेकनामभिजिने’ । २२ । (४) ‘ग्रहा मातृगणा-’ इत्यत्र ‘महामातृगणा-’ । २३ । (३) ‘दृष्टियातहितं’ इत्यत्र ‘दृष्टिघातहतं’ । (४) ‘पुराघं’ इत्यत्र ‘पुरा- ( द्यां?द्यं )’ । २७ । (१) ‘सदनं’ इत्यत्र ‘वदनं’ । २८ । अस्य श्लोकस्य स्थाने ‘ज्ञात्वा स विश्वकर्मा सर्वद्यः’ इति पाठः । अध्यायान्ते ‘देवतामूर्त्तिप्रकरणे’ इत्यत्र ‘रूपावतारे’ । चतुर्थाध्याये १ । (२) ‘कमण्डलुवरान्वितः’ इत्यत्र ‘कमण्डलुकरान्वितः’ । ४ । (१) ‘-नामानं’ इत्यत्र ‘-नामाऽयं’ । ५ । सपुष्पिक-पञ्चमश्लोकस्थाने ‘अक्षसूत्रं पुस्त’ इति पाठः । ६ । (४) ‘पितश्चाध्ययने रतः’ इत्यत्र ‘तपश्चाध्ययनोद्यतः’ । १३ । (४) ‘तं त्रिलोचनम्’ इत्यत्र ‘तत्त्रिलोचनम्’ । १५ । (२) ‘गृहाश्चैवोत्तरे’ इत्यत्र ‘ग्रहाश्चैवोत्तरे’ । १७ । अस्य श्लोकस्य पूर्वार्धस्थाने— ‘पद्मं शुचाऽक्षदण्डञ्च सत्यभामा तु वामतः’ इति पाठः (४) ‘कमण्डलुश्च’ इत्यत्र ‘कमण्डलु स’ । १८ । (३-४) ‘दण्डागमस्त्रवाक्फलं जयश्च’ इत्यत्र ‘दण्डागममस्त्रवाक्फलजयस्य’ । १६ । (४) ‘खड्गयुग्’ इत्यत्र ‘खेटको’ । २० । (४) ‘-निभवः’ इत्यत्र ‘-विभवः’ । २१ । (२) ‘ते जय’ इत्यत्र ‘तेजसः’ । २३ । (२) ‘सोम एव च’ इत्यत्र ‘सौभ एव च’ । २४ । (४) ‘पाणिवल्लभौ’ इत्यत्र ‘पाणिपल्लवौ’ । २५ । (४) ‘प्रधाना पद्म-’ इत्यत्र ‘प्रधानपद्म-’ । २८ । (३) ‘भर्गमूर्त्तिः’ इत्यत्र ‘भोगमूर्त्तिः’ । ३२ । (२) ‘होमजलीलकम्’ इत्यत्र ‘होमजकीलकम्’ । ३३ । (१) ‘सुदर्शना करा’ इत्यत्र ‘सुदर्शनकरा’ । ३६ । (१) ‘आग्नेय तु’ इत्यत्र ‘आग्नेय्यां तु’ । ३७ । (४) ‘× × श्र’ इत्यत्र ‘प्राच्यां स्थाप्यश्च’ ।

( १७४ ) ३८। (३) '-भगाम्बिकेशः' इत्यत्र 'भगोऽम्बिकेशाः' । ३९। अस्य श्लोकस्य पूर्वार्धे— 'श्रीकण्ठसूर्या(ः)स्युरथोऽम्बिकाजा (:) प्रदक्षिणं मध्यविदिक्षु पूज्याः।' इति पाठः । (४) 'विन्नातिपरसंस्थाः' इत्यत्र 'विन्नानि परत्र सं वा ?' । ४०। (२) 'आनन्दश्चान्तक-' इत्यत्र 'आनन्दश्चाङ्गद-' । (क) चत्वारिंशश्लोकस्य परार्धम् उत्तरपद्यञ्च न स्तः । ४२-४६। द्वाचत्वारिंशश्लोकात् षट्चत्वारिंशश्लोकान्तायां पञ्चश्लोक्यां पाठो विसंष्ठुलः । ४८। अष्टचत्वारिंशश्लोकस्य परार्धे— 'वामश्रुचवरे दोर्भ्यः शशाङ्कस्य निरूप्यते' इति पाठः । ५५। (१) 'शौरितिलसम्यमासं

( १७५ ) ८ । अस्य पूर्वार्धे— 'केशवः पद्म-शं-चं-गो मधुसूदनश्च शं-प-गः' इति पाठः । (४) 'प-शं-ग-च' इत्यत्र 'प-शं-ग-चैः' । १२ । (१) 'नृसिंहश्च-प-गं-शश्व' इत्यत्र 'नृसिंहश्चक्र-पं-गं-शं' । १३ । (१) 'श-प-चां-गः' इत्यत्र 'श-पं-चागः' । (३) 'शं-च-ग-पः' इत्यत्र 'शं-च-प-गः' । १४ । (२) 'सृष्टिमाग्रतः' इत्यत्र 'सृष्टिमार्गतः' । (४) 'सर्वत्रेणायुध-' इत्यत्र 'सर्वत्रैवाऽऽयुध-' । १५ । (४) 'च वर्त्तुला' इत्यत्र 'सुवर्त्तुला' । १८ । (२) 'निद्राकुला' इत्यत्र 'छिद्राकुला' । (३) 'रेषाकुपा' इत्यत्र 'रेखाकुला' । १६ । (२) 'पायुनः' इत्यत्र 'या पुनः' । (३) 'चक्राऽथनामा' इत्यत्र 'चक्राऽथवा सा' । २० । (१) 'सुरत' इत्यत्र 'सुरक्ता' । (२) 'निषष्णा पालि-' इत्यत्र 'लक्षणा पंक्ति-' । (३) 'पूजयेद् यः' इत्यत्र 'पूजयेच्च' । २१ । (२) 'पार्श्वभिन्ना विभेदिका' इत्यत्र 'पार्श्वभिन्नाविभेदिता' । २४ । (४) 'कृष्णकर्ष कम्' इत्यत्र 'कृष्णवर्णकम्' । २६ । (१) 'समे चक्रे' इत्यत्र 'श्यामचक्रे' । (२) 'नान्तरायिके' इत्यत्र 'नान्तरायके' । २६ । (३) 'रेप्यायां' इत्यत्र 'रेखाणां' । ३७ । (३) 'एकवस्त्रैक' इत्यत्र 'एकचक्रस्य' । (४) 'संज्ञाः स्युः पञ्च' इत्यत्र 'संज्ञाः पञ्च' । ३८ । (५-६) 'दारिद्र्यमटनं' इत्यत्र 'दारिद्र्यं मदनं' । ३६ । अस्य पूर्वार्धे— 'चक्रे तु मध्यदेशस्थे तेषामाख्यानकं शृणु' इति पाठः । ४० । (३) 'अनन्तश्चेदिति ज्ञेयः' इत्यत्र 'अनन्तश्चेति विज्ञेयः' । ४१ । (१) 'एकपद्मान्तिका' इत्यत्र 'एक(पद्मकिता ? पद्माङ्किता )' । (२) 'दक्षिणार्त्तसंस्थिता' इत्यत्र 'दक्षिणावर्त्तसंस्थिता' ।

( १७६ ) ४२। (२) ‘पद्मनादि य अङ्किता’ इत्यत्र ‘पद्मेन गदयाऽङ्किता’ । (४) ‘सप्तसम्पद्-’ इत्यत्र ‘सदा सम्पद्-’ । (५-६) पञ्चम-षष्ठ-पादयोः— ‘लाञ्छनेन विना माया सा प्रशस्ता तु सा स्मृता (?)’ इति । ४३। (२) ‘वाप्यर्थ यद् गदा’ इत्यत्र ‘वाप्यथ वा गदा’ । ४४। (२) ‘रोगजं’ इत्यत्र ‘रोगतो’ । (३) ‘तस्य’ इत्यत्र ‘तत्र’ । (४) ‘ग्रहै रोगै-’ इत्यत्र ‘ग्रहैदुष्टै-’ । ४५। (१) ‘विकटास्या’ इत्यत्र ‘कोटरास्या’ । (४) ‘-प्येषामङ्केन’ इत्यत्र ‘-प्येवमङ्केन’ । ४७। (१-२) ‘पीतवर्णाभमहावक्तू” इत्यत्र ‘पीतवर्णाभं ( सह ? महा )चक्रं’ । ४८। (१) ‘पृष्ठदिग्भागे’ इत्यत्र ‘मध्यदिग्भागे’ । ५०। (१) ‘जयदुस्खुभासक्तो ननः’ इत्यत्र ‘जपदुःखं सुभासक्तो मानः(?)’ । ५१। (१) ‘शुभे’ इत्यत्र ‘समे’ । ५२। (१) ‘चतुश्चक्रं’ इत्यत्र ‘चतुर्वक्त्रं’ । ५३। (१) ‘कूर्माङ्कितास्तु ये’ इत्यत्र ‘कूर्माङ्किता(:)श्रियै’ । (२) ‘-दायकाः’ इत्यत्र ‘-कारका(:) । अस्मात् श्लोकात् परम् ऊनचत्वारिंशश्लोकतुल्यम्— ‘परमेष्ठ्यजितक्रोधस्तथा नारायणोऽन्तकः । अनन्तश्चेति विज्ञेयो नानामूर्त्तिस्तु ये तः(?)’ ॥ इति पद्यम् । ५५। (३) ‘नरसैन्यस्य’ इत्यत्र ‘परसैन्यस्य’ । ५६-५७। षट्पञ्चाश-सप्तपञ्चाशश्लोकयोः स्थाने— ‘अङ्कितं... ग्रंथ चक्रं स्यात् यजताद्विवताङ्गुवि’ इति पाठः । अतः परम्— ‘हला(कुष ? ङ्कुश )धरं चैव चक्रमध्ये व्यवस्थितम् । ( बलं भद्रङ्कितं ? बलभद्राङ्कितं ) चक्रं वाञ्छितार्थफलप्रदम्’ ॥ इति पद्यमधिकम् । ५८। (४) ‘सीतायाः’ इत्यत्र ‘तृतीयः’ । ५६। (२) ‘धृतरूपिणः’ इत्यत्र ‘धृतिरूपिणः’ । (४) ‘-प्रदञ्च यत्’ इत्यत्र ‘-प्रदं हि तत्’ ।

( १७७ ) ६२ । (२) 'यश्चक्रमुद्घाटयेन्नरः' इत्यत्र 'यो मूल्यमुद्घाटयेन्नरः' । ६८ । अतः परं पुष्पिकायाम् 'इति पन्नगाशनः' इत्यत्र 'इति गरुडः' । ६६ । (६) 'वामबाहुषु' इत्यत्र 'सर्वबाहुषु' । ७२ । (१) 'महावराहं' इत्यत्र 'नृवराहं' । ७५ । (३) 'शिलमुषलौ' इत्यत्र 'शीरमुषलौ' । ७७ । (४) 'ध्वजपीनसटाश्रिताम्' इत्यत्र 'ध्वजपीतसमाश्रितम(?)' । ७६ । (१) 'पुरुषाकस्यै' इत्यत्र 'पुरुषस्यैव' । ८०-८१ । अशीतितमैकाशीतितमश्लोकयोः पौर्वापर्यविपर्ययः । ८३ । (३) 'श्वेतं स्फटिक-' इत्यत्र 'श्वेतस्फटिक-' । ८५ । (४) 'लिनात् प्रविशारदः' इत्यत्र 'लिखेच्चित्रविशार(दैः? दः)' । ८६ । (४) '••••शिरोधृतः' इत्यत्र 'दुर्निरीक्षशिरोधरः' । ८८ । (१-२) 'कर्तव्यमतिजानु-' इत्यत्र 'कर्तव्यः प्रतिजानु' । ६० । (४) 'प्राक् कार्यस्तु' इत्यत्र 'प्राग्वत् कार्यः' । ६१ । (२) 'धृष्टबाहु' इत्यत्र 'हृष्टबाहु' । ६२ । (२) 'दक्षिणास्त्रचतुष्टयम्' इत्यत्र 'दक्षिणास्त्रे चतुष्टये' । ६८ । (२) 'विश्वं समुद्भवः' इत्यत्र 'विश्वसमुद्भवः' । १०८ । (२) 'वासुदेवं करम्' इत्यत्र 'वासुदेवकम्' । १११ । (३) '-चक्रं चेदं' इत्यत्र '-चक्रं च दण्डं' । ११३ । (३) 'पद्मगमोक्ता' इत्यत्र 'पद्मगं चोक्ता(?)' । ११४ । (१) 'तर्जनीबाणचापञ्च' इत्यत्र 'पद्मिनीचापबाणञ्च' । अध्यायान्ते 'देवतामूर्तिप्रकरणे' इत्यत्र 'रूपावतारे' । षष्ठाध्याये— २ । (२) 'कुण्डलास्यमलङ्कृतम्' इत्यत्र 'कुण्डलाभ्यामलङ्कृतम्' । ४ । (१) 'जटाकृतचन्द्रदेवं' इत्यत्र 'जटाचन्द्राकृतिं' । ६ । (१) 'दंष्ट्राकरालविकटास्यं' इत्यत्र 'दंष्ट्राकरालवदनम्' । ८ । (४) 'शशाङ्ककृतशेखरम्' इत्यत्र 'शङ्करं कृतशेखरम्' । ८-६ । अष्टम-नवमश्लोकयोः पूर्वापरीभावपरिवृत्तिः । ११ । (१) 'खट्वाङ्गं चक्रपालञ्च' इत्यत्र 'खट्वाङ्गञ्च कपालञ्च' । २३

( १७८ )

• १३। (३-४) ‘वामे अक्षसूत्रञ्च’ इत्यत्र ‘वामेऽक्षसूत्रञ्चैव’। १४। (२) ‘-विभूषितम्’ इत्यत्र ‘-विभूषणम्’। १५। (४) ‘नागेन्द्रासनभूषितम्’ इत्यत्र ‘नागेन्द्रोरुविभूषितम्’। १८। (४) ‘वरदाभयपाणिकम्’ इत्यत्र ‘वरदाभयपाणिनम्’। १९। एकोनविंशः श्लोको नास्ति। २०। (२) ‘-हस्तं त्रिशूलिनम्’ इत्यत्र ‘-हस्ते त्रिशूलिनम्’। २१। (४) ‘चित्रैश्वर्यसमन्वितम्’ इत्यत्र ‘चित्रैश्वर्यफलप्रदम्’। २२। (३) ‘खड्गचापशिर:-’ इत्यत्र ‘खड्गचापशरः’। २५। (३) ‘पञ्चवक्त्रूभयं’ इत्यत्र ‘पञ्चास्यमभयं’। २६। अस्य परार्धे— ‘इच्छाज्ञा(नं ? न )कलायुक्तत्रिनेत्रं ( व ? वि )ज्ञानार्णवम्’ इति पाठः। २७। (४) ‘कर्णे वै तालपत्रकम्’ इत्यत्र ‘कर्णयोस्ताडपत्रकम्’। २८। (४) ‘स्वदक्षिणे’ इत्यत्र ‘च दक्षिणे’। २९। (१) ‘अर्धे तस्य त्रयो रूपः’ इत्यत्र ‘अर्धस्तस्य स्त्रियो रूपं’। ३०। (४) ‘गणेशं व्याप्य’ इत्यत्र ‘(मनेश चाथ ? गणेशश्चाथ)’। ३१। एकत्रिंशश्लोकात् परम्— † ‘अंलिङ्गितवामहस्तं नागेह द्वितीये कर। हरस्कन्धनुमाहस्तं दर्पणं द्वितये कर ॥’ इत्यधिकम्। ३३। (२) ‘कृष्णार्थेनस्तु’ इत्यत्र ‘कृष्णाध्र्देन तु’। ३५। अस्मात् श्लोकात् परम् ‘इति गरुडध्वजः’ इत्यधिकम्। ४४। (३) ‘ऋद्वामुखगतः’ इत्यत्र ‘रज्यागतमुखः’। ४६। पुष्पिकायां ‘हरिहरपितामहः’ इत्यत्र ‘हरांहीरराय-पितामहः’ इति विशेषः। ४७-४८। चन्द्राङ्कपितामहलक्षणात्मकं श्लोकद्वयं नास्ति। ४९। अस्य श्लोकस्य परार्धं परस्य च पूर्वार्धं नास्ति। ५३। (४) ‘वामार्धादि-’ इत्यत्र ‘वामोर्ध्वादि-’।
• अत्रेदं द्रष्टव्यम्—छन्दोभङ्गभयान्मूले ‘वामे अक्षसूत्रञ्चे’त्यकृतसन्धिः पाठ एव पूर्वमनन्य- गत्या सन्निवेशित आसीत्, पाठान्तरं तु छन्दः पालयदेवाऽऽत्मानं सुसंहितमकरोत्। † ‘आलिङ्गितो वामहस्ते नागेन्द्रो द्वितीये करे। हरस्कन्ध उमाहस्तो दर्पणं द्वितीये करे ॥’ इति स्यात्।

( १७६ ) ५५ । (१) '-खट्वाङ्गपात्राणि' इत्यत्र '-खट्वाङ्गपाशानि' । ५६ । (१) 'हरिहरस्यापि' इत्यत्र 'हरिहरश्चापि' । ५८ । (२) 'द्वात्रिंशभेदमर्ज्यः' इत्यत्र 'द्वाविंशभेदमूर्त्तयः' । ६० । (४) 'ततः पुनः' इत्यत्र 'पुनः स्मृतः' । ६३ । यथोक्तपूर्वार्धात् परम्— 'क्रमेण नव लिङ्गानि षट्करान्तानि संख्यया ॥ षोडशाङ्गुलमारभ्य एकैकाङ्गुलवर्धनात् । लिङ्गानि रसहस्ता(तत्? न्तम्) अष्टाविंशोत्तरं शतम्' ॥ इति पाठः । ६६ । (४) 'हिन्ताश्चागरुडः शुभः' इत्यत्र 'हिन्तालश्चागरुः शुभ(म् ? :)' । ६८ । पुष्पिकायां 'दारुजाती' इत्यत्र 'दारुजानि' । ७० । (२) 'भयत्रिंशात्' इत्यत्र 'त्रयस्त्रिंशात्' । (३) 'न च' इत्यत्र 'नव-' । ७२ । (४) '-मघोरेश्वरम्' इत्यत्र '-मघोरकम्' । ७३ । (३) '-महोरास्त्रं' इत्यत्र '-मघोरास्त्रं' । ७६ । (१) '-भूतवेदान्तं' इत्यत्र '-भूतवेदान्त-' । ७७ । (१) 'रित्यादियुगलं चान्ते' इत्यत्र 'हस्तादियुगलत्वान्ते' । (४) 'भव-' इत्यत्र 'नव-' । ७८ । अस्य श्लोकस्य परार्धे— 'प्रासादा कन्यासे ज्याष्ठा सिमामानमिदं स्मृतम्' इति पाठः । * ७६ । (१) 'गर्भे पञ्चांशके' इत्यत्र 'गर्भपञ्चांशके' । ८० । (२) 'दारुणे' इत्यत्र 'दारुजे' । ८१ । अस्य श्लोकस्य पूर्वार्धे— 'मृद्दारुलोहशैलाश्च दैर्घ्यमर्कजिनांशकै(:)' इति पाठः । ८२ । (१) 'नवनागं तु' इत्यत्र 'नवभागं तु' । ८४ । (२) 'शिवालयम' इत्यत्र 'शिवायतम्' । ८५ । (३) 'नागरे' इत्यत्र 'नगरे' । ८६ । (३) 'नयदं' इत्यत्र 'जयदं' । ८७ । (१) 'गर्भे त्रिसुप्रभाग'’ इत्यत्र '(भगा ? गर्भा)त्रिसप्तभागे' ।

• व्यपनोतलेख कप्रमादमिदमर्धं प्रकृतपाठमनुकरोत्येवेति द्रष्टव्यम् ।

( १८० ) ८८। (२) ‘चतुरं शतम्’ इत्यत्र ‘चतुरंशकम्’ । (३) ‘जयदायि’ इत्यत्र ‘जयदादि-’। ९१। अस्य श्लोकस्य प्रथमार्धे— ‘नवभिर्हरणे शिष्टमंशकं तस्करादिकम्’ इति पाठः । (३-४) ‘राज्ञा षण्डं काभयकं’ इत्यत्र ‘राजा षण्डं चाभयकं’ । (६) ‘सुपाठकै’ इत्यत्र ‘सुपाठकैः’। ९२। (५) ‘धनादिक-’ इत्यत्र ‘धनाधि(प-? क-)’ । ९४। (४) ‘विजिता’ इत्यत्र ‘विवर्जिताः’ । ९५। (४) ‘क्रमस्त्याप्यटकः’ इत्यत्र ‘चक्रमत्स्यौ घटः’ । ९६। (३-४) ‘-कृष्णरेषो वर्णसुसौख्यदा’ इत्यत्र ‘-कृष्णा रेखा वर्णेषु सौख्यदा’ । ९८। अस्य श्लोकस्य पूर्वार्धे— ‘छत्राभमष्टमांशेन सार्धद्वयंश षडंशके’ इति पाठः । ९९। (४) ‘बुद्बुदाकृतिः’ इत्यत्र ‘बुद्बुदाकृति’ । १००। (४) ‘काकपदादिवै’ इत्यत्र ‘काकपदादिकैः’ । १०१। पुष्पिकायां ‘दारुजानि स्फाटिकानि’ इत्यत्र ‘स्फटिकानि’ । १०५। (१) ‘वरञ्च’ इत्यत्र ‘खण्डञ्च’ । १०६। अस्य चतुर्थपादीय‘-दोषकरं यतः’ इत्यारभ्य ‘मन्त्र’ (१०८ श्लो० २ पा०) इत्यन्तोऽशो नास्ति । १०६। एतत्पूर्वार्थात् परं १०७-१०८-तम-श्लोकद्वयी ततः पुनरयं पूर्णः श्लोक इति विसंष्ठुला लिपिपद्धतिः । (४) ‘पुत्रपौत्राश्च’ इत्यत्र ‘पुत्रपौत्राणि’ । १११। (३) ‘त्र्यस्तं पीठं’ इत्यत्र ‘त्र्यस्त्रं विपीठम्’ । ११३। (४) ‘भुज्यते’ इत्यत्र ‘पूज्यते’ । ११४। (३) ‘तथा’ इत्यत्र ‘ततः’ । ११८। (१) ‘पीण्डञ्च’ इत्यत्र ‘पिण्डञ्च’ । ११९। (१) ‘स्थापितं’ इत्यत्र ‘स्थापिते’ । १२०। (२) ‘-वर्धनम्’ इत्यत्र ‘-बन्धनः’ । (३) ‘-करं’ इत्यत्र ‘-करे’ । (४) ‘-प्रदम्’ इत्यत्र ‘-प्रदे’ । १२२। (१) ‘एकास्त्व-’ इत्यत्र ‘एकास्रं’ । (२) ‘-श्रयम्’ इत्यत्र ‘-स्रकम्’ ।

`.

*   **Line 16 (L17):**
    `१३३ । (१-२) 'याम्योत्तरतत्संपादमग्रे' इत्यत्र 'याम्योत्तरतत्सपादमग्रम्' ।`
    Wait, let's re-verify:
    `'याम्योत्तरतत्संपादमग्रे'`
    `इत्यत्र`
    `'याम्योत्तरतत्सपादमग्रम्' ।`
    Wait, look at `तत्सपादमग्रम्`:
    `या` `म्यो` `त्त` `र` `त` `त्स` `पा` `द` `म` `ग्र` `म्`
    Wait, is it `तत्संपादमग्रे` vs `तत्सपादमग्रम्`?
    Wait, look at `तत्सपाद`: is it `तत्पाद` or `तत्सपाद`?
    Wait, between `त` and `पा`, what is there?
    Let's look really closely at: `याम्योत्तरतत्संपादमग्रे`
    Characters: `या` (1) `म्यो` (2) `त्त` (3) `र` (4) `त` (5) `त्सं` (6) `पा` (7) `द` (8) `म` (9) `ग्रे` (10). Total 10 aksaras.
    Now the second word: