साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

दशमः परिच्छेदः । ५२७ इदं मम । अत्र केषांचिद्रूपकाणां शब्दश्लेषमूलत्वेऽपि रूपकविशे- षत्वादर्थालंकारमध्ये गणनम् । एवं वक्ष्यमाणालंकारेषु बोध्यम् । अधिकारूढवैशिष्ट्यं रूपकं यत्तदेव तत् । तदेवाऽधिकारूढवैशिष्ट्यं³संज्ञकम् । यथा मम— 'इदं वक्त्रं साक्षाद्विरहितकलङ्कः शशधरः सुधाधाराधारश्चिरपरिणतं बिम्बमधरः । इमे नेत्रे रात्रिंदिवमधिकशोभे कुवलये तनुर्लावण्यानां जलधिरवगाहे सुखतरः ॥' अत्र कलङ्कराहित्यादिनाधिकं वैशिष्ट्यम् । विषयात्मतयारोप्ये प्रकृतार्थोपयोगिनि ॥ ३४ ॥ दारिद्र्यं चित्रम्, द्युन्नितिराकाशकुड्यम् । सरलता कौटिल्यराहित्यमेव दाक्षि- ण्यम् । तस्या योगे श्वपुच्छच्छटा कुक्कुरलाङ्गुलकुण्डली । भक्तिमात्रसुलभे केवल- मपि भक्त्या प्राप्ये ॥ अत्र केषांचिदिति । नाधनस्य श्लेषस्य शब्दालंकारत्वेऽपि साध्यत्वेन प्रधानस्यार्थालंकारमध्ये गणनमिति भावः । वक्ष्यमाणानां श्लेषापह्रवादी- नाम् ॥ अधिकारूटवैशिष्ट्य रूपकमाह—अधिकारूढेति । अधिकमल्पर्थमाहूडं वैशिष्ट्यं विशेषणं यत्र तदित्यर्थ ॥ सुधाधारावार इति बिम्बस्य विशेषणम् । कलङ्क- रहितत्वादिविशेषणं चन्द्रादेरत्यन्तासंभवीति तत्र तदारोपणादधिकारूढवैशिष्ट्यम् । 'कलङ्कराहित्यादिना' इत्यनेदे तृतीया । परिणामालंकारमाह—विषयात्मतयेति ।

1. वैशिष्ट्यमिति । अत्रेदमप्यनुसंधेयम्—‘विषय्यभेदताद्रूप्यरूप्यं विषयस्य यत् । रूपकं तद्विधाऽऽधिष्ठ्यन्यूनत्वानुभयोक्तिभिः ॥ (१) अयं हि धूर्जटिः साक्षाद् येन दग्धाः पुरः क्षणात् । (२) अयमास्ते विना शम्भुन्तार्तीयीकं विलोचनम् ॥ (३) शत्रुम्विध्वंसयत्येष सीत्यस्य समदृष्टिनाम् । (४) अन्या मुखेन्दुना लब्धे नेत्रानेन्दे मिनि- न्दुना ॥ (५) साक्ष्वीदमपरा लक्ष्मीस्तस्थानागारोद्धिता । (६) अयं मञ्जिन- ङ्गान्तान्मुखचन्द्रोऽतिरिच्यते ॥’ इति । इतोपमेयस्य रात्रौ विषयस्य पूर्णशुभ्रत्वविशेषणेन तस्मिनुपमानस्य भावतो धूर्जटिविषयिणोऽभेदकत्वात्, उपमानस्योर्मेदे ग्युनाधिक- भावावर्णनाच्च प्रथममुभयाभेदरूपकम् ॥ तार्तीयीकविलोचनानोत्या न्यूनता- पटनेन द्वितीयं न्यूनभेदिरूपकम् । ‘तीयादीरहुः सार्थे वाच्यः’ इति वात्र्त्तेन तृती- यार्थे ईयक् ॥ समदृष्टिनासीत्यनेन निश्वावनेक्त्या भावतो राजन्यादिन्दतान्तस्तृतीय- मधिकामेदरूपकम् । अत्र समदृष्टिददं शिष्टम् ॥ एवमन्या मुखेन्दुमन्ये प्रमिद्धेन्दोरना- दक्षकत्वमापाद्य मुखेन्दोश्च नेश्रानन्दजनकत्वरूप प्रसिद्धेन्दुर्वाधर्मत्वमात्राभिकरगेन न्यूनवाधिकत्वयोरेकपादानादनुभयताद्रूप्यरूपकं चतुर्थम् ॥ अपरान्या लक्ष्मीनान- १ 'इदं मम' इति क-ख पुस्तकयोर्नास्ति २ 'अत्र च' घ. ३ 'संज्ञकरूपकं' घ ४ 'तथा' इति क्वचित् पुस्तके.

इस पृष्ठ पर कोई पाठ (text) उपलब्ध नहीं है। यह पृष्ठ रिक्त (blank) है।

दशमः परिच्छेदः । ६०५ दण्डापूपिकयान्यार्थागमोऽर्थापत्तिरिष्यते । मूषिकेण दण्डो भक्षित इत्यनेन तत्सहचरितमपूपभक्षणमर्थादायातं भवतीति नियतसमानन्यायादर्थान्तरमापततीत्येष न्यायो दण्डापूपिका । अत्र च क्वचित्प्राकरणिकादर्थादप्राकरणिकस्यार्थस्यापतनं क्वचिदप्राकर- णिकार्थात्प्राकरणिकार्थस्येति द्वौ भेदौ । क्रमेणोदाहरणम्— ‘हारोऽयं हरिणाक्षीणां लुठति स्तनमण्डले । मुक्तानामप्यवस्थेयं के वयं स्मरकिंकराः ॥’ ‘विललाप स बाष्पगद्गदं सहजामप्यपहाय धीरताम् । अतितप्तमयोऽपि मार्दवं भजते कैव कथा शरीरिणाम् ॥’ अत्र च समानन्यायस्य श्लेषमूलत्वे वैचित्र्यविशेषो यथोदाहृते ‘हारोऽयं—’ इत्यादौ । न चेदमनुमानम् । समानन्यायस्य संबन्धरूप- त्वाभावात् । विकल्पस्तुल्यबलयोर्विरोधश्चातुरीयु(य)तः ॥ ८३ ॥ अर्थापत्त्यलंकारमाह—दण्डापूपिकयेति । दण्डापूपन्यायेनेत्यर्थः । अन्यार्थागमो भिन्नार्थप्रतीतिः ॥ दण्डापूपन्यायमाह—मूषिकेनेति । इतिशब्दो हेतौ । अनेन मूषिकेण तत्सहचरितं दण्डभक्षणसहचरितमर्थादौचित्यादायातमवगतं भवतीत्यन- न्तरं ‘वदन्यत्रापि’ इति पूरणीयम् । नियतेति । नियतस्य तद्रूपत्वेन निश्चितस्य स- मानन्यायात्तुल्यसामर्थ्यादर्थां तु शब्दात् । आपतति प्रतीतिविषयो भवति । मूषि- कस्य हि दण्डभक्षणं दुष्करं तन्निष्पत्तौ तत्सहचरितापूपभक्षणमतिसुकरतया संभाव्यते तथात्रापि सहचरितैकसिद्धेरेकसिद्धिरौचित्यात्संभाव्यत इति भावः ॥ हारोऽयमिति । मुक्तानां हारघटकरत्नविशेषाणां निवृत्तसंसारदुःखानां च । मु- क्तानां तदुपयोपिदारिद्यं दुर्घटं तन्निपत्तौवहुसन्नानम्लानं सुतरां तन्त्यादिति पुं- स्त्वमत्र समानो धर्मः । मुक्तानां वर्णनीयत्वेन प्राकरणिकत्वम् ॥ विललापेति । सोऽजः । द्वयत्वमत्र समानो धर्मः । अयसो वर्णनीयत्वाभावादप्राकरणिकत्वम् । संबन्धरूपत्वाभावादिति । व्याप्तिरूपत्वाभावादित्यर्थः । व्याप्तिश्च शब्दद्वय- स्त्योरव्यभिचरितसमानाधिकरणरूपः । प्रकृते तु एकस्य नायमर्थग्रहेण औचित्या- त्सन्तानस्य तादृशार्थान्तरग्रहो भवतीति शब्दद्वययोर्व्याप्त्यसंभवादिति भावः ॥ विकल्पालंकारमाह—विकल्प इति । तुल्यबलत्वं तत्तदुदाहरणे दर्शयिष्यमाणम् ।

1. दण्डेन । दण्डापूपयोर्भावो दण्डापूपिका । ‘द्वन्द्वान्ते श्रूयमाणं’ इति द्वन्द्वः। इतरेतरद्वन्द्वान्कप्रत्यय इति केचित् । अन्ये तु दण्डापूपौ विहिते यस्यां नीतौ सा ... दूपिका । ‘एत इतिवन्तः’ इति वर्तिकाकारः । अन्ये दण्डापूपानिव दण्डापूपिकेति मन्वते, ... व्याचक्षते ॥

The provided image is completely blank and does not contain any visible text to transcribe.

इस पृष्ठ पर कोई पठनीय पाठ (text) उपलब्ध नहीं है (यह पृष्ठ रिक्त/खाली है)।

६०८ साहित्यदर्पणे प्रभुर्धनपरायणः सततदुर्गतः सज्जनो नृपाङ्गनगतः खलो मनसि सप्त शल्यानि मे ॥' इह केचिदाहुः—'शशिप्रभृतीनां शोभनत्वं खल्याशोभनत्वमपि सदसद्योगः' इति । अन्ये तु—'शशिप्रभृतीनां स्वतःशोभनत्वं धूसरता- दीनां त्वशोभनत्वमिति सदसद्योगः ।' अत्र हि शशिप्रभृतिषु धूसरादे- रत्यन्तमनुचितत्वमिति विच्छित्तिविशेषस्यैव शोभनत्वे प्रक्रमादिति । इह च खलेकपोतवत्सर्वेषां कारणानां साहित्येनावतारः । समाध्यलंकारे त्वेक- कार्यं प्रति साधके समग्रेऽप्यन्यस्य काकतालीयन्यायेनापतनमिति भेदः । 'अरुणे च तरुणि नयने तव मलिनं च प्रियस्य मुखम् । मुखमानतं च सखि ते ज्वलितश्चास्यान्तरे स्मरज्वलनः ॥' अत्राद्येऽर्धे गुणयोर्यौगपद्यम्, द्वितीये क्रिययोः । उभयोर्यौगपद्ये यथा — 'कलुषं च तवाहितेष्वकस्मात्सितपङ्केरुहसोदरश्रि चक्षुः । पतितं च महीपतीन्द्र तेषां वपुषि प्रस्फुटमापदां कटाक्षैः ॥' र्गतत्वपर्यन्तानां ग्रहणम् । खलस्य तु स्वतोऽशोभनत्वं नृपाङ्गनगतत्वस्य शोभनत्व- मिति वैपरीत्येन सदसद्योगः । मनोदुःखं प्रति धूसरत्वादिविशिष्टचन्द्रादयः कार- णानि कारणीभूतानां विशेष्याणां विशेषणानां च यथासंभवं सतामसतां च योग एव सदसद्योग इति भावः । अन्येषां मतमुपपादयति—अत्र हीति । विच्छि- त्तिविशेषस्यैवेत्येवकारेण मनसील्यदेर्व्यावृत्तिः । नन्वेत्तन्निरर्थकमत्त आह—मन- सीति । तथा च वाक्यसमापकत्वेनैव तत्मार्थकमिति भावः । प्रथममतं दूष- यति—नृपाङ्गनगत इति । विशेषस्यैवेत्येवकारेण विशिष्टव्यवच्छेदः । तथा चात्र विशेष्यविशेषणयोर्योग एव वैचित्र्यावहो नतु विशिष्टानां योगः । क्रमभेद- रूपदोषावहत्वादिति भावः । समाध्यलंकारादस्य भेदमाह—इहेति । साहित्येन मिलितत्वेनावतारः । समग्रे समर्थे पर्याप्ते काकतालीयन्यायेन अप्रतिसंहृतत्वेना- पतनमुपस्थापनम् । यत्र कार्यविशेषं मिलितान्येव कारणानि जनयन्ति समुच्चयस्य विषयः । यत्र त्वेकस्मिन्कारणे फलसाधनायानुष्ठीयमाने दैवादुत्पन्नेन कारणान्त- रेण तत्फलस्य सुकरत्वं स समाधिरिति भावः ॥ गुणयौगपद्ये समुच्चयमाह—अ- रुणे चेति । नायिकां प्रति सख्या उक्तिरियम् । नयने शृने इति शेषः ॥ कलु- षमिति । रोषकषादिनमिल्यर्थः । सितपङ्केरुहस्य सोदरीसदृशी श्रीः शोभा यस्य तत् । अस्य वैयधिकरण्ये एव प्रयोगप्राचुर्यं विच्छित्तिविशेषजनकत्वं च । क्षिति- १. 'समन्वितं' इति मुद्रितपुस्तकेऽधिकम् ।

इस चित्र में कोई पठनीय पाठ (Text) उपलब्ध नहीं है। यह पृष्ठ रिक्त (Blank) प्रतीत हो रहा है।

SÂHITYA=DARPAṆA BY VIS'VANÂTHA KAVIRÂJA With the commentary of RÂMACHARAṆA TARKAVÂGÎS'A BHAṬṬÂCHÂRYA ANNOTATED With Introduction and Explanatory Commentaries BY MAHAMOHAPADHYAYA PANDIT DURGÂPRSÂDA DVIVEDA PRINCIPAL, MAHARAJA'S SANSKRIT COLLEGE, JAIPUR MEMBER OF THE COURT AND FACULTY OF ORIENTAL LEARNING OF THE BENARES HINDU UNIVERSITY. Fourth Edition. PUBLISHED BY PÂNDURANG JÂWAJÎ, PROPRIETOR OF THE "NIRṆAYA-SÂGAR" PRESS, BOMBAY. 1922. Price 4 Rupees.

SÂHITYA-DARPAṆA BY VIS'VANÂTHA KAVIRÂJA With the commentary of RÁMACHARAṆA-TARKAVÂGÎS'A BHAṬṬÁCHÁRYA. ANNOTATED With Introduction and Explanatory Commentaries BY MAHAMAHOPADHYAYA PANDIT DURGÂPRASÂDA DVIVEDA PRINCIPAL, MAHARAJA'S SANSKRIT COLLEGE JAIPUR MEMBER OF THE COURT AND FACULTY OF ORIENTAL LEARNING OF THE BENARES HINDU UNIVERSITY Fourth Edition PUBLISHED BY PÂNDURANG JÂWAJÎ, PROPRIETOR OF THE "NIRNAYA-SAGAR" PRESS, BOMBAY 1922. Price 3 Rupees

इस चित्र में कोई पाठ (text) उपलब्ध नहीं है, यह पृष्ठ पूरी तरह से रिक्त (blank) है।

साहित्यदर्पणः । श्रीविश्वनाथ-कविराज-प्रणीतः । श्रीरामचरण-तर्कवागीश-भट्टाचार्य-कृतया विवृत्या समेतः । जयपुरराजकीयसंस्कृतकालेजाध्यक्ष-काशीहिन्दूयूनिवर्सिटी- सभास्तार-सत्संप्रदायाचार्य-महामहो- पाध्यायपदभाजा श्रीदुर्गाप्रसादद्विवेदेन संकलितया छायाख्यविवृतिपूर्त्या परिष्कृतः । स च मुम्बय्यां निर्णयसागराख्ययन्त्रालये तदधिपतिनाङ्कयित्वा प्राकाश्यं नीतः । ३ संस्करणम् । शके १८४४, सन १९२२. मूल्यं ४ रूप्यकाः

इस पृष्ठ पर कोई पठनीय पाठ (Text) उपलब्ध नहीं है।

इति । तदेतच्च, सूचितमेव अर्थालङ्कारं काव्यलिङ्गमित्यादिना निमित्ततल्लक्षण- भावस्तद्व्यत्यासं व्यन्तारणं गमक गोपमेयभावं भजदवस्थान्तरं परिधत्ते - एवं च विचारयित्वाद्यैर्मोऽतिरिक्तमिति, अज्ञातविषयविशेष इति नि- प्रतिभानं परिभावनीयम् । तथा—शब्दः, द्रव्यं वा गुणो वा स्यात् कर्म, धियो वा ज्ञानवदितो वा प्रातिभासिको वा स्यात्, दृश्यो नित्यो वा कृतको वा स्यादित्यवधेयम् । प्रकृते सत्वाश्रयमात्र- नीयमानोऽपि सदासत्त्वाभ्यावदवदुशे विद्यमानेने वस्तुनस्तद्भावान्तरं गीयते । तत्र शिक्षा तावत्—( १ ) शिष्यतेऽनेनेति, शिक्षा । सा शिक्षा द्वेधा स्वाभ्यास्यानुधारणसौकर्यात्पद्यमयी सुसंस्काररीतिमूलकत्वाद्गद्यमयी । वामनाद्यैर्नैमित्तिकत्व- मपि सत्कवित्वमित्युक्तम् दण्डिनो मतानुसारतः इति सुस्पष्टमेव । प्रतिभाया- श्चाभ्यासकृतशक्त्यात्मिको नैसर्गिक्याः पृथक्कृत्य पद्यते । तदेवोक्तं, भगवता पतञ्जलिना महाभाष्ये—'ज्ञानाग्निः —' इत्यादि ( प ) । तथा प्राकृतहृदयस्य हालेनोक्तम्—'अमिअं ० पडिउं गोअं जेण जाणन्ति' (गाथा १।२) इत्यादि । एतद्वन्मटेन पुन - "अनभ्रवृष्टिः श्रवणामृतस्य सरस्वती विभ्रम-जन्मभूमिः । वैदर्भरीतिः पठिता मुतेति सीमान्दनाम जननी पृथिव्याम् ।' 'जयन्ति ते पञ्चमबाणसारं चित्रोक्तिसन्दर्भविदग्धवेषम् ।

The provided image is completely blank and contains no text.

भूमिका । ५ इति निरवाचि । निघण्टुप्रभृतीनां शब्दानामेतदनुमार्गेण व्युत्पादनम् । बहुत्र ग्रन्थान्तरे सत्यप्यहोरात्रादितो होरादिशब्दव्युत्पादनमेतदुपज्ञमेव निधीयत इत्यलं प्रस- ङ्गान्तरेण । प्रकृते श्रौतानि स्मार्त्तानि चोदाहरणानि बहूनि । तन्निदर्शत्तु— ‘मधुकैटभदानवेन्द्रमेदः- प्लवचिन्ता विषमैव मेदिनी यम् । अधिवास्य यदि स्वकैर्यशोभि- र्धिरसैनामुपभुञ्जते नरेन्द्राः ॥’ ( अनर्घ. १।१८ ) इत्यादिनानुमेयम् । एवं च मेदसो मेदिनीति नैरुक्ताः । मियतेस्तु वैयाकरणाः ॥ ( ५ ) छाद्यते, वा छाद्यतेऽनेनेति छन्द इति नैरुक्ताः । छन्दयतेऽनेनेति तु वैया- करणाः । तत्र चेद् ज्ञानादपि काव्येषु गानमिति तत्तद्विद्भिः पद्यगद्यानुरञ्- जनीति गङ्गादास लक्षणोक्तम् । तत्र रजगणितानयो रगतौ— ‘द्विजपुरपरिमथ्यकारी यो नरपतिरतिधनलुब्धात्मा । अयमिह निपतति पापोऽसौ फलमिव पक्वतरं वृन्तात् ॥’

The provided image is completely blank and contains no text.

भूमिका । ७ पुरुषस्त्वमेव किल पञ्चविंशकः स्फुटचूलिकार्थवचनैर्निगद्यसे ॥ ( हरविजये ६।१८ ) 'मैत्र्यादिचित्तपरिकर्मविदो विधाय क्लेशप्रहाणमिह लब्धसबीजयोगाः । ख्यातिं च सत्त्वपुरुषान्यताऽधिगम्य वाञ्छन्ति तामपि समाधिभृतो निरोद्धम् ॥' ( शिशु. ४।५५ ) पूज्यगङ्गाधरयोगा— 'क्रतौ शुभे जाग्रत्वमपि फलयोशे प्रनुमनां न कर्म प्रध्वस्तं फलति पुरुषाराधनमृते । अनन्त्यां संप्रेक्ष्य क्रतुषु फलदानप्रतिभुवं श्रुतौ श्रद्धां बद्धा कृतपरिकरः कर्मसु जनः ॥' चिदर्भा । 'निःश्वसितमस्य वेदा वीक्षितमेतस्य पञ्च भूतानि । स्मितमेतस्य चराचरमस्य च रूपं महाप्रलयः ॥'

'कालः स्वभावो नियतिर्यदृच्छा भूतानि योनिः पुरुष इति चिन्त्या । संयोग एषां न त्वात्मभावा- दात्माप्यनीशः सुखदुःखहेतोः ॥ (१।२)' इति कालस्वभावाद्यवादिन्या श्वेताश्वतराणां मन्त्रोपनिषदा व्यक्ततरमव- सीयते । एवं वाजसनेयिनां ब्राह्मणोपनिषदा—'इतिहासः पुराणं विद्या उप- निषदः श्लोकाः सूत्राण्यनुव्याख्यानानि व्याख्यानानि' इति । एवमेव छान्दो- ग्योपनिषदापि— 'इतिहासपुराणं पञ्चमं वेदानां वेदं पित्र्यं राशिदैवं निधिर्वा- कोवाक्यमेकायनं देवविद्यां ब्रह्मविद्यां भूतविद्यां क्षत्रविद्यां नक्षत्रविद्यां सर्पदे- वजनविद्यां' इति । साहित्यप्रतिपाद्यं दृश्यकाव्यमधिकृत्य भगवता भरतेन तु स्पष्टमाम्नातम्— 'जग्राह पाठ्यमृग्वेदात्सामभ्यो गीतमेव च । यजुर्वेदादभिनयान्त्रसानाथर्वणादपि ॥' (नाट्यशा० १।१७) आग्नेये तु श्रव्यदृश्ये उभे अपि काव्ये सम्यग् व्युत्पादिते इत्युपरिष्टान्निवेदि- ष्यते । एतेनान्यशास्त्रवत् साहित्यस्यापि वेदोपजीवकत्वम्, तत एव साहित्यमूलस्य वेदाङ्गोपाङ्गसमानकालिकत्वं च प्रतिपत्तव्यम् ॥ तत्रभवतो राजशेखरस्य काव्यमीमांसायां कविरहस्ये तु निरूपितार्थो महतार्थवादेन प्रस्तूयते—“ययोपदिदेश श्रीकण्ठः परमेष्ठिवैकुण्ठादिभ्यश्चतुःषष्टये शिष्येभ्यः । सोऽपि भगवान् स्वयम्भूरिच्छाजन्मभ्यः स्वान्तेवासिभ्यः । तेषु सारस्वतेयश्छन्द्रीसामपि वन्द्यः काव्यपुरुष आसीत् । तं च सर्वसमयविदं दिव्येन चक्षुषा भविष्यदर्थदर्शिनं भूर्भुवःस्वस्त्रितयवर्तिनीषु प्रजासु हितकाम्यया- प्रजापतिः काव्यविद्याप्रवर्तनायै प्रायुङ्क्त । सोऽष्टादशाधिकरणीं दिव्येभ्यः काव्यविद्या- मन्तरेभ्यः सप्रपञ्चं प्रोवाच । तत्र कविरहस्यं सहस्राक्षः समाम्नासीत्, औक्ति- कमुक्तिगर्भः, रीतिनिर्णयं सुवर्णनाभः, आनुप्रासिकं प्रचेतायनः, यमकानि-चित्रं चित्राङ्गदः, शब्दश्लेषं शेषः, वास्तवं पुलस्त्यः, औपम्यमौपकायनः, अतिशयं पाराशरः, अर्थश्लेषमुतथ्यः, उभयालंकारिकं कुबेरः, वैनोदिकं कामदेवः, रूपक- निरूपणीयं भरतः, रसाधिकारिकं नन्दिकेश्वरः, दोषाधिकरणं धिषणः, गुणापा- दानिकमुपमन्युः, औपनिषदिकं कुचमार इति । ततस्ते पृथक् पृथक् स्वशास्त्राणि विर्रयाञ्चक्रुः । हन्तैवं गुरुभ्यो गिरः पुष्णन् पुराणीं शृणुम स्म, यत्किल धिषणं शिष्याः कथाप्रसङ्गे पप्रच्छुः, कीदृशः पुनरयं सारस्वतेयः काव्यपुरुषो वो गुरुरिति । स तान् बृह-

पाद-टिप्पणी (Footnote): . काल इति वादिनः, स्वभाव इति लोकायतिकाः, नियतिरिति मीमांसकाः, निरिच्छाः, भूतानीति जगन्नित्यत्ववादिनः, योनिरिति प्रकृतिवादिनः, पुरुष ºश्वराः जगतः कारणं प्रतिपेदिरे ॥

भूमिका। ९ तापतिरुचे । पुरा पुत्रीयन्ती सरस्वती तुषारगिरौ (तपस्यामास) प्रीतेन मनसा तां विरिञ्चः प्रोवाच-पुत्रं ते सृजामि । अथैषा काव्यपुरुषं सुषुवे । सोऽभ्युत्थाय नपादोपग्रहं छन्दस्वतीं वाचमुदचीचरत् । यदेतद्वाङ्मयं विश्वमर्थमूर्त्या विवर्तते । सोऽस्मि काव्यपुमानम्ब पादौ वन्देय तावकौ ॥ तामाम्नायदृष्टचरीमुपलभ्य भाषाविषये छन्दोमुद्रां देवीं ससंमदमङ्कपर्यङ्केनादाय तमुदलापयत् । वत्स, सच्छन्दस्काया गिरः प्रणेतः, वाङ्मयमातरमपि मातरं मां विजयसे । प्रशस्यतमं चेदमुदाहरन्ति यदुत 'पुत्रात्पराजयो द्वितीयं पुत्रजन्म' इति । वृत्तं पूर्वे हि विद्वांसो गद्यं ददृशुर्न पद्यम् । तदुपक्रमथातश्छन्दस्खद्वचः प्रवर्त्स्यति । अहो श्लाघनीयोऽसि । शब्दार्थौ ते शरीरम् संस्कृतं मुखम्, प्राकृतं बाहुः, जघनमपभ्रंशः पैशाचं पादौ, उरो मिश्रम् । समः प्रसन्नो मधुर उदार ओजस्वी चासि । उक्तिचणं च ते वचः, रस आत्मा रोमाणि छन्दांसि, प्रश्नोत्तर- प्रवह्लिकादिकं च वाक्केलिः, अनुप्रासोपमादयश्च त्वामलंकुर्वन्ति । भविष्यतोऽर्थ- स्याभिधात्री श्रुतिरपि भवन्तमभिष्टौति- चत्वारि शृङ्गा त्रयो अस्य पादा द्वे शीर्षे सप्त हस्तासो अस्य । त्रिधा बद्धो वृषभो रोरवीति महो देवो मर्त्याँ आ विवेश ॥ (ऋ. सं. ३ अष्ट. ८ अ. १० व.) 'तथापि संशृणु प्रगल्भस्य पुंसः कर्म, बालोचितं चेष्टस्व' इति निगद्य निवेश्य चैनमनोवाहाद्रयिणि गण्डशैलतलनल्पे स्नातुमभ्रगङ्गां जगाम । तावच्च कुशान् समिधश्च समाहर्तुं नि स्सतो महामुनिरुशनाः परिवृत्ते पूषण्युष्मोपप्लुतं तमद्राक्षीत् । कस्यायमनाथो बाल इति चिन्तयन् स्वाश्रमपदमनैषीत् । क्षणादाश्वस्तश्च स सारस्वतेयस्तस्मै छन्दस्वतीं वाचं समचारयत् । अक्लाद्विस्मापयन् स चा- न्युवाच- या दुग्धापि न दुग्धेव कविदोग्धृभिरन्वहम् । हृदिनः संनिधत्तां सा सूक्तिधेनुः सरस्वती ॥ इति । तत्पूर्वकमध्येतृणां च सुमेधस्त्वमादिदेश । ततः प्रभृति तमुशनसं मन्तं कवि- रित्याचक्षते । तदुपचाराच्च कवयः कवय इति लोकयात्रा कविशब्दश्च 'कवृ वर्ण' इत्यस्य धातोः काव्यकर्मणो रूपम् । काव्यैकरूपत्वाच्च सारस्वतेयोऽपि काव्य- पुरुष इति भक्त्या प्रयुज्यते । ततश्च विनिवृत्तः वाग्देवी तत्र पुत्रमपश्यन्ती महोत्सङ्गदयं चक्रन्द । प्रसङ्गतश्च वाल्मीकिर्मुनिर्वृत्तं सप्रश्रयं तदुदन्तमुदाहृत्य भगवत्यै द्युसूतैराश्रमपदमदर्शयत् । सापि प्रस्रुतपयोधरा पुत्राद्वाङ्गालंगं ददाना शिरसि च चुम्बन्ती स्वस्तिमन्ता चेतसा प्राचेतसायापि महर्षये निभृतं सच्छन्दांसि वचांसि प्रायच्छत् । अनुप्रेषितश्च स तया निषादनिहतसहचरीकं क्रौञ्चयुवानं च्छान्दो- कार्यानिशं क्रन्दन्तमुदीक्ष्य शोकाद्वाञ्छ्लोकमनुजगाद-

१२ साहित्यदर्पणे —न् नैतत् प्रतीमः । तमात्मदेवं शरणं प्रपद्ये संसारसागरनिमज्जनत्रासत्रम् ... । आत्मादिदेवो योगदर्शने—'क्लेशकर्मविपाकाशयैरपरामृष्टः पुरुषविशेष ईश्वरः' (१।२४) इत्येवं लक्षयत सूत्रिन पुनर्व्याचिख्यासायां— 'स पूर्वेषामपि गुरुः कालेनानवच्छेदात्' (१।२६) इत्यनेन गुणप्राधान्यविभक्त तच्छरीरादिसिद्धिरभ्युपेये । इयं च 'हिरण्यगर्भः समवर्तताग्रे—' (ऋ. सं. ८ . . . . .) इति श्रुत्यनुगृहीतया 'स वै शरीरी प्रथमः स वै पुरुष उच्यते । आदिकर्ता स भूतानां ब्रह्माऽग्रे समवर्तत ॥' इति स्मृत्या प्रथमशरीरिणो ब्रह्मणो जन्मप्रतिपादिकाऽपि प्रतीयते । तत्र पूर्वं द्वितीयस्य शरीरिणः श्रवणस्मरणा- दभ्यस्तान् सर्वान् वेदमन्त्रान् ब्रह्मणो हृदि वेदाः प्रादुर्बभूवुरिति । अत एव 'तेने ब्रह्म हृदा य आदिकवये' इत्यादि स्मर्यते गोप्यामादिकालो ब्रह्मद्वारको वेदानां प्रकाश इति । तथा चाम्नायते—'यज्ञेन वाचः पदवीयमायन्तामन्व- विन्दन्नृषिषु प्रविष्टाम्' (ऋ. सं. ८. २. २३) इति । 'युगान्तेऽन्तर्हितान्वे- दानितिहाससमन्वितान् । भेजिरे तपसा पूर्वेमनुज्ञाताः स्वयंभुवा ॥' इति । न चात्र मन्त्रान्तरेष्वग्न्याद्युपलम्भप्रतीतेरग्न्यादिरपि तत्प्रणयनकालो न भवितु- मर्हति 'वाचा विरूप नित्यया' (ऋ. सं. ६. ५. २५) इत्यादिश्रुतिभ्यो वेदनित्यताप्रतीतेः । एतदेवावलम्ब्य भगवता जैमिनिना पूर्वमी- मांसायां 'औत्पत्तिकस्तु शब्दस्यार्थेन सम्बन्धः' (१।१।५) इत्यादिद्वादशसूत्रैर्नित्यत्वं व्यवस्थाप्य 'नित्यस्तु स्याद्दर्शनस्य परार्थत्वात्' (१।१।१८) इत्यादि- सूत्रैर्वेदानां नित्यत्वमभिहितम् । उत्तरमीमांसायामपि भगवता पाराशर्येण ब्रह्मणो वेदकर्तृत्वमङ्गीकृत्यापि 'शास्त्रयोनित्वात्' सूत्रयतापि 'अत एव च नित्यत्वम्' (१।१।३) इत्यादिना वेदानां नित्यत्वं व्यवस्थापितम् । ... ऋष्यादीनां मन्त्रदर्शनं विधीयते—'उतानि मैत्रावरुणो वसि- ष्ठो...' इत्यादि । 'इमामू षु प्रभृतिं सत्रसाध्यै' इत्यनेन विश्वेदेवा मुञ्चरे ... (ऋ. सं. ... ६) इति । एतद्द्ष्टव्यम् निरुक्तम् (५ अ. . . . . ऋ. २ प्रपा. २ ब्रा. २२ कं.) इति च, तथा चोक्तं निरुक्ते (२. ७. २-३) इत्येवमादयोऽन्येऽपि म- न्त्रा दृश्यन्ते । ... संप्रदायप्रवृत्तस्तस्योपदेशादिवदुक्त- ... 'साक्षात्कृतधर्माण ऋषयो बभूवुस्तेऽवरेभ्योऽसाक्षात्कृतधर्मभ्य उपदेशेन मन्त्रान् सम्प्रादुः उपदेशाय ग्लायन्तोऽवरे बिल्मग्रहणाये- मं ग्रन्थं समाम्नासिषुर्वेदं च वेदाङ्गानि च' इति । तत एव पुनरिति- हासपुराणं पञ्चमं वेदानां वेदं इति श्रुता 'इतिहासवेदः सोऽयं' इति ... शतपथब्राह्मणे श्रुतत्वात् । ... तथा चोक्तम्—'इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपबृंहयेत् । बिभेत्य- ल्पश्रुताद्वेदो मामयं प्रहरिष्यति ॥' इति । तस्मात् मन्त्रब्राह्मणात्मकं वेद- राशिमवगम्य तदुपजीव्यतया पूर्वतनैः श्रीभरतमुनिप्रभृतिभिः पञ्च- मवेदरूपं काव्यशास्त्रं निरमायीत्युक्तम् । तस्य काव्यशास्त्रस्य साक्षात्-