साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

स्यात्काव्यगत्वं, न रूपिता ॥ शब्दप्राधान्यमाश्रित्य तत्र शास्त्रं पृथग्विदुः । अर्थतत्त्वेन युक्तं तु वदन्त्याख्यानमेतयोः ॥ द्वयोर्गुणत्वे व्यापारप्राधान्ये काव्यगी- र्भवेत् । अभिधा भावता चान्या तद्भोगीकृतितरेव च ॥ अभिधाधामता याते शब्दार्थालंकृती ततः । भावनाभाव्य एषोऽपि शृङ्गारादिगणो मतः ॥ तद्भोगीकृत- रूपेण व्याप्यते सिद्धिमान्नरः । दृश्यमानाधया मोक्षे यात्यक्लमियं स्फुटम् ॥” इति । तदित्थमन्यथान्या प्रतीयामानो नीत इत्यपि द्रष्टव्यम् । इति शब्दा- र्थीयम् ॥ अथ श्रव्यदृश्यीयस्य शब्दार्थीयस्य च विभावनातू व्याकरणनिशायीवार्थ- वाचकत्वाश्रयणान्मीमांसादिसमयातिक्रान्तस्फोटवादान्युपगमान्न्यायादिविस्वादि- व्यञ्जनारोहणाच्च साहित्यमलंकारशास्त्रं काव्यानुशासनं न कस्याप्यनुयायि पुच्छमङ्गं वा भवितुमर्हति, किंतु— 'प्रसत्तेर्यः पात्रं, तिलकमति' यं सूकरचना, य आद्यः साधूनां श्रुतिचुलुकलेह्येन मधुना । यदात्मानो विद्याः, परिणमति यश्चार्थवपुषा, स गुम्फो वाणीनां कविवृषनिषेव्यो विजयते ॥' इत्येवमादिनिरूपितलिङ्गबलेन प्रधानमङ्गीति सिध्यति । अत एव नयाप्यवोचि— ‘शब्दार्थयोरुक्तिविशेषसत्त्वे लक्ष्येषु काव्यव्यवहारयोगात् । न्यायादिवद् दर्शनकोटिमाप्तं साहित्यमङ्गीति वदन्ति विज्ञाः ॥ साहित्यस्य भामहालङ्कारादयः कतिपये प्रबन्धाः प्रागुक्ताः, (भू० ४४ पृ०) टीकाप्रबन्धा मम्मटसमयदर्शने निर्दिष्टाः, अन्येऽपि यत्र तत्र प्रसङ्गादुपात्ताः । केचिदिह लक्ष्यभूता निरूप्यन्ते— तत्र ध्वनिग्रन्थाः । (१) ध्वनिकारिका । (२) आलोकः । (३) लोचनम् । (४) हृदयदर्पणः । (५) व्यक्तिविवेकः । एते पञ्चापि कश्मीरजन्मानोऽत्यन्तप्रौढाः । वृत्तिप्रकरणानि । (१) कश्मीरवास्तव्यस्य भट्टकल्लटसूनोर्मुकुलस्य अभिधावृत्तमातृका । (२) सुप्रसिद्धराजानक—मम्मटस्य शब्दव्यापारविचारः । (३) दाक्षिणात्यस्य अप्पय्यदीक्षितस्य वृत्तिवार्तिकम् । अस्यैव शिष्यः प्रतीहारेन्दुराज उद्भटालंकारवृत्तिकर्त्ता, य आत्मानं कौङ्कणं िन ल.

अलंकारग्रन्थाः । (१) काश्मीरकस्य राजानक—रुय्य(य)कस्य अलंकारसर्वस्वम् । (२) काश्मी- रकस्य राजानक—जेयरथस्य अलंकारविमर्शिनी । (३) काश्मीरकस्य भट्टशोभाकर- मित्रस्य अलंकाररत्नाकरः । (४) दाक्षिणात्यस्य अप्पय्यदीक्षितस्य चित्रमीमांसा । (५) दाक्षिणात्यस्य पण्डितराज—जगन्नाथस्य चित्रमीमांसाखण्डनम् । नायिकारसप्रकरणानि । (१) रुद्रटस्य शृङ्गारतिलकम् । मैथिलस्य भानुदत्तमिश्रस्य (२-३) रसमञ्जरी- रसतरङ्गिण्यौ । (४) शिवरामत्रिपाठिनो रसरत्नहारः । कतिपयविचारप्रकरणानि । (१) काश्मीरकस्य राजानक—रुय्यकस्य सहृदयलीला । (२-४) काश्मीरक- स्य व्यासदासापरनाम्नः क्षेमेन्द्रस्य कविकण्ठाभरणसुवृत्ततिलकाौचित्यविचारचर्चाः । (५) राजशेखरस्य काव्यमीमांसा । (६) जैनयोररिसिंहामरचन्द्रयोः काव्यकल्प- लतावॄत्ती । (७) देवेश्वरस्य कविकल्पलता । (८) पर्वतीयस्य विश्वेश्वरपण्डिते- न्द्रस्य कवीन्द्रकर्णाभरणम् । साहित्यग्रन्थाः । (१) धारापतेर्भोजदेवस्य सरस्वतीकण्ठाभरणम् । (२) महामाहेश्वरस्य एकावलीशास्त्रम् । (३) दाक्षिणात्यस्य विद्यानाथस्य प्रतापरुद्रीयम् । (४) केशव- १. अस्यैव महापण्डितस्य शिष्यो राजानक-मङ्खक-महाकविर्विलेतेन कृतस्य श्रीकण्ठचरितस्य पञ्चविंशतित्तमां व्यक्तम्. २. अयमेव जयरथ आचार्याभि- नवगुप्तकृतस्य श्रीतन्त्रालोकमहार्णवस्य कर्णधारो जज्ञे. ३. अयं महानुभावो वेदान्त- कल्पतरु-परिमलादिकर्त्ता । उक्तं चानेन-‘कणभक्षपक्षक्षपकक्षपरिकरणक्षणक्षतत्रादक्ष- गिरम् । अनिकेशतर्कशतधुक्षिताक्षिपतङ्गपक्ष्मनक्षमपदम् ॥ कपिलोक्तिनिराकरणप्रवण- कृतपन्नगदूक्तिपरिष्करणम् । नयमौक्तिकभूषितभट्टमतं विमलाशयचित्तुखमधिशियम् ॥ महतामपि मान्यतमं विदुषां विनिवेश्य गुरुं (श्रीरङ्गराजदीक्षितं) हृदि वैश्वजितम् । नयसंहतिशालिनि कल्पतरौ विवृतश्चरणः प्रथमः प्रथितः ॥' इत्यादि. ४. अनेनैव सिद्धान्तकौमुदीव्याख्यायाः प्रौढमनोरमायाः खण्डनरूपं मनोरमाकुचमर्दनं निरमायि । उक्तं च तदारम्भे—'लक्ष्मीकान्तपदाम्भोजनाम्य श्रेयसां पदम् । पण्डितेन्द्रो जगन्नाथः स्तौति गर्वं गुरुद्रुहा (भट्टोजिदीक्षितानाम् )' इत्यादि. ५. काव्यकल्पलता-कविकल्पलते श्लोकरचनाप्रकारदर्शिके. ६. कवीन्द्रकर्णाभरणं बौद्धस्य धर्मदासस्य विदग्धमुखमण्डन- मप्यतिशेते. ७. अस्यैकावलीनाम्नोऽलंकारशास्त्रस्योपरि सुप्रतिष्ठाना कोलाचलमल्लिनाथ- सूरीणां तरलाख्या व्याख्या वर्त्तते । अत्रोदाहरणनायकः कलिङ्गेश्वरो नृसिंहभूपः । नृसिंहवर्णनश्लोका अत्रत्याश्चित्रमीमांसायामुदाहृताः. ८. कोलाचलमल्लिनाथसूरिसूनुना कुमारस्वामिनामोपाधिना कृता प्रतापरुद्रीयस्य रत्नापणाख्या व्याख्या । अत्रोदाहरणनायकः काकतीयकुलोत्तंसो रुद्रभूपालः प्रसिद्धः.

५८ साहित्यदर्पणे मिश्रस्य अलंकारशेखरः । (५) जैनस्य आचार्यहेमचन्द्रस्य स्वोपज्ञालंकार- चूडामणिवृत्तिसहितं काव्यानुशासनम् । (६) जैनस्य वाग्भटस्य काव्यानु- शासनम् । (७) जैनस्य वाग्भटस्य वाग्भटालंकारः । (८) दाक्षिणात्यस्य अच्युतरायस्य स्वोपज्ञसरसामोदसहितः साहित्यसारः । (९) दाक्षिणात्यस्य कृष्णकवेर्मन्दारमरन्दः । रूपकप्रकरणानि । धनंजयस्य दशरूपकं धनिककृतालोकसञ्चलितम् । भारतीयस्य नाट्यशास्त्रस्य अष्टादश एकोनविंशो विंशश्चतुस्त्रिंशश्चाध्यायाः । अनेके रूपकग्रन्थाः सर्वतन्त्र- स्वतन्त्रस्य राघवभट्टपादस्य अभिज्ञानशाकुन्तलार्थद्योतनिकातोऽवधेया इति । अथ प्रसङ्गात्साहित्यस्य लक्ष्यभूताः प्राच्योदीच्यप्रतीच्यदाक्षिणात्याः कतिपये कविकर्मणः श्रव्यदृश्यग्रन्था निरूप्यन्ते— तत्र काव्यग्रन्थाः । (१-३) कालिदासस्य रघुवंश-कुमारसंभव-मेघदूतानि । (४) छत्र-भारवेः किरातार्जुनीयम् । (५) घण्टा-माघस्य शिशुपालवधम् । (६) श्रीहर्षस्य नैषधीयचरितम् । (काव्यशास्त्रम्) (७) काश्मीरिकस्य तालरत्नाकरस्य हरवि- जयम् । (८) काश्मीरिकस्य विह्लणस्य विक्रमाङ्कदेवचरितम् । (९) काश्मीरिकस्य जगद्धरस्य स्तुतिकुसुमाञ्जलिः । (१०) शालिवाहनस्य गाथासप्तशती (गाहा- सत्तसई) । (११) प्रवरसेनस्य सेतुबन्धम् (दसमुहवहो) । (१२) वाक्पति- १. काव्यानुशासनं काव्यप्रकाशानुसारि । वाग्भटीयं काव्यानुशासनं तु प्राचीन- शैलिकम्. २. एते हालसाहिबै. समुद्विते दशरूपकपुस्तके संक्षेपिताः. ३. दक्षिणा- पथे गोदावरीतीरे कुन्तलेषु प्रतिष्ठानं नाम नगरमासीत् । यत्स्वामी हालसात- वाहनादिनामा शकप्रवर्तकः शालिवाहनः । येन च गाथासप्तशती सङ्कलिता । इयं बाणस्य हर्षचरिते कोषतया नुता । गोवर्धनाचार्यस्य आर्यासप्तशत्या-'वाणी प्राकृतसमुचितरसा बलेनैव सङ्कनं नीता । निम्नानुरूपनीरा कलिन्दकन्येव गगनतलम्॥' इत्येव स्मृता । सरस्वतीकण्ठाभरणे तु द्वितीयपरिच्छेदे 'केऽभूवन्नाढ्यराजस्य राज्ये प्राकृतभाषिणः । काले श्रीसाहसाङ्कस्य के न संस्कृतभाषिण ॥' इत्युक्तम् । तत्र आढ्यराजः शालिवाहनः; साहसाङ्को विक्रमादित्य इति तट्टीकाकृतो रत्नेश्वरमिश्राः । शालिवाहनस्यैव सभायां भूतभाषामयबृहत्कथानिर्मातृ-गुणाढ्य-कालापव्याकरणकर्तृ- शर्ववर्मप्रभृतयो महाविद्वास आसन् । अतः शकप्रवृत्तेरानन्तकाले गाथासप्तशती- सङ्कलनकालो भवितुमर्हतीति दिक्. ४. राजतरङ्गिणीगणनया एकः प्रवरसेनः ३१८४ कलिगतेऽभूत् । अस्यैव पौत्रो द्वितीयः प्रवरसेनः । एतत्समये उज्जयिन्यां ० ना विक्रमादित्योऽप्यभूत् । उक्तप्रवरसेनयोरन्यतरेण सेतुबन्धापरनामधेयं ० प्रणीतं स्यात् । अकबरजलालदीन्द्र (अबुलमुजप्फरजलालुद्दीनमहम्मद ) सचिवो रामदासभापतिस्तत्कृतसेतुबन्धटीकाप्रारम्भे-'महाराजप्रवरसेननिमित्तं

देवस्य गउडोवहो (गौढवधम्) । आख्यानग्रन्थाः । (१) दण्डिनो दशकुमारचरितम् । (२) सुबन्धोर्वासवदत्ता । (३-४) बाणभट्टस्य हर्षचरित-कादम्बर्यौ । (५) विष्णुशर्मणः पञ्चतन्त्रम् । (६) नारा- यणस्य हितोपदेशः । चम्पूग्रन्थाः । (१) यमुनात्रिविक्रमस्य दमयन्तीकथा । (२) भोजदेवस्य रामायणचम्पूः । (३) अनन्तस्य भारतचम्पूः । नाटकग्रन्थाः । (१-३) कालिदासस्य अभिज्ञानशाकुन्तल-विक्रमोर्वशीय-मालविकाग्नि- मित्राणि । (४-६) श्रीहर्षस्य रत्नावली-प्रियदर्शिका-नागानन्दानि । (७-९) भवभूतेर्महावीरचरित-मालतीमाधवोत्तररामचरितानि । (१०-१२) राजशेखरस्य बालरामायण-विद्धशालभञ्जिका-कर्पूरमञ्जर्यः । (१३) भट्टनारायणस्य वेणीसंहारम् । (१४) मुरारेरनर्घराघवम् । (१५) विशाखदत्तस्य मुद्राराक्षसम् । (१६) श्रीकृष्ण- मिश्रस्य प्रबोधचन्द्रोदयम् । एतेष्वनेकान्काव्यसाहित्यग्रन्थान्काव्यमालामुपन्नादुद्धरद्भिरस्मत्तातपादानां सुहृ- द्भिर्महामहोपाध्यायश्रीदुर्गाप्रसादपण्डितरत्नैः काव्यसंसारः साधूपकृत इति ॥ ५। साहित्यदर्पणस्य च किमितिवृत्तम्? अयं दर्पणो यावदुपयुक्तकाव्यशिक्षा- धायकत्वात् साहित्यशास्त्रमिति व्यपदिश्यताम् । यदयं न सरस्वतीकण्ठाभरणवद् ध्वनतिप्रयोजनीयविषयविस्तीर्णो नवीनविचारविकलश्च, न काव्यप्रदीपवद् रूपक- प्रकरणरहितोऽतिस्थगितप्रमेयश्च, न साहित्यसारवद् विषयसकलनैकतात्पर्यो दुरूहवचनश्च । एकदेशीर्यैः सह तु तुलनावकाश एवास्य नास्ति । सोऽयं कारिका- वृत्त्युदाहृतिभिस्त्रिधा विभज्यते । तत्र कारिका वृत्तयश्च स्वकीया एव, उदाहृतयस्तु क्वचिदेव स्वकीयाः । प्रमेयाणामुपपादनशैली प्रायेण सर्वत्र प्राञ्जलैव, यत्र क्वापि महाराजाधिराजविक्रमादित्येनाज्ञप्तः कालिदासशहाशयः सेतुबन्धं चिकीर्षुः' इत्यनेन कालिदासस्यैव सेतुबन्धकर्तृत्वं व्यलिखत् । तत्र तादृशसम्बन्धदर्शने मूलं मृग्यम् । विक्रमकालिदासयोः सम्बन्धस्तु न विरुद्ध्यते तयोरनेकत्वात् । वाकाटकवंशे गृहीतजन्मनोः ख्रिस्ताब्दस्य चतुर्थ-पञ्चमशतकयोर्वर्तमानयोः प्रवरसेनभूपुत्रोः सेतुबन्धकर्तृत्वं तु दण्डिनः स्थितिकालासन्ने पतति । यतो दण्डी काव्यादर्शे सेतुबन्धं स्मरतीति दिक्. १. गौडवधे का(क)न्यकुब्जाधिपतेर्यशोवर्मणो महिना लाश्चर्यकर्म सङ्ख्या वाक्पतिराजे- नावणि अत्र १२०९ गाथाः । रामाभ्युदयादिनाटकचयिता अयमेव यशोवर्मा काश्मीराधिपतिना ललितादित्येन पराजितः । 'कविर्वाक्पतिराजश्रीभव- भूत्यादिसेवितः । जितो ययौ यशोवर्मा तद्गुणस्तुतिवन्दिताम् ॥' इति राजतरङ्गिणी ४।१४४) । अस्य समयः ख्रिस्ताब्दीयसप्तमशतकोत्तरार्धम्.

६० | साहित्यदर्पणे

गहना सा तावद् विषयस्वभावात्समुद्भूता । शास्त्रकारेण तु सुखावबोधायैव यतितम् । उक्तं च चरमे—'साहित्यदर्पणममूं सुधियो विलोक्य साहित्यतत्त्व- मखिलं सुखमेव वित्त ॥' इति ॥ यत्त्वत्र कुत्रचिच्छृङ्गारतरङ्गितः प्रस्तावः स चापरिहार्यतया नैतस्य दूषणाय प्रभवति । इति दोषमाशङ्क्यैव काव्यालंकारे रुद्रटेनाभ्यधायि— 'नहि कविना परदारा एष्टव्या नापि चोपदेष्टव्या । कर्तव्यतान्येषां न च तदुपायोऽभिधातव्यः ॥ किं तु तदीयं वृत्तं काव्याङ्गतया स केवलं वक्ति । आराधयितुं विदुषस्तेन न दोषः कवेरत्र ॥' किं बहुक्त्या, अङ्गिने कामसूत्रेऽप्येवमभिहितम्—'धर्ममर्थं च कामं च' इति ( श्लो. ११९ पृ० ) । साहित्यदर्पणकारो विश्वनाथः । अयं दर्पणस्य चतुर्थे परिच्छेदे ( २४४ पृ. ) अलाउद्दीनं स्मरति । 'यः कौमारहर -' इति काव्यप्रकाशोदा- हरणविचारे ग-संज्ञकपुस्तकपाठे ( सा. द. १७ पृ० ) जयन्तं स्मरति । काव्य- प्रकाशस्य दर्पणव्याख्याने 'यदाहु श्रीकलिङ्गभूमण्डलाखण्डलमहाराजाधिराज- श्रीनरसिंहदेवसभायां धर्मदत्तं स्थगयन्त सकलसहृदयगोष्ठीगरिष्ठकविपण्डिता- न्प्रपितामहश्रीमन्नारायणदासपादा' इत्युद्धरति । तत्र अलाउद्दीनः ( अलाउद्दीन मसूऊद ) दिल्लीपरिवृढ., यः खीस्ताब्दे १२४६ मारितः । जयन्तः काव्यप्रकाशस्य दीपिकाव्याख्यान्ते संवत् १३५० अर्थात् खिस्ताब्द १३५०- ५७=१२९३ विलिखति । एवमेताभ्यामवस्तनो दर्पणकारो विश्वनाथः खिस्ता- ब्दीयचतुर्दशशतकस्य पूर्वभागेऽवश्यं भवितुमर्हति । यस्मादयं कलिङ्गेश्वरस्य नर- सिंहदेवस्य सभायां स्वपितामहं नारायणं निर्दिशति । स च नरसिंहदेव 'अस्ति सप्तदशोनद्वादशशतसंवत्सरे ( १२१७) चतुर्दशभुवनावित्यादिविरुदावलीवि- राजमानः श्रीवीरनरसिंहदेवमहीपतिः स्वराज्यसैकत्रिंशत्तमेऽभिलिख्यमाने सिंह- शुक्लपक्ष्या सोमवारे' इत्यैतिहासिकफलिकया खिस्ताब्दे ११६० सिध्यति । यद्यपि १२९३-११६०=१३३ उक्तखिस्ताब्दयोरन्तरं पुरुषत्रयपर्याप्ते किञ्चिदधिकं प्रतीयते तथापि दर्पणे ( ७८ पृ ) नारायणस्य वृद्धप्रपितामहत्वेन लेखात्तत्सम- ञ्जसम् । प्रकाशदर्पणे नारायणस्य अन्ते दास-दर्शनात्, साहित्यदर्पणे तददर्शनाद् व्यक्तिभेदस्तु नाशङ्क्यः । विश्वनाथात्मजस्य अनन्तदासनाम्नो- ऽप्युल्लेखः विश्वनाथपितामहसूनुस्य चण्डीदासस्यापि तथानामनिर्देशाच्च ( सा. . ४८६ पृ०) । दर्पणे विश्वनाथपित्रा चन्द्रशेखरेण वर्णितानुभावातु- रिति नरसिंहमहीपतेरैश्वर्यानिवर्णनं ज्ञायते ( सा. द० ६३ ) । १. नरसिंहनाम्ना प्रसिद्धा बहवः श्रेष्ठाः । नरसिंह इत्युपद्रवितेनापि वर्द्धते गङ्गानरसिंहदेवेत्याद्यन्वयात्.

भूमिका । ६१ विश्वनाथस्य नाम सान्धिविग्रहिक-महापात्र-कविराजेत्युपाधिभिर्घटितं दृश्यते । तत्र सान्धिविग्रहिक इति राज्याधिकारविशेष । तदानीं विद्याप्रणयिनां कलिङ्ग- पार्थिवानां राज्याधिकारे विश्वनाथस्य पूर्वपुरुषास्तदनुबन्धिनः श्रीधर-राघ- वानन्द-कृष्णानन्दप्रभृतयश्चासन् । अत एतन्नामापि सान्धिविग्रहिक-महापात्र- विशेषणाभ्यां भूषितम् । अत्र श्रीधर-राघवानन्दौ काव्यप्रकाशस्य टीका- कृतावपि । कृष्णानन्दस्तु वैदर्भीरीतिप्रधानस्य सहृदयानन्दाख्यस्य नलचरित- महाकाव्यस्य रचयिता । राघवानन्दनाम दर्पणस्य प्रथमपरिच्छेदे; सहृदयानन्दस्य 'सूचीमुखेन-'इति पद्यं सप्तमपरिच्छेदे वर्तते । सान्धिविग्रहिक इति संधिविग्रहा- द्विष्टन् । 'तत्र नियुक्त-' (पा० सू० ४।४।६९) इति ठक् । एषा उपाधी राजतरङ्गिण्यादौ सुप्रसिद्धः । महापात्रो ब्राह्मणविशेष इति केचित्, सङ्केत्यपरे । ननु महामात्र इति सम्भावनीयम् । कविराज इति महाकविसमानार्थकम् । नतु सद्य (सद्योध्या) प्रान्तीयप्रधानहिंदीभाषायां 'भाट' इति प्रसिद्धब्राह्मणजातेर्- व्यञ्जकम् । श्रीनारायणचरणारविन्देत्यादि तु ह्यास्तिकादिप्रदर्शनाथम् । काव्यप्रकाशदर्पणे तु '...सङ्गीतविद्याविद्याधर कलाविदामलतीमधुकर-विविध- विद्यार्णवकर्णधार...'इति विश्वनाथस्य त्रीणि विशेषणान्यधिकानि । वस्तुतोऽयं महाकुलप्रसूतो बहुज्ञः सहृदयश्चेति । एतत्प्रणीतग्रन्थास्त्वेते ज्ञायन्ते—(१) राघवविलास महाकाव्यम् (२) कुवलयाश्वचरितप्राकृतमहाकाव्यम् (३) चन्द्रकला नाटिका (४) प्रभावती नाटिका (५) षोडशभाषामयी प्रशस्तिरत्नावली (एतेषां निर्माणोत्तरं) (६) साहित्यदर्पण (७) नरसिंहविजयम् (८) काव्यप्रकाशदर्पण. । एतत्पितुश्चन्द्रशेखरस्य पुष्पमाला नाटिका, भाषार्णव इति ग्रन्थद्वयी दर्पणेतो ज्ञायते । तत्र— 'भाषामध्यमपात्राणां नाटकोक्तौ विशेषतः । महाराष्ट्री सौरसेनीत्युक्ता भाषा द्विधा बुधैः ॥ हीनेष्वपि विभाषा स्यात्सा च सप्तविधा स्मृता । प्राच्यावन्ती मागधी च शाकारी च तथापरा ॥ चण्डाली शाबरी चापि तथाऽऽभीरीति भेदतः ।' इत्युक्तस्य अनन्तदासस्य रीत्या भाषादर्पणनामकग्रन्थे । प्रशस्ति- रत्नावल्याः षोडशभाषाप्रकाराणाम् उक्तत्वाद् इति मूलग्रन्थेऽभिप्रायः । विश्वनाथपूर्वपुरुषाणां कविराजसम्बन्धः स्पष्ट एव । यिच । "कुरङ्गचिह्नं" इति पद्येनोर्वशीवेधे इति ग्रन्थद्वयरचयितुरनन्तदासस्य काव्यदर्पणे 'वैदर्भीयं रुचि'युक्तं इति पाठः । अत्र विन्दु-पदं चन्द्रशेखरस्यात्मजत्वेनैवापवरितम्, स्वसन्तानपरतया 'कुवलयाश्वदलं' इत्यादि इति नैषधम् उपश्लोकेनिसंस्मृत्य पद्यं स्मरतः । आत्मेव वैदग्ध्यमधिकन्तु विश्वनाथस्येत्याशयेनकाव्यदर्पणे कृतोऽयं द्र० सं० ६

७० साहित्यदर्पणे 'धन्वन्तरिः क्षपणकोऽमरसिंहशङ्कु- वेतालभट्ट-घटखर्पर-कालिदासाः । ख्यातो वराहमिहिरो नृपतेः सभायां रत्नानि वै वररुचिर्नव विक्रमस्य ॥' इत्येवमादिश्लोकाः परीक्षापेक्षा । अत्रेयं भ्रान्तिदिक्—वराहमिहिरो हि 'सप्ताश्विवेदसङ्ख्य शककाल-(४२७)' इति स्वसमयं निर्दिदेश । तेन गमयो व्यभिचरितो द्रष्टव्य । कालकलनानादरे तु— 'भासो रामिल-सोमिलौ वररुचिः श्रीसाहसाङ्कः कवि- र्माघो भारवि-कालिदास-तरलाः स्कन्धः सुबन्धुश्च यः। दण्डी वाणदिवाकरौ गणपतिः कान्तश्च रत्नाकरः सिद्धा यस्य सरस्वती भगवती के तस्य सर्वेऽप्यमी ॥' इत्येवमादिश्लोका अदुष्टा इत्यलम् । दण्डी । अयमाचार्यदण्डी कवि कुत्र कदा बभूवेति विज्ञानं दु शकम् । दण्डीति नाम्ना चतुर्थ्याश्रमिनमेन मन्यन्ते कतिपये । कतिपये पुनः काव्यादर्श वैदर्भीरीतेर्भृशं प्राशस्त्याद् विदर्भजनपदस्थं दाक्षिणात्य कीर्तयन्ते । अथ— 'त्रयोऽग्नयस्त्रयो वेदास्त्रयो देवास्त्रयो गुणाः । त्रयो दण्डिप्रबन्धाश्च त्रिषु लोकेषु विश्रुताः ॥' इति सूक्तिमुक्तावल्यां धृत-राजशेखरमहाकविलोकाद्दण्डिनो ग्रन्थत्रयकर्तृत्वं सुव्यक्तम् । तत्र काव्यादर्श-दशकुमारचरिते तावदतिरोहिते । तृतीयो ग्रन्थः क इति गवेषणायाम्—‘छन्दोविचित्या सकलस्तत्प्रपञ्चो निरूपित' इति काव्यादर्शवचनात्, ‘छन्दोविचितिरिव मालिनीसनाथा' इति सौबन्धवीयवासवदत्ताश्लेषेण 'छन्दो- विचितिग्रन्थविशेष' इति त्रिपाठीशिवरामप्रणीतया टीकया च छन्दोविचितिरेव द्वैवेति । केचित्पुनश्छन्दोविचितिशब्दं यौगिकं मन्यन्ते । तथाच विचितिः प्रसार इति मन्यते । अन्ये तु तृतीयं ग्रन्थं कलापरिच्छेदं कल्पयन्ते । मल्लिकामारुतनिर्माणं तु दण्डिनो न तु दण्ड्येति । दण्डिनः समयस्तु प्रवरसेनादवस्ताद् रुद्रटाच्च सूच्यते ॥ धनिकः । ... दशरूपावलोकस्यापि रचयिता, दशरूपस्य तु विष्णुतनुजन्मना धनञ्ज- येन कृतत्वादिति तदुभयकर्तृकत्वाद् ग्रन्थयोः । अतएव — ... ... । ... राजदेवो ... ... । हम्मीर... मु १२९७ ... ... ।

विष्णोः सुतेनापि धनञ्जयेन विद्वन्मनोरागनिबन्धहेतुः । आविष्कृतं मुञ्जमहीशगोष्ठीवैदग्ध्यभाजा दशरूपमेतत् ॥' इत्यनेनात्मानं वाक्पतिराजदेवापरनाम्नो मुञ्जभूमृतः सभानानाख्यत् । न च ऽयं ९९४ ख्रिस्ताब्दे आसीदिति सुभाषितावलिदोहतो ज्ञायते । अयमेव कालो धनिकस्यापि भवितुं युक्तः । धनिकेन काव्यनिर्णयोऽपि निरमायीति दशरूपालो- क्तो व्यज्यम् ॥ नखकुट्टः । कोऽयं कश्चैतन्निर्मितो निबन्ध इति नाद्यावधि ज्ञायते । एतन्मतं तु दर्पणस्य षष्ठपरिच्छेदे 'नेपथ्योक्तं श्रुतं तत्र' इत्याद्युक्तम् ॥ पुरुषोत्तमः । द्वौ पुरुषोत्तमौ ज्ञायेते । एकस्त्रिकाण्डशेषकर्ता, अन्यो विष्णुभक्तिरत्नप- ङ्कारचायता । तत्राद्यस्य त्रिकाण्डशेषसमाप्तौ पुरुषोत्तमदेव इति नाम, द्वितीयस्य तु पुरुषोत्तम इति । परन्त्वाद्यस्यापि पद्यरचनायां पुरुषोत्तम इत्येव नामधेयं दृश्यते । तथाहि त्रिकाण्डशेषप्रारम्भे 'एष प्रयत्नः पुरुषोत्तमस्य' इति । हारावलीप्रारम्भे 'हारावली विरचिता पुरुषोत्तमेन' इति च । अतो द्वयोरैक्यता सम्भवति । यद्यप्येतद् दर्पणस्य नवमपरिच्छेदे 'पुरुषोत्तमस्त्वाह' इत्यादिना रसगङ्गाधरे ईश्वरपथापरनाम्नः कस्याञ्चदस्य दाम्पत्यमन्त्रग्रन्थस्य पुरुषोत्तमनाम्ना ग्रन्थकृत ऐतिह्यविज्ञानानुसारेण नि- ष्पादनीयाः ॥ भरतः । एतदुपज्ञमेव नाट्यशास्त्रं लोके प्रसिद्धम् । एतस्य द्वित्रिचुलुकं वृत्तिकारैर्भट्टा- याभिहितम् । एतदादिभरतनामकमपि नाट्यशास्त्रमभिनवगुप्ताद्युल्लेखितैः श्लोकेभ्यो ज्ञायते । तत्र भरतः, आदिभरत इति द्वेधा भेदो बहुश्रुतैर्गृह्यते । भरतस्य सादिशरा पश्चाद्वर्ती भवेत् । यतश्च हरिवंशग्रन्थादौ महानाटका- वगतास्तथाऽपि दृश्यन्ते । भरतप्रणीतस्य नाट्यशास्त्रस्योपरि अभिनव- भारतीति व्याख्यानग्रन्थ एवाभिनवगुप्ताचार्येण विरचितः ॥ भर्तृहरिः । भर्तृहरिहरि-शतकत्रयप्रणेता एव ज्ञेयो महाभाष्यप्रदीप (वाक्यपदीय)- स्यापि सुप्रसिद्धत्वान्नानुसन्धेय इति तु केचिदाहुः । तथापि प्राच्यैरित्थमेव प्र- पन्नं दृश्यते । तन्मतेऽपि प्रतिभासमानः पक्षो न सङ्गतः । यन्महाभाष्यप्रदीप- पदीययोर्भेदोऽपि प्रतिभासते बहुभिर्हेतुभिर्विकसितत्वात्, पूर्वग्रन्थेऽपि प्राची- नैरेवं दर्शितत्वात्, ग्रन्थादिदर्शनेऽपि - वाक्यपदीयनिबन्धने ... भर्तृहरि- राजस्य । महाभाष्यटीकायां भर्तृहरिप्रणीतायां पदप्रत्यये .... इत्याद्यभिनवे- न विरचितेऽपि नाट्यशास्त्रटीकायाम् । वाक्यपदीयग्रन्थे महाभाष्ये टीकायां च दृश्य- न्त्येव । 'विद्युद्विलास-' (२।१०८) इत्यादिश्लोकस्तु महाभारतान्तः-

व्याख्यातारं। तत्र हेतवश्च हन्त गवेषणीयाः । ज्ञातहानि तु सपरपयोपहिनि- नीति ग्रन्थान्तरमद्याः सेठगन्धने । दुःशीलिगानमानेन भर्तृहरिणा राज्यलक्ष्मीं वहाय वैराग्यमाश्रितमिति निगद्य प्रसिद्ध । तत्र—"यां चिन्तयामि मयि सा विरक्ता, सा चान्यमिच्छति जन, स जनोऽन्यसक्तः । अस्मत्कृते च परितुष्यति काचिदन्या, धिक् तां च, तं च मदनं च, इमां च, मां च॥" इति तदीय पद्य चित्रम् । वृद्ध-राजो गङ्गाम्, गङ्गा तुरङ्गाले, तुरङ्गालस्य अन्यताऽनु- गमयनीति किंवदन्ती । अयमेव भर्तृहरिर्हरिहरेशाव्यायविरचितस्य भर्तृहरिनिर्वेद- स्यनाटकस्य कथानयको विभाव्यते । तत्र राज्ञो भानुमती विशुद्धचरितैव, नवरु किंवदन्तीगन्धोऽपि । राज्ञो योगि-गोरक्षतो दीक्षाग्रहण चेति दिक् ॥ भोजदेवः । सरस्वतीकण्ठाभरणादिनानाविधसदर्भ रचयिता कृतिशकुन्त कल्पतरुर्धारानगर्या नाथो भूपालरत्न भोजदेवो विक्रमार्कसंवत् १००८ आसीत्, तदेतदधो निर्दिष्टेनन दानपत्राद्व्यक्तम् । रुद्रटस्य काव्यालङ्कारान्परस्मिन् मम्मटस्य काव्यप्रकाशात् पूर्वस्मिन् काले सरस्व- तीकण्ठाभरणमालङ्कारिकाणा वस्तुत कण्ठाभरणमेवाभूत् । तत एवास्य बहवो विषया उदाहृतयश्चालङ्कारग्रन्थेषुदृशा लभ्यन्ते । अस्य च पञ्च परिच्छेदा । तत्र प्रथमे परिच्छेदे विस्तरतो दोषगुणविवेचनम् । द्वितीये बाह्यसञ्ज्ञा शब्दालङ्कारा, तृतीये आभ्यन्तरसञ्ज्ञा अर्थालङ्कारा , चतुर्थे बाह्याभ्यन्तरसञ्ज्ञा उभयालङ्कारा विवे- चिता । पञ्चमे तु प्राचीनरीत्या रसादिश्रित । यद्यप्यत्र मौलिकविषयाणामा- वान्तरभेदा नातिप्रयोजनीयास्तथाप्यनेके पदार्था उदाहरणश्लोकाश्च साहित्यसामा- कालिकविवेकादर्शभूता अवश्यं पर्यालोचनीया । एतत् कण्ठाभरण महाराजश्रीभोजदेवेन अलङ्कारशास्त्र वेन व्यरदिष्टम् । एतस्य प्रारम्भममासौ— “ध्वनिर्वर्णाः पदं वाक्यमित्यास्पदचतुष्टयम् । यस्या सूक्ष्मादिभेदेन वाग्देवी तामुपामहे ॥” ‘यावन्मूर्ध्नि हिमांशुकन्दलधृति स्वर्वाहिनी धूर्जटे- र्यावद्वक्षसि कौस्तुभस्तवकिते लक्ष्मीमुरद्वेषिणः । यावच्चित्तभुवस्त्रिलोकविजयप्रौढं धनुः कौसुमं भूयात्तावदिय कृतिः कृतधिया कर्णावतंसोत्पलम् ॥” इत्येवमुपश्लोकिते । .. तद्दानपत्रस्यापेक्षितोऽशोडयम्— ...... परमभट्टारकमहाराजाधिराजपरमेश्वरश्री-सीयकदेवपादानुध्यातप- रमभट्टारकमहाराजाधिराजपरमेश्वरश्रीवाक्पतिराजदेवपादानुध्यातपरमभट्टारक- धिराजपरमेश्वरश्रीसिन्धुराजदेवपादानुध्यातपरमभट्टारकमहाराजाधिरा-

भूमिका । ७३ नपरमेश्वरश्रीभोजदेवः कुशली नागहदपश्चिमपथकान्तःपातीवीराणके समुपगता- न्समस्तराजपुरुषान्ब्राह्मणोत्तरान्प्रतिनिवासिपट्टकिलजनपदादींश्च समादिशति—अस्तु वः संविदितम्, यथा अतीताष्टसप्तत्यधिकसाहस्रिकसंवत्सरे (१०७८) माघासि- ततृतीयायां र्वावुदगयनपर्व्वणि कतिपतरहलाना लेख्ये श्रीमद्धारायामवस्थितैरस्माभिः स्नात्वा चराचरगुरुं भगवन्तं भवानीपतिं समभ्यर्च्य संसारस्यासारतां दृष्ट्वा 'वाताभ्रविभ्रममिदं वसुधाधिपत्य- मापातमात्रमधुरो विषयोपभोगः। प्राणास्तृणाग्रजलविन्दुसमा नराणां धर्मः सखा परमहो परलोकयाने ॥ भ्रमत्संसारचक्राग्रधाराधारामिमां श्रियम् । प्राप्य ये न ददुस्तेषां पश्चात्तापः परं फलम् ॥' इति जगतो विनश्वरं स्वरूपमाकलय्य उपरिलिखितग्रामः स्वसीमातृणगोचर- यूतिपर्यन्तः सहिरण्यभागभोगः सोपरिकरः सर्वदायसमेतो ब्राह्मणधनपतिभट्टाय भट्टगोविन्दसुताय बह्वृचाश्वलायनशाखाय त्रिप्रवराय वेल्लोवप्रतिबद्धवीदावाडिविनि- र्गतायष्टषट्कर्मरताय मातापित्रोरात्मनश्च पुण्ययशोविवृद्धये अदृष्टफलमङ्गीकृत्य आचन्द्रार्कवर्णवक्षितिसमकालं यावत्परया भक्त्या शासनेनोदकपूर्व्वं प्रतिपादित इति मत्वा यथा दीयमानभोगकरहिरण्यादिकमाज्ञाश्रवणविधेयैर्भूत्वा सर्व्वमस्मै समुपनेतव्यम् । सामान्यं चैतत्फल बुद्ध्वा अस्मद्वंशजैरन्यैरपि भाविभोक्तृभिरस्मत्प्रदत्तधर्मदायोऽय- म्नुमन्तव्यः पालनीयश्च ........ ......... इति कमलदलाम्वुविन्दुलोलां श्रियमनुचिन्त्य मनुष्यजीवितं च । सकलमिदमुदाहृतं च बुद्ध्वा नहि पुरुषैः परकीर्त्तयो विलोप्याः ॥ इति। संवत् १०७८ चैत्रशुदि १४ स्वयमाज्ञादाते महाश्रीः । स्वहस्तोऽयं श्रीभोजदेवस्य ॥ (इण्डियनएण्टिक्वेरी ६।५३-७४) महिमा । इयानपरस्य धीमद्भिः राजानकमहिमानमपि सोऽन्ववदत् अभिनवगुप्त- पादान् त्रिविधदोषरहितं धर्मवरदहस्तपादं रञ्जयताम् पूर्वोक्तः, अर्थात् तिनके कालान्तरमे काश्मीरमे बभूव । एतेन महामतिना पुरन्दरस्य पण्डितभ्रा- तृस्य (पण्डितोपस्य) शिष्यतेन शिष्याभ्यामन्यो व्यतिरिरी इति वदति । यद्गोवर्धनवल्लभस्तु कवि-पण्डितपुराणनिः श्रीहर्षः खण्डनखण्डखाद्यस्य चतुर्थे परिच्छेदे— 'दोषं व्यतिविभेदेऽमुं शितोऽशदिलोचने । काव्यमीमांसिषु प्राप्तमहिमा महिमाऽऽदृतः ।' इत्यवोचत् । अस्मन्मिश्रदेवैश्चोक्तम्—अयं दशमेऽह्नि विमर्शेऽपि परा मुनिनरोऽतिमुग्धोऽभूत् ऋषि देवेन्द्रपदे संहर्षोत्सुकः । नलिनिन्थ्यादि- १. संवत् नव-पञ्चसप्तत्युत्तरसहस्रसंवत्सरे कार्त्तिके प्रतिपदि...

The provided image is completely blank/empty and contains no text to transcribe.

भूमिका । ७२ जपरमेश्वरश्रीभोजदेवः कुशली नागहदपश्चिमपथकान्तःपातीवीराणके समुपगता- न्समस्तराजपुरुषान्व्राह्मणोत्तरांश्चप्रतिनिवासिपट्टकिलजनपदादींश्च समादिशति—अस्तु वः संविदितम्, यथा अतीताष्टसप्तत्यधिकसाहस्रिकसंवत्सरे ( १०७८ ) माघासि- ततृतीयायां खावुदगयनपर्वणि कपित्थहलानां लेख्ये श्रीमद्धारायामवस्थितैरस्माभिः स्नात्वा चराचरगुरुं भगवन्तं भवानीपतिं समभ्यर्च्य संसारस्यासारतां दृष्ट्वा 'वाताभ्रविभ्रममिदं वसुधाधिपत्य- मापातमात्रमधुरो विषयोपभोगः। प्राणास्तृणाग्रजलविन्दुसमा नराणां धर्मः सखा परमहौ परलोकयाने ॥ भ्रमत्संसारचक्राग्रधाराधारामिमां श्रियम्। प्राप्य ये न ददुस्तेषां पश्चात्तापः परं फलम् ॥' इति जगतो विनश्वरं स्वरूपमाकलय्य उपरिलिखितग्रामः स्वसीमातृणगोचर- यूतिपर्यन्तः सहिरण्यभागभोगः सोपरिकरः सर्वदायसमेतो ब्राह्मणधनपतिभट्टाय भट्टगोविन्दसुताय बह्वृचाश्वलायनशाखाय त्रिपवराय चेलवलप्रतिबद्धश्रीवादादिनि- र्गतराधासुरसद्भवर्णटाय मातापित्रोरात्मनश्च पुण्ययशोविवृद्धये अदृष्टफलमङ्गीकृत्य आचन्द्रार्कार्णवक्षितिकालं यावत्परया भक्त्या शासनेनोदकपूर्वं प्रतिपादित इति मत्वा तथा दीयमानभोगकरहिरण्यादिकमाज्ञाश्रवणविधेयैर्भूत्वा सर्वमस्मै समुपनेतव्यम् । सामान्यं चैतत्पुण्यफलं बुद्ध्वा अस्मद्वंशजैरन्यैरपि भाविभोक्तृभिरस्मत्प्रदत्तधर्मदायोऽय- मनुमन्तव्यः पालनीयश्च .................... इति कमलदलाम्बुविन्दुलोलां श्रियमनुचिन्त्य मनुष्यजीवितं च । सकलमिदमुदाहृतं च बुद्ध्वा नहि पुरुषैः परकीर्तयो विलोप्याः ॥ इति । संवत् १०७८ चैत्रशुदि १४ स्वयमाज्ञादापको महाक्ष० । स्वहस्तोऽयं श्रीभोजदेवस्य ॥ ( इण्डियन एण्टिक्वेरी ६।५३-५४ ) महिमा । स्यान्मतिश्चेद् भीमस्तद् राजन्यप्रतिभाऽसौ विस्फुरन्ती अभिनन्दनीय- पताका विविद्योतरतिस्म इतिचेन्नरदेवप्रसाद राघवद्यात् पूर्वोक्तम्, यतोऽयं तिले कदरप्रभवे संकीर्णे मनुष्यः । एवं मननधिया राजप्रसादमधिगन्तु- मस्य (अप्पादीक्षितस्य) दिक्सौविद्यं विरचितवान्दण्डी कविपण्डितोऽभ्यर्हः । यतोऽनन्तरमभूद् यत्कविपण्डितसभ्याः परित्यागार्थः रघुनाथाभ्युदयम् इत्युचे प्रणीतौ— 'दोषं नापि विनिन्द्येऽमुं पण्डितोऽप्यभितोऽवने । राज्यमीनांक्षिषु प्राक्तनीनां महिम्नाऽऽह्वयन् ।' इत्यन्यत्र । स खल्विह वेङ्कटेशौ-सर्वविद्याधरनृसिंहमखी विरचितवि- यशोभूषणटीका युद्धकाण्डे नास्ति अतो द्रष्टव्यं टीकासर्वस्वम् । —टीकातिहासश्चित्

७२ साहित्यदर्पणे व्याख्यातं । तत्र तेन ततः पूर्वं यैः कृतं तद्व्याख्यानं तु मत्प्रणीतवै- र्नीति प्रदीपानुरूपमेवावगन्तव्यमिति । यथार्थ समाख्यानेन भर्तृहरिणा राज्ञा वत्सायोपदेशाय कृतमिति प्रतिभाति च । तथा च—"यां चिन्तयामि मयि सा विरक्ता, सा चाप्यमिच्छति जनं स जनोऽन्यसक्तः । अस्मत्कृ- परितुष्यति काचिदन्या, धिक् तां च तं च मदनं च, इमां च, मां च ॥" इति तदीयं पद्यं विदुषाम् । उपलभ्यते चाद्यत्वे पद्यग्रन्थे शृङ्गारशतकम् अन्यतमं गद्यप्रणीति विरहिणीत्यभिधानं नाटकं वियोगिन्याः पदम् आश्रित्य भर्तृहरि- र्यन्नाटकस्य कर्ताऽऽसीदिति प्रतिभाति । तन्न राज्ञा भर्तृहरी विदुराचरितेव, नापि किंवदन्तीगतोऽपि । तथा च कवि-गोरक्षतो यच्च पद्धत्यां चेति दिक् ॥ भोजदेवः । सरस्वतीकण्ठाभरणाभिधानस्यालङ्कारग्रन्थस्य कर्ताऽभिनवकृतलक्षणो धारा- नाथो भूपालरत्नं भोजदेवो विक्रमसंवत् १०१० तमोऽभवदिति, तदनुदङ्कनिर्दिष्ट- दानपत्राद्युक्तम् । रुद्राटस्य रूपकालङ्कारवर्णनेन सम्प्रदत्तं भवप्रकाशपूर्वास्मिन् काले सर- स्वतीकण्ठाभरणमालङ्कारिकैर्णा बहुश्रुतं मण्ठानप्रमाणतया । तत्र एताम्य बहु- विषया उदाहृतयश्चालङ्कारग्रन्थेभ्यः सङ्कलिताः । अस्य च पञ्च परिच्छेदाः । तत्र प्रथमे परिच्छेदः विस्तरतो दोषगुणावबोधनम् । द्वितीये तु बाह्यसंज्ञा शब्दालङ्कार- तृतीये आभ्यन्तरसंज्ञा अर्थालङ्काराः, चतुर्थे चोभयसंज्ञा उभयालङ्कारा विवि- चिताः । पञ्चमे तु प्राचीनरीत्या रसादिविभागः । एवं सति मौलिकविषयाणाम् चान्तरभेदा नातिप्रयोजनीयास्तथाप्याकरपदानाम् उदाहरणश्लोकाश्च साहित्यशास्त्र- कालिकविवेकादर्शभूता अवश्यमध्यालोचनायाः । एतन् कण्ठाभरणं महाराजराज्ञोभोजेन अस्यारम्भे नैव व्यरदिष्टम् । एतन्- प्रारम्भसमाप्तौ— “ध्वनिर्वर्णाः पदं वाक्यमित्यास्पदचतुष्टयम् । यस्याः सूक्ष्मादिभेदेन वाग्देवी तामूपास्महे ॥’ ‘यावन्मूर्ध्नि हिमांशुकन्दलधृति स्वर्वाहिनी धूर्जटे- र्यावद्वक्षसि कौस्तुभस्तवकिते लक्ष्मीमुरोद्वेषिणः । यावच्चित्तभुवस्त्रिलोकविजयप्रौढं धनुः कौसुमं भूयात्तावदियं कृति कृतधियां कर्णावतंसोत्पलम् ॥” इत्येवमुपगोदिने । तत्रत्यप्रशस्यापेक्षितोऽयम्— परमभट्टारकमहाराजाधिराजपरमेश्वरश्री सीयकदेवपादानुध्यातप- रमभट्टारकमहाराजाधिराजपरमेश्वरश्रीवाक्पतिराजदेवपादानुध्यातपरमभट्टारक- महाराजाधिराजपरमेश्वरश्रीसिन्धुराजदेवपादानुध्यातपरमभट्टारकमहाराजाधिराज

भूमिका । ७३ जपरमेश्वरश्रीभोजदेवः कुशली नागहदपश्चिमपथकान्तःपातिवीराणके समुपगता- न्समस्तराजपुरुषाब्राह्मणोत्तरान्प्रतिनिवासिपट्टकिलजनपदादींश्च समादिशति—अस्तु वः संविदितम्, यथा अतीताष्टसप्तत्यधिकसाहस्रिक्संवत्सरे (१०७८) माघासि- ततृतीयायां रविमुदगयनपर्वणि कपित्थवृलानां लेख्ये श्रीमद्धारायामवस्थितैरस्माभिः स्नात्वा चराचरगुरुं भगवन्तं भवानीपतिं समभ्यर्च्य संसारस्यासारतां दृष्ट्वा 'वाताभ्रविभ्रममिदं वसुधाधिपत्य- मापातमात्रमधुरो विषयोपभोगः । प्राणास्तृणाग्रजलबिन्दुसमा नराणां धर्मः सखा परमहौ परलोकयाने ॥ भ्रमत्संसारचक्राग्रधाराधारामिमां श्रियम् । प्राप्य ये न ददुस्तेषां पश्चात्तापः परं फलम् ॥' इति जगतो विनश्वरं स्वरूपमाकलय्य उपरिलिखितग्रामं स्वसीमातृणगोचर- यूतिपर्यन्तं सहिरण्यभागभोगं सोपरिकरं सर्वदायसमेतो ब्राह्मणधनपतिभट्टाय भट्टगोविन्दसुताय बह्वृचाश्वलायनशाखाय त्रिपवराय वेहिकप्रतिबद्धश्रीवादादिनि- र्गतायापरान्तकर्णाटाय मातापित्रोरात्मनश्च पुण्ययशोविवृद्धये अदृष्टफलमङ्गीकृत्य आचन्द्रार्कपर्णवक्षितिसमं यावत्परया भक्त्या शासनेनोदकपूर्वं प्रतिपादित इति मत्वा यथा दीयमानभोगकरहिरण्यादिकमाज्ञाश्रवणविधेयैर्भूत्वा सर्वमस्मै समुपनेतव्यम् । सामान्यं चैतत्पुण्यं दृष्ट्वा अस्मद्वंशजैरन्यैरपि भाविभोक्तृभिरस्मत्प्रदत्तधर्मदायोऽनु- मन्तव्यः पालनीयश्च ............. इति कमलदलाम्बुबिन्दुलोलां श्रियमनुचिन्त्य मनुष्यजीवितं च । सकलमिदमुदाहृतं च बुद्ध्वा न हि पुरुषैः परकीर्तयो विलोप्याः ॥ इति । संवत् १०७८ चैत्रसुदि १४ स्वयमाज्ञा मङ्गल महाश्रीः । स्वहस्तोऽयं श्रीभोजदेवस्य ॥ (इण्डियन एण्टीक्वेरी ६।५३-५४) महिमा । राजाधिराज श्रीभोजदेव समकालीनकवि थे ऐसा इनका अभिनवगुप्त- पादाचार्यविरचितलोचनटीकासारसंग्रहरूपग्रन्थ काव्यकौतुक विवरणके देखनेसे सन्देह करनेकी आवश्यकता शेष नहीं रह जाती। एकाधिकस्थानोंपर काव्यकौतुक विवरणकार- द्वारा (काव्यकौतुकका) 'विवरण' किये जानेकी बात स्पष्टरूपसे ध्वनित होती है। यद्यपि यहाँ काव्यकौतुक और उसके 'विवरण'के रचयिताचार्य 'श्रीकण्ठः पदवाक्यप्रमाण- पारावारपारीणैः- 'दोषं नलिनविशिष्टेऽमुं पण्डितोयदितोदते । काव्यानोर्वाचि तत्सर्वमिष्टमेव महिम्नस्ततः ॥' इत्यादिद्वारा काव्यकौतुकके विषयमें 'काव्यकौतुके-यदुक्तमस्माभिः' लिखा है जिसका यह सूचित होता है कि दोनों ग्रन्थोंके एकही कर्त्ता होनेपर भी काव्यकौतुक विवरणकारने- १. मङ्गल महाश्रीः स्वहस्तोयं भोजराजस्य । (इण्डियन एण्टीक्वेरी ६।५५) २. द्र० पृ० ४

The provided image is completely blank (plain white) and contains no text to transcribe.

६ । ।

The provided image is completely blank and contains no text to transcribe.

इस पृष्ठ/छवि में कोई पठनीय पाठ (Text) उपलब्ध नहीं है (पृष्ठ रिक्त है)।

७४ साहित्यदर्पणे निवेके प्रथमविमर्शे शब्दानौचित्यविचारः । अत्र "विधेयाविमर्शः, प्रक्रमभेदः, क्रमभेदः, पौनरुक्त्यं, वाच्यावचनम्,” इति पञ्च दोषजातीः पुरस्कृत्य महाकवि- गद्यो बहुधा परीक्षिताः । तृतीयविमर्शे ध्वन्युदाहरणानामनुमानेऽन्तर्भावदर्शन- मिति । व्यक्तिविवेकस्य— 'अनुमानेऽन्तर्भावं सर्वस्यैव ध्वनेः प्रकाशयितुम् । व्यक्तिविवेकं कुरुते प्रणम्य महिमा परां वाचम् ॥' इत्यारम्भः; 'अन्यैरनुल्लिखितपूर्वमिदं ब्रुवाणो नूनं स्मृतेर्विषयतां विदुषामुप्रेयाम् । हासैककारणगवेषणया नवार्थ- तत्त्वावमर्शपरितोषसमीहया वा ॥' इति समाप्तिश्च । मम्मटः । काव्यप्रकाशकर्ता राजानकसंज्ञब्राह्मणकुलोत्पन्नो मम्मटाचार्यः कश्मीरे बभूव । अयमेव चिराय रूढान् गण्डुलिकाप्रवाहेण विततान् दोषगुणरीत्यलंकारान् सङ्क्षिप्य यथाशास्त्रं परिष्कृत्य च सोन्मीलिते काव्यप्रकाशे प्रथमं दर्शितवा- न्श्चिरात्प्रवृत्तान् ध्वनिविषयान् यथायथं संकलप्य परिसंख्याय च यथा- ममान्व्याभाभ्यां निन्यन्सवान्; पाठ्यदृष्ट्या कारिकासङ्ख्यान् प्रमेयान् मनागू व्याहृतवान् । एवं यथा शब्दार्थपरिशुद्धये सूत्रवृत्त्युदाहरणैर्व्याकरणां- न्तर्भाण्डी विभव्यते, तथैवैष काव्यप्रकाशः शब्दार्थगुम्भपरिष्कृतये । स एष परालंकारपर्यन्तो मम्मटेन तत उर्वरितः किञ्चिद् अल्लटेन ( अलके- इत्येष्टीकायां निदर्शनाख्यायामुक्तम्— 'कृतः श्रीमम्मटाचार्यवर्यैः परिकरावधिः । प्रबन्धः पूरितः शेषो विधायाल्लटसूरिणा ॥' एतद्भूतं काव्यप्रकाशस्य 'इत्येष मार्गो विदुषा-' इत्यन्तिमश्लोकव्याख्या- निवेद्यते । एतस्य टीकाश्चकर्त्तारश्च— (१) सङ्केतः ... ... ... जैनमाणिक्यचन्दाचार्यैः कृतः (२) बालचित्तानुरञ्जिनी ... सरस्वतीतीर्थैः कृता । (३) दीपिका ... ... जयन्तभट्टैः कृता । (४) आदर्श (सङ्केतः) ... सोमेश्वरभट्टैः कृतः । (५) दर्पण ... ... विश्वनाथकविराजैः कृतः । (६) विस्तारिका ... परमानन्द-चक्रवर्त्ति-महाच- (७) निदर्शनम् (सारसमुच्चयः) राजानकानन्दकविभिः कृत (८) मुग्धबोधिनी ... ... श्रीमद्गङ्गाधरनृमदाचार्यैः

भूमिका । ५७

• मुसलचापबाणशूलशक्तिहलबन्धगर्भितैरष्टभिः श्लोकैर्यदष्टादशारं महाचक्रमुत्पद्यते
• तन्निर्गतात्— 'शतानन्दापराख्येन भट्टवामकसूनुना । साधितं रुद्रटेनेदं सामाजा धीमतां हितम् ॥' इति श्लोकाज्ज्ञायते । शिशुपालवधादिविलक्षणोऽयं बन्धः कान चित्रयति । शृङ्गारतिलककर्त्ता रुद्र इति नतु रुद्रटः । उक्तं च तिलकान्ते रुद्रेण—'शृङ्गा- रतिलकविधिना पुनरपि रुद्रः प्रसादयति' इति । वक्रोक्तिजीवितकारः । वक्रोक्तिजीवितं नाम अलंकारसंदर्भः । यस्य रचयिता आचार्यकुन्तकः । अस्यैव— 'संरम्भः करिकीटमेघशकलोद्देशेन सिंहस्य यः सर्वस्यैव स जातिमात्रनियतो हेवाकलेशः किल । इत्याशाद्विरदक्षयाम्बुदघटाबन्धेऽप्यसंरब्धवा- न्योऽसौ कुत्र चमत्कृतेरतिशयं यात्वम्बिकाकेसरी ॥' इति पद्यं व्यक्तिविवेके द्वितीयविमर्शे महिम्ना अनेकधा दूषयित्वा पर्यन्ते— 'काव्यकाञ्चनकषाभिमानिना कुन्तकेन निजकाव्यलक्ष्मणि । यस्य सर्वनिरावद्यतोदिता श्लोक एष स निदर्शितो मया ॥' इत्युक्तम् ॥ वाचस्पतिमिश्रः । सर्वतन्त्रस्वतन्त्रविद्योऽयम् उद्योतकाराद् अधस्तनः उदयनाद् ऊर्ध्व- शूलबन्धो यथा— मानुषो राजत स्तादृग्ललोवधृष्टेशदेवताम् । तां शिदावारितां सिद्धाब्दमितां हि स्तुतां स्तुहि ॥ ६ ॥ शक्तिबन्धो यथा— मारिपादये रलेन्द्यानु सानु गानेदमद्य हि । हिमात्सूतादिपांसुं ए सं वन्दित्नृपद्मन्द्र् ॥ ७ ॥ हलबन्धो यथा— मातङ्गाङ्कनिधिनाङ्गुल पादं समुद्धतम् । वलूलित्वा रिरूस्त निष्पाताहन्ति रंहसा ॥ ८ ॥ एतैः षडक्षरैस्तिसृभिर्ऋग्भिर्युक्तो महाचक्रबन्धो निष्पद्यते । श्लोका टिप्पणी पुस्तके द्रष्टव्यानि ।