समराङ्गणसूत्रधार (महाराज भोज - वास्तु, स्थापत्य एवं यंत्र शास्त्र)

पताकादिचतुष्षष्टिहस्तलक्षणं नाम त्र्यशीतितमोऽध्यायः । ६५७ ग्रास्यांन्यथो योनि यानि ? ) द्रव्याण्येतेन दर्शयेत् । जलादानापयने कुर्यात् ++++++ ॥ २११ ॥ ( इति पुष्पपुटः ॥ ) पताकौ तु यदा हस्तावृर्ध्वाङ्गुष्ठावधोमुखौ । उपर्युपरि विन्यस्तौ तदासौ मकरध्वजः ॥ २१२ ॥ ( इति मकरः ॥ ) (कूर्परौ ?) संन्थितौ हस्तौ यदा स्तां सर्पशीर्षकौ । गजदन्तः स विज्ञेयः करः कर्मास्य तस्य वै ॥ २१३ ॥ ( इति गजदन्तः ॥ ) शुकतुण्डौ करौ कृत्वा वक्षस्यर्भिमुखाञ्चितौ । शनैरधोमुखाविद्वौ (सौर्बहिस्थ्ल ?) इति स्मृतः ॥ २१४ ॥ उ(क्त?)त्कण्ठाप्रभृतीनि च कुर्यादेतेन हस्तेन । इत्यवहित्थंः ॥ वर्धमानः स विज्ञेयः कर्म चास्य निगद्यते ॥ २१५ ॥ [ एतेन सत्यवचनं परिग्रहे सग्रहस्तथा । संखेयकल्पश्चानेन निपीडितेन कर्तव्यः ॥ २१६ ॥ अनैयपि नीहगेषां ++ कौञ्चौ च कार्यौ । नलिनीपद्मकोशश्च तथा गरुडपक्षकाः ? ] ॥ २१७ ॥ एतेषां वृ(वृ)त्तहस्तत्वेऽप्यभिंनेत्युपयोगिता(म्) । समा ++ जितां तत्र स्वयमभ्यु॑ह्य कल्पये(त्) ॥ २१८ ॥ १ द. ह्या । २ द. यने । ३ द. कू । मु. पु. ‘कूर्परे’ इति स्यात् । ४ द. सा । ५ शिष्टं लुप्तम् । ६ द. नि । ७ द. वि । ८ मु. पु. ‘सोऽवहित्य’ इति स्यात् । ९ द. स्थः । १० लक्षण- वाक्ये पूर्वार्धं लुप्तम् । तच्च ‘हंसपक्षौ यदि स्यातां पूर्वमुखौ पराङ्मुखौ’ इत्येवजातीयं योज्यम् । ११ इत उत्तरं ग्रन्थशरीरे दृश्यमानमिदमशुद्धं वाक्यजातं निषधहस्तकर्मप्रदर्शकाद् वाक्यादिह प्रक्षिप्तं प्रक्रमान्तरे संक्रामितं चेति संभाव्यते । १२ द. हः । १३ द. संक्षेप । १४ द. अनुयायिनी । १५ द. ध्रुवौ च कार्ये । १६ द. ति । १७ द. नां त । १८ भ्यू । ना, ८३

६५८ समराङ्गणसूत्रधारे (चे$^१$)ष्ट्याङ्गेन हस्तेन प्रयोगः सत्त्वकैरपि । गण्डोष्ठे$^२$नासापार्श्वोरुपौदच(चा)रा(म्भैं ?)दिभिस्तथा ॥ २१९ ॥ यथा यथा प्रतीतिः स्यात् प्रयतैत तथा तथा । कृतानुकरणं ++++++++++ ॥ २२० ॥ लक्षणं वृ(नृ)त्तहस्तानामिदानीमभिधीयते । चतुरश्रौ तथोद्वृत्तौ स्वस्तिकौ विप्रकीर्णौ (र्णकौ) ॥ २२१ ॥ (पद्मकोशाभिधानौ) चाप्यरालखटकामुखौ ! अ(आ)विद्धवक्त्रकौ (सूचीमुद्धरेविव ?)संज्ञकौ ॥ २२२ ॥ अर्धरेचितसंज्ञौ तु तथैवोत्तानवञ्चितौ । पल्लवाक्षो(ख्यौ) ('निरावोऽथ?) केशबन्धौ लताकरौ ॥ २२३ ॥ करिहस्तौ$^{१०}$ तथा पक्षवञ्चिताक्षौ (ख्यौ) ततः (परम्) । (पक्षे$^{१२}$ प्रद्योतकरेण्याच ?) तथा गरुडपक्षकौ ॥ २२४ ॥ ततश्च दण्डपक्षाख्यावूर्ध्वमण्डलिरौ$^{१३}$ ततः । पार्श्वमण्डलिनौ तद्वदुरोमण्डलिनावपि$^{१४}$ ॥ २२५ ॥ अनन्तरं करौ ज्ञेयावुरःपार्श्वार्धमण्डलौ । मुष्टिकस्वस्तिकाख्यौ च नलिनीपद्मकोशकौ ॥ २२६ ॥ ततश्च कथितौ हस्तावलपल्लवकोल्बणौ । ललितै। वलितप(ता)ख्यावित्येकोनत्रिंशदीरिता$^{१५}$ ॥ २२७ ॥ पुरस्ताद् वक्षसा(सो)हस्तौ प्रदेशेऽष्टाङ्गुले स्थितौ । समान(कूर्परशौ$^{१६}$?) तु संमुखौ खटकामुखौ ॥ २२८ ॥ चतुरश्राविति प्रोक्तौ$^{१७}$ वृत्तहस्तविशारदैः । इति चतुरश्रौ$^{१८}$ ॥ तावेव हंसपक्षाख्यौ व्यावृत्ता$^{१९}$परिवर्तनात् ॥ २२९ ॥ १ द. चेष्टायां । २ द. ण्डोष्ठा । ३ द. पदे । ४ द. च भ दिं । ५ द. चालप्य । ६ द. सूचीमुखौ रेचितं; मुद्रितपुस्तके 'सूचीमुखरेचित' इति स्यात् । ७ द. च । ८ मु. पु. 'करौ चाथ' इति स्यात् । ९ द. न्धो । १० द. स्तो । ११ द. तौ क्षौ करौ ततः । १२ मु. पु. 'पक्षप्रद्योतकौ चैव' इति स्यात् । १३ द. पूर्व । १४ द. द । १५ 'प्रदर्शितक्रमेणाष्टाविंशतिरेवोपलभ्यते । १६ मु. पु. 'कूर्परासौ' इति स्यात् । १७ द. क्रा वृ । १८ इत उपरि उद्वृत्तस्वस्तिकयोर्विविक्तं लक्षणमादर्श लुप्तमिति भाति । १९ द. त्त ।

पताकादिचतुष्षष्ठिहस्तलक्षणं नाम त्र्यशीतितमोऽध्यायः । ६५९ नीतौ स्वस्तिकतां पश्चात् पं(च्छ्या)वितौ मणिबन्धनात् । (विप्रकीर्णाविति प्रोक्तौ) ²नृत्ताभिनयकोविदैः ॥ २३० ॥ इति विप्रकीर्णः । तावेव हंसपक्षाख्यौ कृत्वा व्यावर्तनक्रियाम् । अलपल्लवतां नीतौ ततश्च परिवर्तितौ ॥ २३१ ॥ विधायोर्ध्वमुखौ हस्तौ कर्तव्यौ पद्मकोशकौ । (इति पद्मकोशकौ ॥) पुनर्विवर्तितं कृत्वा परिवर्तनकं ततः ॥ २३२ ॥ अरालं दक्षिणं कुर्याद् वामं च³ खटकः सु(कामु)खम् । खटकाख्यास्त्रयो हस्ताः(?) स्वक्षेत्रेऽसौ विधीयते ॥ २३३ ॥ इत्यरालखटकामुखौ ॥ भुजांस॑र्कूर्परैः सार्धं कुटिलावर्तितौ यदा । हस्तामधोमुखतलावाबिद्धावुद्धतावुभौ ॥ २३४ ॥ (वि)नतौ नामतो (विंष्याद् दीर्नाना ?) विद्धव॑क्रकौ । अ(आ)विद्धवि॑िक्रंकौ चैव गदावेष्टनयोगतः ॥ २३५ । (इतविद्धवक्रकौ ॥) (रचितौ सलावर्तितौ) यदा (तु) सर्पशिरसौ तलस्थाङ्गुष्ठकौ करौ । (¹¹तेयकास्थौ) प्रसृताग्रौ च (शैलन्यासो भरस्तदा ?) ॥ २३६ ॥ इति सूचीमुखौ¹³ ॥ हस्तौ सूचीमुखा ते च(वेव) मणिबन्धनविच्युतौ । व्यावृत्तिपरिवृत्तिभ्यां वर्तितौ तदनन्तरम् ॥ २३७ ॥* १ द. पा विं० । २ द. नृ । ३ द. त्र खटकः मुखं । ४ द. स्तयो हस्तः । ५ द. नास्ति । ६ द. भुजांस......नामतो ' ॥२३४॥ लुप्तं वा खंडितम् । ७ मुद्रितपुस्तके 'विद्यादिमावा' इति स्यात् । ८ द. वीमाना । ९ मुद्रित पुस्तके 'वक्त्रकौ' इति लक्ष्यनिर्देशे दृश्यते; द. 'द्व चं' । १० द. कावेव गदो° । ११ मुद्रितपुस्तके 'तिर्यक्स्थौ' इति स्यात् । १२ मुद्रित पु. 'सूच्याख्याख्यौ करौ तदा' इति स्यात् ; द. शून्या° १३ द. ०ख्यौ । १४ द. वर्ति° ।

• २३७ संख्याकश्लोकादनन्तरं द. प्रतौ पत्रं त्रुटितम् ।

६६० समराङ्गणसूत्रधारे हंसपक्षत्वमानीय कुर्यात् कमलवर्तिताम् । तथा द्रुतभ्रमौ कृत्वा रेचितौ पार्श्वयोः शनैः ॥ २३८ ॥ रेचिताचित(विति)विज्ञेयौ हस्तौ हस्तविशारदैः । इति रेचितौ ॥ व्यावृत्तपरिवृत्तिभ्यां वर्तितौ चतुरश्रवत् ॥ २३९ ॥ कूर्परांसावि(श्वि)तौ हस्तौ नीतौ च त्रिपताकताम् । (शंकिञ्चि आश्रस्थितावेतौ ज्ञेयावुत्तानवञ्चितौ ? ) ॥ २४० ॥ इत्युत्तानवञ्चितौ ॥ बाहू(हु)वर्तनया कृत्वा पूर्वव्यावर्तितक्रियाम् । चतुरश्रक(? )परिवृत्तिभ्यां चतुरश्रः कृता(तो) यदा ॥ २४१ ॥ वामहस्त(स्त)दितरः (कृत्वादेष्वित ?)रेचितः करः । अर्धरेचितसंज्ञौ तौ विज्ञातव्यौ तदा बुधैः ॥ २४२ ॥ इत्यर्धरेचितौ ॥ बाहू(हु)वर्तनया बाहुशीर्षद्वौ(र्षाद् व्या)वर्तनेन वा । करणेन वि(निष्)क्रान्तौ (३मितं ?) वाभ्यर्णमागतौ २४३ ॥ पतकावेव निर्दिष्टौ पल्लवौ नामतः करौ । इति पल्लवौ ॥ उद्वेष्टितवर्तनया गत्या (वॅसंत्रास्रया ? ) स्थितौ मूर्द्ध्नः । पार्श्वद्वितये पल्लवसंस्थने(नौ) केशबन्धाख्यौ ॥ २४४ ॥ इति केशबन्धौ । अभिमुखमुखौ निविष्टौ (भुवेष्टितवर्तनक्रमादसौ ? ) । पल्लवहस्तौ पार्श्वद्वितये स्यातां लतासंज्ञौ ॥ २४५ ॥ इति लताहस्तौ ॥ १ मु. पु. अयं सार्धश्लोकः अर्धरेचितलक्षणानन्तरं निवेश्यो भाति । २ मु पु. ‘किञ्चित् त्र्यश्र- स्थितवितौ ज्ञेयावुत्तानवञ्चितौ’ इति स्यात् । अक्षरसाम्यादेवमुन्नीतम् । ‘किञ्चित् तिर्यक्तलावि’ति तु मुद्रितमुनिपाठः । ३ मु. पु. ‘यदि’ इति स्यात् । ४ मु. पु. ‘च स्रस्तया’ इति स्यात् ।

पताकादिचतुष्षष्ठिहस्तलक्षणं नाम त्र्यशीतितमोऽध्यायः । ६६१ व्यावर्तितकरणाभ्यां ( करिहस्ते ) दक्षिणो लताहस्ता ( स्त ) ः । उन्नतविलोलितः स्यात् त्रिषक्त( पता )को वामहस्तस्तु ॥ २४६ ॥ इति करिहस्तः ॥ उद्वेष्टित( परि ? )वर्तनया त्रिपताकावभिमुखौ यदा घटितौ । करिहस्तसन्निविष्टौ करौ तदा पक्षवञ्चितकौ ॥ २४७ ॥ इति पक्षवञ्चितकौ ॥ तावेव त्रिपताकौ हस्तौ कटिशीर्षसन्निविष्टाग्रौ । विपरावृत्तिविधानात् पक्षप्रच्योतकौ नाम्ना ॥ २४८ ॥ इति पक्षप्रच्योतकौ १ ॥ ( त्रिंप शाखौ हस्तावधोमुखा हि तद् २ ? ) विज्ञेयौ गरुडपक्षाख्यौ । इति गरुडप(क्ष)कौ ३ । [ आवर्तितपरिवर्तितकरणकृतौ हंसपक्षकौ गम् ॥ २४९ ॥ पक्षतिरूपत्वमानान्तौ प्रसृतौ च यदा भवेत् उपक्षौ । *व्यावर्तितपरिवर्तितयोगौ यदि मण्डलाकृती स्याताम् ॥ २५० ॥ ऊर्ध्ववर्तितादघवदा स्मृतावूर्ध्वमण्डलिनौ । तथोर्ध्वमण्डलिसंज्ञौ वावर्तितं विधाया परिवर्तितकरणतारौ ॥ ऽ इति पार्श्वमण्डलिनौ ॥ १ ‘पक्षप्रयोतकौ इति उद्देशानुसरेण पाठ्यम् । २ वलयान्तर्गतमशुद्धप्रायं लुप्तकतिपयपदमिदं वाक्यम् ‘अधोमुखतलाविद्धौ ज्ञेयौ गरुडपक्षको’ इति मुनिना सङ्गृहोक्तं लक्षणवाक्यमवष्टभ्य शोधनीयम् । ‘त्रिपताकौ’ इति विशेष्यम् । ३ इत उपरि श्लोकत्रयं दण्डपक्षोर्ध्वमण्डलिपार्श्वमण्डल्युरोमण्डल्याख्यानां चतुर्णां हस्तविशेषाणां लक्षणप्रदर्शनपरमशुद्धपदप्रक्षेपादिना तथा मिश्रितं यथा तत् प्रायो विवेक्तुमपि न पार्येत । अतस्तदर्थज्ञानाय मुन्युक्तं तल्लक्षणमिह प्रदर्श्यते । यथा—‘‘हंसपक्षकृतौ हस्तौ व्यावृतपरिवर्तितौ तथा प्रसारितभुजौ दण्डपक्षाविति स्मृतौ ॥ ऊर्ध्वमण्डलिनौ हस्तादूर्ध्वदेशविवर्तनात् । तावेव पार्श्वविन्यस्तौ पार्श्वमण्डलिनौ स्मृतौ ॥ उद्वेष्टितो भवेदेको द्वितीयश्चापवेष्टितः । आञ्चितावुरसः स्थाने ह्युरोमण्डलिनौ स्मृतौ ॥’ ( नाट्यशा० अ० ९, श्लो० १७९-१८१ ) इति ।

• इत उपरि श्लोकानां यथावद् विभागाद्यनुपलम्भात् संख्या न निवेशिता ।

६६२ समराङ्गणसूत्रधारे उद्वेष्टितौ यदैक एव भ्रमित उरसः स्थाने तौ द्वावपि स्याताम् ? ] नियतमुरोमण्डलिनौ विज्ञातव्यौ तदा तज्ज्ञैः । इत्युरोमण्डलि(नौ) ॥

• • • पल्लवो हस्तस्तथाराला( हा वापरा ? ) । व्यावर्तनाकृतश्चैकस्तयोरन्योपवेष्टनात् ॥ उरोर्धयोगात् पार्श्वार्धयोगाच्च क्रमशः( स्थितौ ) । ( एतौ विद्वा )न् विजानीयादुरःपार्श्वार्धमण्डलौ ॥ * ( इत्युरःपार्श्वार्धमण्डलौ ॥)

शुभं भूयात् ॥

• एतावानेव ग्रन्थ उपलभ्यते हस्तलिखितादर्शे ।

इस पृष्ठ पर कोई पाठ (टेक्स्ट) उपलब्ध नहीं है। यह पृष्ठ रिक्त (कोरा) है।

CATALOGUED.

Central Archaeological Library, NEW DELHI. 64800 Call No. Sa TV/ Bho/ Gan Author— Ganapati Shastri Title— Samarangaṇa- Sutradhara - Borrower No. | Date of Issue | Date of Return