समराङ्गणसूत्रधार (महाराज भोज - वास्तु, स्थापत्य एवं यंत्र शास्त्र)

२९६ समराङ्गणसूत्रधारे

अथ प्रासादद्वारमानादि नाम चतुष्पञ्चाशोऽध्यायः ।

इदानीमभिधास्यामः प्रासादानां यथाक्रमम् । द्रव्येषूदयविस्तारं बाहल्यं परिधिं तथा ॥ १ ॥ प्रासादभागिकोत्सेधं प्रासादद्वारमिष्यते । सत्त्र्यं शोच्छ्रितं वापि¹ सार्धांशोच्छ्रयमेव वा ॥ २ ॥ स्वीयस्वीयोदयादर्धविस्तारं च तदिष्यते । विस्तृतिभागतुर्यांशात् पेचायाः स्थौल्यमर्धतः ॥ ३ ॥ पेयाँबाहल्यविस्तीर्णा शाखा भवति मानतः । उत्तराङ्गानि कुर्वीत पेयाशाखासमानि तु ॥ ४ ॥ सपादपेचाविस्तारा रूपशाखा विधीयते । रूपशाखान्वितः कार्यः पीठबन्धस्तथोपरि ॥ ५ ॥ वृत्तं कार्यमधोवृत्ते पत्रकैश्च निरन्तरम् । स्तम्भाच्च द्विगुणव्यासं भरणं भूषणान्वितम् ॥ ६ ॥ रूपशाखासमं तच्च कर्तव्यमतिसुन्दरम् । ऊर्ध्वं समन्ताच्चाष्टांशमात्रे तच्चतुरश्रकम् ॥ ७ ॥ तदूर्ध्वं भरणोच्छ्रायः स्यात् पादोनसमुच्छ्रितिः । कपोतश्चाप्यधश्शीर्षगर्भः स च विधीयते ॥ ८ ॥ सरथालयपत्रो वा स्वोदयार्धविनिर्गमः । तस्योपरिष्टात् कर्तव्यं स्यादुच्छालयपत्रकम् (?) ॥ ९ ॥ रथिका (तु) विधातव्या द्वयोरप्युच्छ्रितिस्तयोः । सार्धप्रमाणभरणाद् भूषा स्यात् पुष्पकादिभिः ॥ १० ॥ रूपकैर्वा यथाशोभं स्तम्भिकाभिश्च सर्वतः । कण्टकोयत्रिभागेन(?) कूटाकारं भवेर्द्दतः ॥ ११ ॥

१ द. रि । २ द. ॰सं । ३ द. पेयाबाँ । ४ ख. द. थि । ५ द. ठा । ६ द. द ।

विभूषितं सिंहचक्रैर्हस्तिशुण्डैरथापि वा । कपोतादि विधातव्यमन्तरे रूपशाखयोः ॥ १२ ॥ कार्यं विषमसंख्यं च सर्वमेतद् विचक्षणैः । तस्माद् बहिर्विधातव्या सर्वतः परिमण्डली ॥ १३ ॥ अन्त्यशाखासमा सा^१ च प्रमाणेन विधीयते । तस्यां सद्धारशाखायां (प्रा)^२येशः पद्मपत्रिकाः ॥ १४ ॥ कार्यात्रा वाच(वा द्वार)शाखायास्तद्विस्तारसमुच्छ्रिताः । भवेदधस्तादर्धेन ग्रीवाया रसना तथा ॥ १५ ॥ ग्रीवया सार्धया तुल्यमन्तरं पत्रकाण्यधः । भागद्वयं प्रकुर्वीत जङ्घा त्र्यंशा ततोऽप्यधः ॥ १६ ॥ पेद्यापिण्डप्रमाणेने खल्वशाखा विधीयते । पेद्यापिण्डसमो बाह्यशाखान्यासः प्रकीर्तितः ॥ १७ ॥ क्रमेणानेन कर्तव्याः शाखाँः स्वल्पा यदृच्छया । न नवभ्यः परं कार्या द्वारशाखाः कथञ्चन ॥ १८ ॥ निर्गमो वा प्रवेशो वाँ विस्तारेण समन्वितः । पेद्याया यदि वार्धेन शाखानां स विधीयते ॥ १९ ॥ सार्धपेद्यापिण्डसमः पिण्डस्योदुम्बरो भवेत् । तलन्यासस्तदर्धेन भूमिरङ्गा च(ङ्गाञ्च) तत्समाँः ॥ २० ॥ उदुम्बरकपिण्डस्य मानात् सिंहमुखानि च । उदुम्बरात् पादहीनस्तुल्यो वाभ्यधिकोऽथवा ॥ २१ ॥ पट्टस्य पिण्डस्त्रिविधो विस्तारात् स्तम्भतोऽधिकः । भागपादैंसमस्तम्भो द्वादशांशं प्रपीडितः ॥ २२ ॥ भागद्वये च कर्तव्यो रूपलक्षणसंयुतः । चतुष्षष्टिप्रकारोऽयं नानारूपप्रपञ्चतः ॥ २३ ॥ १ द. स्ता । २ द. पश । ३ ख. द. ०ख्या शाखारतन्न यं । ४ ख. द. वा सविस्तारेण संमितः । ५ ख. र्धा । ६ द. उ । ७ क. मा । ८ क. ह । ९ ख. रस्त; द. र । १० ख. दः । वा. ३८

२९८ समराङ्गणसूत्रधारे स्तम्भविस्तारविस्तीर्णं पिण्डे तत्पादवर्जितम् । विस्तारात् त्रिगुणं दैर्ध्याद्दी¹रै²र्ग्रहणमिष्यते ॥ २४ ॥ प्रविष्टौ स्तम्भमाने स्तः कुम्भिकोत्कालकौ सदा । तलपट्टसमं पद्ममुत्तरं परिकल्पयेत् ॥ २५ ॥ तौ³(ही)रं तस्य त्रिभागेन समुत्सेधाद् विधीयते । किञ्चिद् विनिर्गतं पट्टा⁴द् यथाशोभं प्रकल्पयेत् ॥ २६ ॥ अत ऊर्ध्वं यथाशोभं कण्ठके⁵नो⁶सनेन च । रथकै⁷श्चित्ररूपैश्च कू⁸टागारैः सतोरणैः ॥ २७ ॥ ⁹अलिन्दे मण्डपे वापि चतुष्के वलभीषु वा । वितानानि विचित्राणि समुत्क्षिप्ततलानि च ॥ २८ ॥ लक्षणेनं च युक्तानि विदधीत यथोचितम् । लु¹⁰मांः फलकवर्तीभिः कृ¹¹ताः समभिदध्महे ॥ २९ ॥ उत्क्षिप्तानां च ये भेदा जायन्ते सर्ववास्तुषु । तु¹²म्बिनी लम्बिनी हेला शान्ता कोला मनोरमा¹³ ॥ ३० ॥ आध्माता चेति सप्ताैता नामतः कथिता लुमाः । चतुरश्रीकृते क्षेत्रे¹⁴ कान्ते भूमितले शुभे ॥ ३१ ॥ सूत्रं क्षेत्रसमं कृत्वा कर्णात् कर्णं विभाजयेत् । वि¹५न्यस्येद् गर्भसूत्राणि तयोर्मध्यगतानि च ॥ ३२ ॥ भूयश्चान्यानि मध्येषु सूत्राणि विनिवेशयेत् । मध्ये वृत्तं समालिख्य तु¹⁷म्बिका कमलोपमा ॥ ३३ ॥ कार्या भागीकृतं तत्र वृत्तं क्षेत्रे¹⁸ प्रवर्तयेत् । सूत्रे सूत्रे तु¹⁹ पिण्डस्थां²⁰ लुमां²¹ सूत्रेण वालिखेत् ॥ ३४ ॥

१ द. स्त्र्रि । २ द. °तिहार° । ३ क. नी । ४ द. °ता पट्टा अ° । ५ क. को । ६ ख. न; द. कंचकेन शेनेन च । ७ द. ठा । ८ द. आ । ९ द. णानं । १० क. ख. माफ। ११ क. ख. ता स । १२ ख. द. रुचिनी । १३ ख. द. माः । १४ ख. द. पूर्वं का । १५ द. °त्रं । १६ द. सें° । १७ ख. द. रुचिका । १८ क. ख. त्रं । १९ क. ख. ण । २० द. °स्थं लुमा २१ क. ख. माम् ।

प्रासादद्वारमानादि नाम चतुष्पञ्चाशोऽध्यायः। २९९ लुमान्तरेषु सर्वेषु वैर्कटेयेन घुषीकृतम् । तयोरन्तरयोर्मध्ये लुमामूले विकर्करम् ॥ ३५ ॥ द्विगुणं त्रिगुणं वा स्यात् ततश्च वलिनीं लिखेत् । व्यासार्धेनोदयश्चेह कर्तव्यस्तत्र मण्डले ॥ ३६ ॥ सम्पातात् तलसूत्राणां तुम्बिका चोर्ध्वसूत्रिता । उदयस्तलसूत्रस्य तुम्बिकायास्तथान्तरम् ॥ ३७ ॥ पूर्वसूत्रे लुमाग्रेषु कण्टकान् कल्पयेद् ऋजून् । बहिस्थानेषु चान्तेषु लक्षं कुर्यात् सुनिश्चितम् ॥ ३८ ॥ लक्षं गृहीत्वाधःसूत्र ऊर्ध्वसूत्राणि लक्षयेत् । उदये कण्टकस्यान्ते तद्भूदेवानुसन्ततम् ॥ ३९ ॥ दापयेदुत्तरं सूत्रं लुमानां खल्वकानि च । पिण्डव्यासं वलीनां चाप्येषु क्षोभणविस्तृती ॥ ४० ॥ लुमा कर्णगता या स्यादोध्माता सा प्रकीर्तिता । छेदे प्रवर्तितान्या स्यात् किञ्चिदूना मनोरमा ॥ ४१ ॥ कोला तृतीया शान्तेति चतुर्थी परिकीर्तिता । हेलाख्या पञ्चमी षष्ठी लम्बिनी नामतो लुमा ॥ ४२ ॥ सप्तमी तुम्बिनीत्येता मार्गसूत्रविनिर्गताः । एताभिः कारयेत् कोलं वितानं नयनोत्सवम् ॥ ४३ ॥ कोलाविलं हस्तितोलु चाष्टपत्रं शरावकम् । नागवीथीवितानं च पुष्पकं अमरावली ॥ ४४ ॥ हंसपक्षं करालं च विकटं शङ्ककुट्टिमम् । शङ्खनाभिः सपुष्पं च शुक्तिवृ(वृं)त्तकमेव च ॥ ४५ ॥ १ ख. काद्येन । २ द. संयाता चल° । ३ ख. द. रुचिका । ४ ख. द. मू। ५ द. रुचिकाया° । ६ क. त्रेषुमाग्र । ७ ख. बले गृ । ८ द. ना । ९ ख. द. ल्वि । १० द. द । ११ द. ताः । १२ ख. र्तिन्य + स्याः; द. प्रवर्तिन्यस्याः किं° । १३ द. माः । १४ द. ताः । १५ ख. तस्तुला । द. °तस्तुला । १६ ख. का; द. °ये का° । १७ द. °स्त° । १८ द. ती । १९ क. मु ।

३०० समराङ्गणसूत्रधारे । मन्दारं कुमुदं पद्मं विकासं गरुडप्रभम् । पुरोहतं पुरारोहं विद्युन्मन्दारकं तथा ॥ ४६ ॥ एतान्येवं वितानानि सङ्ख्यया पञ्चविंशतिः । एतेषां रूपनिर्माणमधुना संप्रचक्ष्महे ॥ ४७ ॥ समन्ताचतुरश्रे च चतुरश्रायतेऽथवा । क्षेत्रे वृत्तीकृते नाभ्यैकया तत् कोलमुच्यते ॥ ४८ ॥ चतुरश्रे यदा क्षेत्रे कर्णस्थानेषु कृत्स्नशः । चतुरश्रनिबन्धेन चतुरश्रनिबन्धने ॥ ४९ ॥ ३वैलिनी विकटाकारा पूर्वं४ वृत्तान्यधस्तथा । भ्रमवृत्तं च यन्मध्ये परं तत्रापरा लुमाः ॥ ५० ॥ क्रियन्ते६ तुम्बिकाः पञ्च यत्र सुंस्थाः सुसंवृताः । मार्ग(?)स्तलेऽधःसूत्रस्य तद् भवेन्नयनोत्सवम् ॥ ५१ ॥ कोलाविलं१० समे क्षेत्रे११ भागाष्टकविभाजिते । मध्ये द्विभागे विलिखेद् वृत्तं तुम्बिकयान्विते ॥ ५२ ॥ तत्र भ्रमान्ते च सूत्रे भ्रमान् षोडश कारयेत् । ऋजूनि यानि सूत्राणि लुमास्ताः परिकल्पयेत् ॥ ५३ ॥ यानि शेषाणि सूत्राणि वलिनीस्ताः प्र१२कल्पयेत् । तुम्बिन्त्यां कारयेद् वृत्तं गजतालुकमुच्यते ॥ ५४ ॥ अष्टपत्रे चतुष्षष्टिर्भागं१३ क्षेत्रं प्रकल्पयेत् । लुमास्थानेषु पत्राणि खण्डितान्यन्तरैस्तथा ॥ ५५ ॥ सम्पातेषु समस्तेषु तुम्बिकाः सन्निवेशयेत् । वृत्ताकारं शरावं स्याद् विन्यासं च धरैश्च तत् ॥ ५६ ॥ चतुरश्रेऽथवा वृत्ते भागत्रयविभाजिते । निवेशयेन्नागबन्धं§ सम्पाते वलिसूत्रयोः ॥ ५७ ॥ १ द. स्रा । २ क. मै । ३ क. वा । ४ क. र्वीं ; द. र्वा ५. द. नाः । ६ द. रु । ७ द. स्व । ८ ख. द. स्व । ९ ख. स्थिता । १० द. ल । ११ द. त्रं । १२ द. प्रचक्ष्महे । १३ द. ग । १४ ख. त्व । १५ द. व । १६ द. न्धान् । § नागवीथीति लक्ष्ये पठितम् ।

प्रासादद्वारमानादि नाम चतुष्पञ्चाशोऽध्यायः । ३०१ वितानमेतत्$^१$ कथितं यश्चिकीर्षति मानवः$^२$ । ऊर्ध्वतिर्यग्गतैर्नालैः क्रियते यन्निरन्तरम् ॥ ५८ ॥ पुष्पमालाकुलं श्रीमत्$^३$ पुष्पकं तदुदाहृतम् । अशोकपल्लवाकीर्णलुमाम्रैर्म्मनिवन्धनम्$^४$ ॥ ५९ ॥ चतुरश्रक्रियायुक्तं सा प्रोक्ता अमरावली । आध्माता कर्णमायाता तुम्बिकास्थानसंश्रया ॥ ६० ॥ तुम्बिनी यन्न मध्ये तु हंसपक्षं तदुच्यते । अस्यैव पक्षे तु यदा सम्बध्येत मनोरमां$^५$ ॥ ६१ ॥ तुम्बिनी च विपक्षेषु करालं तदुदाहृतम् । कोला लुमा स्याद् विकटे शङ्खे शान्ता प्रकीर्तिता$^६$ ॥ ६२ ॥ शङ्खनाभिसमं सूत्रं तुम्बिकायाः प्रवर्तते । सर्वेष्वपि $^७$लुमास्थानेष्वेकररेखान्वितं भवेत् ॥ ६३ ॥ शङ्खनाभिरिति प्रोक्तं वितानमिदमुत्तमम् । एतस्यैव लुमास्थाने तुम्बिका पद्मकावृता$^८$ ॥ ६४ ॥ वलयैर्भूषिता यत् स्यात् सपुष्पमिति तद् विदुः । क्षेत्रे वृत्तायताकारे कारयेच्छुक्तिसंज्ञकम् ॥ ६५ ॥ वृत्ताकारे भवेत् क्षेत्रे वृत्तं वलयकर्मणा । चतुरश्रे समे क्षेत्रे यल्लुमार्थलुमंर्धते( तः ) ॥ ६६ ॥ वृत्तक्षोभणभङ्गानि तन्मन्दारकमुच्यते । कुमुदं कुमुदस्येव लुमाक्षेपा$^९$दिहार्धतः$^{१०}$$^{११}$ ॥ ६७ ॥ पद्मके स्यादधैःक्षिप्ता विकासे मध्यमा लुमा । गरुडे गरुडो मध्ये नागाभरणशोभितः ॥ ६८ ॥ $\dagger$पुरोगतं तद् यदधो गत्वा स्यादूर्ध्वगं$^{१२}$ पुनः । अधो गत्वा पुरारोहमूर्ध्वमूर्ध्वं ततोप्यधः ॥ ६९ ॥

१ द. न । २ ख. द. ˚ति नामतः । ३ द. श्रीमान् । ४ क. स । ५ द. माः । ६ द. ताः । ७ द. रु˚। ८ द. ताः । ९ द. मा । १० ख. द. त्रा । ११ द. धि । १२ द. ख. दूर्धगतं पु˚। $\dagger$पुरोहतमिति तु लक्ष्ये पठितम् ।

३०२ समराङ्गणसूत्रधारे विचित्रक्षोभणाकीर्णमन्ते वृत्तं मुहुर्मुहुः । अष्टभिश्चाश्रिभिर्मध्ये विगुणन्मन्दारकं भवेत् ॥ ७० ॥ मानोन्मानमथ ब्रूमः प्रासादच्छाद्यसंश्रयम् । अर्धेनच्छाद्यविस्तारस्योर्ध्वं वंशं प्रकल्पयेत् ॥ ७१ ॥ अयमर्धोदयः प्रोक्त आवन्त्यो^१ नामतः परः । त्र्यंशेनच्छाद्यविस्तारस्योदयो^२ वामनो भवेत् ॥ ७२ ॥ वामनावन्त्ययोर्मध्ये नवधा प्रविभाजयेत् । भागोत्तरोदयात्^३ तेऽष्टौ वामनादुदयाः स्मृताः ॥ ७३ ॥ वा(आ)तपत्रोऽथ कौबेरः स(श)^४र्मनारख्यस्तथावली । हंसपृष्ठो महाभोगी नारदः ^५शैम्बुकस्तथा ॥ ७४ ॥ वामनः प्रथमस्तेषामावर्न्त्योते^६(न्त्येन) दशोत्यमी । च्छायानामथ वृत्तानामुदयः प्रोच्यतेऽधुना ॥ ७५ ॥ तलसूत्रसमं कृत्वा कुर्याद् द्वादशधोदयम् । षष्ठादारभ्य भागाँत्^७ स्युः सप्त भागोत्तरोदयाः ॥ ७६ ॥ कुबेरशेखरी चन्द्री नागश्चातु(थ) गणाधिपः । मुख्यश्चाच्छः सुभद्रश्च वृत्ते सप्तोदयाः स्मृताः ॥ ७७ ॥ कृत्वा त्रिकर्करपदं लुमापृष्ठं लिखेत् ततः । भागार्धमधिकं क्षेत्रं^८ भवेच्छाद्यकवर्तना ॥ ७८ ॥ भागार्धवर्धिते क्षेत्रे तलसूत्रक्रमान्विते । लुमामायां लिखेद् भूयः षट् क्रमेणानुसन्ततम् ॥ ७९ ॥ रिक्षा यथाद्विहस्ताय(?) लुमायाः स्यादनन्तरम् । लुमा त्रिभागहीनेन परिवृद्धाङ्गुलेन सा ॥ ८० ॥ तस्याश्चानन्तरा लक्ष्म्या सार्धं वृद्धाङ्गुल^११त्रयम् (?) त्र्यंशोनैः षड्भिरपरा त्र्यंशोनैर्दशभिः परा ॥ ८१ ॥ १ द. ॰त्या । २ क. स्योदयस्यव्यसनो (?) ३ द. ॰ष्टौ च । ४ ख. द. समानाख्य॰ । ५ द. ॰दस्यम्बुका॰ । ६ क. न्त्यौते । ७ ख. द. गाः । ८ क. रञ्चायः । ९ त्रादृ भ । १० थामं- भरायक्ष्म्या सा । ११ ख. द. लं द्वयम् ।

प्रासादद्वारमानादि नाम चतुष्पञ्चाशोऽध्यायः । ३०३ चतुर्दशभिरन्या स्यात् सार्धैर्वृद्धा ततोऽङ्गुलैः । विंशत्यङ्गुलवृद्धा तु सप्तमी कोणसंश्रिता ॥ ८२ ॥ क्रमेणानेन मानानि लुमानां वृद्धिह्रासयोः । अनुपातेन कार्याणि च्छाद्यक्षेत्रानुसारतः ॥ ८३ ॥ † कुबेरवल्लरीचन्द्रीपन्नगा गणनायकैः । § मुग्धा सुभद्रेत्येताः स्युर्लुमाकर्मार्धमादितः ॥ ८४ ॥ एतासां गण्डिकाछेदाश्चत्वारः परिकीर्तिताः । ऊर्ध्वस्तिर्यग्( ग )तिस्र्यंशस्तथार्थत्र्यंश एव च ॥ ८५ ॥ छाद्यकोदयविस्तारं तन्निर्गमसमायति । कृत्वा षोढा भजेत् क्षेत्रं विस्तारायामतः समम् ॥ ८६ ॥ तत्रोर्ध्वद्वयमानेनच्छिन्द्यात् प्रागेव गण्डिकाम् । तस्यां छेदानुसारेण दापयेदेव लम्बकम् ॥ ८७ ॥ अधस्ताद् गण्डिकायाश्च कण्टकानि प्रकल्पयेत् । अवपातोच्छ्रयौ ज्ञात्वा त्रीणि स्थानानि चिह्नयेत् ॥ ८८ ॥ गर्भे तथोर्ध्वे प्रान्ते च तृतीयं मध्यतस्तयोः । यत्र स्थाने स्थितं सूत्रं स्पृशति स्थानकत्रये ॥ ८९ ॥ तस्मात् प्रसार्य तत्सूत्रं भ्रमयेत् कर्कटं ततः । लुमार्थस्यैवमुपरि संस्थानमुपजायते ॥ ९० ॥ उपरि स्थितेन सूत्रेण तत्तुल्येनैव कर्कटम् । प्रान्तावलम्बकस्थाने भ्रमयेत् खल्वसिद्धये ॥ ९१ ॥ प्रागक्षे भागयुगलावच्छिन्नं फलके पुनः । कल्पयेत् सममेवैषा लुमापार्ष्णिनिर्गद्यते ॥ ९२ ॥

१ ख. द. ˚द्धां । २ क. द. ताः । ३ क. ˚न नामानि । ४ ख. द. न्द्रा । ५ द. काः । ६ क. स । ७ ख. गा । ८ द. दाययेद् । ९ द. ˚यो˚ । १० द. त । ११ द. प्रा । १२ ख. द. प्राक्क्षेत्रे भा । † ‘कुबेरशेखरी’ति पूर्वं पठितम् । § ‘मुख्य’ इति पूर्वं पश्यते । तदनन्तरं च ‘ अच्छ’ इति नामान्तरमपि तत्र दृश्यते ।

शेषां लुमां तु दीर्घांशैश्चतुर्भिः प्रविभाजयेत् । चतुर्घातः परं तस्याः कर्तव्यं वृत्तवर्तनम् ॥ ९३ ॥ अर्धोदये लुमोच्छ्रायो विस्तारांशद्वयोन्मितः । मूलेऽग्रतश्च भागार्धमुदयोऽस्या विधीयते ॥ ९४ ॥ अधःक्षेत्रे स विस्तारात् सूत्रमालम्ब्य तद्यथा । विस्तारात् सदृशे क्षेत्रे सार्धतद्भागमाश्रितः ॥ ९५ ॥ लुमाग्रेभागत्र्यंशं च तयोर्मध्यं च यत् स्थितम् । सूत्रं स्पृशेत् तत्र धृत्वा कर्कटं भ्रमयेद् बुधः ॥ ९६ ॥ भागभागोत्तरक्षेत्रापेक्षया चतसृष्वपि । गण्डिकासु विधातव्यं विधिवद् वृत्तवर्तनम् ॥ ९७ ॥ मूलाल्लुमायाः क्षेत्रस्य पञ्चमांशत्रयेऽथवा । पृथुत्वार्धे लुमापृष्ठलेखावृत्तद्वयं यथा ॥ ९८ ॥ संपतत्येवमालिख्य शेषं पूर्ववदाचरेत् लुमाया मूलतः क्षेत्रसप्तमांशचतुष्टये ॥ ९९ ॥ पृथुत्वार्धे लुमापृष्ठलेखावृत्तद्वयं यथा । संपतत्येवमालिख्य षड्भागैः शेषमाचरेत् ॥ १०० ॥ नवांशपञ्चके यद्वा क्षेत्रस्यैव लुमादितः । पृथुत्वार्धे लुमापृष्ठद्वयलेखां निवेशयेत् ॥ १०१ ॥ शेषैः षड्भिस्ततो भागैरन्यत् तु प्राग्वदाचरेत् । भागार्धं निर्गमः कार्यः प्रासादानां कनीयसाम् ॥ १०२ ॥ छाद्यकस्यैव भागैस्तु ज्यायसां निर्गमो यतः । तदन्तरे ये प्रासादास्तेषां क्षेत्रानुसारतः ॥ १०३ ॥ छाद्यस्य निर्गमः कार्यों विद्भिरनुपाततः । निर्गमस्य त्रिभागेन कनीयाञ् छाद्यकोदयः ॥ १०४ ॥

१ ख. द. मायता । २ ख. र्ध; द. र्द्ध । ३ ख. ध्यं यतः स्थितम् । ४ द. त्ति । ५ ख. लानुमा; द. ०नु । ६ क. गः स्युर्निर्गमोक्षायसां मतम् (?)।

प्रासादद्वारमानादि नाम चतुष्पञ्चाशोऽध्यायः । ३०३ अर्धभागेन परमो भाव्यं षड्भिस्तदन्तरम् । अन्ये भागोत्तराः पञ्च सप्तैव मुदया मताः ॥ १०५ ॥ इदानीमभिधास्यामः सिंहकर्णस्य लक्षणम् । छाद्यो¹दयोदयः स स्याद् दशभिस्तं विभजयेत् ॥ १०६ ॥ तैः स्यात् षोडशभिर्भागैस्तस्यैव तलविस्तृतिः । ऊर्ध्वतश्चतुरो भागांस्त्यक्त्वा शङ्कुं निवेशयेत् ॥ १०७ ॥ चतुर²श्रीकृते क्षेत्रे कर्णेनारभ्य शङ्कुतः । ततो वृत्तं लिखेत् पश्चाच्छङ्कुं समभिरोपयेत् ॥ १०८ ॥ ऊर्ध्वदेशांत् तु भागेन स स्याद् भागचतुष्टये । लिखेद् वृत्तं त्रिभागोनद्व्यंशकर्कट³कोद्भव⁴म् ॥ १०९ ॥ तस्योपरिष्टात् तदनु ग्रीवा कार्यैकभागिनी । गर्भे शृङ्गाग्रयोर्मध्ये⁵ तिर्यग् भागद्वयं भवेत् ॥ ११० ॥ मध्ये कर्णाग्रयोस्तिर्यक् कार्यं भागत्रयं बुधैः । ग्रीवाया उपरिष्टाच्च भागमेकं शिखा भवेत् ॥ १११ ॥ शिखाग्रमुपरिष्टाच्च कर्तव्यं गर्भसङ्गतम् । शिखार्यमूर्ध्वतस्तद्वदर्धभागांवलम्बितम् ॥ ११२ ॥ भागावलम्बि कर्णाग्रं स्कन्धाग्रं तावदेव तु । स्यात् कर्णखण्डयोर्मूलं स्कन्धदेशस्य सङ्गतम् ॥ ११३ ॥ स्वस्तिको¹⁰ द्व्यंशविस्तारायामः प्राग्वृत्तमध्यतः¹¹ । एवं शङ्कुमधःसूत्रादूर्ध्वं भागो¹²(गे) निवेशयेत् ॥ ११४ ॥ भागे निवेशितं कुर्यात् पूर्ववृत्तोद्य¹³शेषतः । स्वस्तिकान्तं चै¹⁴ पूर्वोक्तं पूर्ववत् सर्व¹⁵माचरेत् ॥ ११५ ॥ १ द. यो । २ ख. अंशिकक्षे; द. ॰अंशिकक्षेत्रे । ३ ख. शौ त्रिभागोनैः स; द. ॰शो त्रिभागोनैः सं° । ४ ख. द. य । ५ ख. कैः । ६ ख. द. ॰ध्यं । ७ द. य । ८ ख. र्ध; द. ॰र्द्धं° । ९ ख. द. ग । १० ख. द. कस्कन्ववि । ११ द. ख. मः । १२ ख. द. गर्भ नि° । १३ क. त्या । १४ ख. द. तु । १५ ख. द. मुपा । बा. ३९

३०६ समराङ्गणसूत्रधारे तलसूत्रादुपर्यंशैश्चतुर्भिर्गर्भतः समः( मम् ) द्वाभ्यां द्वाभ्यामुभयतो भागाभ्यां तिर्यगेव च ॥ ११६ ॥ भागेन तद्वदेवाधःसूत्रादुपरि गर्भतः । चतुर्भिश्च चतुर्भिश्च भागैरुभयतः समम् ॥ ११७ ॥ वृत्ताद्धानि लिखेदेककर्णयुक्तानि पूर्ववत् । एकशृङ्गाणि च ग्रीवास्वस्तिकार्धयुतानि च ॥ ११८ ॥ तलसूत्रबहिर्देशाद् बाह्यवृत्तसमुद्भवः२ । पदत्रयप्रविष्टैः स्यात् पार्ष्णिरत्र पॅरिस्फुटः ॥ ११९ ॥ त्रिवलीललितो नाम सिंहकर्णोऽयमीरितः । दशभागीकृते प्राग्वदुदये तत्प्रमाणतः ॥ १२० ॥ चतुर्दशांशविस्तीर्णे कर्णे सार्धे वलिर्भवेत् । दशभागोच्छ्रिते प्राग्वत् स्यात् त्रयोदशविस्तृतः ॥ १२१ ॥ क्षेत्न एकवलिर्नाम सिंहकर्णस्तथापरः । एते शोभान्विताः कार्यास्त्र्यश्रसंवरणाश्रयः ॥ १२२ ॥ प्रासादानामिति निगदितं द्वारमानं निवेशः५ स्तम्भानां च स्फुटमिह वितानानि तेषां लुमाश्च । वृत्तच्छाद्योच्छ्रितिरभिहिता छाद्यसंस्था लुमाश्च प्रोक्ताः सप्त प्रथितमपरं सिंहकर्णप्रमाणम् ॥ १२३ ॥ इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारापरनाम्नि वास्तुशास्त्रे प्रासादद्वारस्तम्भनिवेशवितानलुमालक्षणवृत्तच्छाद्यलुमासिंहकर्णप्रमाणं नाम चतुष्पञ्चाशोऽध्यायः ॥ १ क. द्वे । २ द. वाः । ३ क. ष्टा । ४ क. पुरः स्फु । ५ द. शं ।

मेर्वादिवोडशप्रासादादिलक्षणं नाम पञ्चपञ्चाशोऽध्यायः । ३०७ अथ मेर्वादिवोडशप्रासादादिलक्षणं नाम पञ्चपञ्चाशोऽध्यायः । प्रासादानाम्नतो लक्ष्म षोडशानां विशेषतः । ज्येष्ठमध्यकनिष्ठानां यथावदभिदध्महे ॥ १ ॥ विभज्यते यथां¹ येन प्रागश्चोर्ध्वं विधीयते( ? ) । यावदूं² यस्य प्रमाणं तुं³ नथा⁴ तत् तस्य कथ्यते ॥ २ ॥ मेरुः प्रासादराजश्च कैलासश्च हरॅ⁵प्रियः । सर्वतोभद्रकश्चैव विमानच्छदनन्दनौ ॥ ३ ॥ स्वस्तिको मुक्तकोणश्च श्रीवत्सो हंससंज्ञितः । रुचको वर्धमानश्च गरुडैश्च गजस्तथा ॥ ४ ॥ मृगराजश्च पद्मश्च वलभी ⁶चेति ते स्मृताः । न त्रयस्त्रिंशतोऽधस्तान्नापि पञ्चाशतः परा ॥ ५ ॥ सङ्ख्या भवति हस्तानां मेरोरिति पुराविदः । विभज्य दशधा क्षेत्रं शृङ्गं कुर्याद् द्विभागिकम् ॥ ६ ॥ कृत्वा षड्भागिकं मध्यं निर्गमस्तत्र दीयते । भागस्य षोडशांशेन विधेयं सलिलान्तरम् ॥ ७ ॥ पदैः षोडशभिर्गर्भे विधेया चास्य विस्तृतिः । प्रासादभित्ति( ः)पद्किका पदविस्तृतं⁷मन्तरम्( ? ) ॥ ८ ॥ ⁸पद्किका बाह्यभित्तिः स्यादित्येष स तदा॑⁹ स्मृतः । द्विपदो वेदिकाबन्धो जङ्घा पञ्चपदोदया ॥ ९ ॥ पदार्धेन पदार्धेन मेखलान्तरपत्रके । ¹⁰शृङ्गोच्छ्रितिस्त्रिभिर्भागैर्नवभिः शिखरोच्छ्रितिः ॥ १० ॥ शिखरस्यास्य कर्तव्यास्तज्जैः षोडश भूमिकाः । स्कन्धोऽशैर्र्विस्तृतः षड्भिरंशेनोच्छ्रितमण्डकम् ॥ ११ ॥ १ क. था प्रायः प्रापे चोर्वे वि (?)। २ क. दस्य। ३ क. च। ४ क. रि। ५ क. डो गरुडम्त । ६ द. वे। ७ द. ति। ८ क. वाटिका। ९ द. धा। १० क. त्रिभागोच्छ्रि ।

३०८ समराङ्गणसूत्रधारे ग्रीवा वंशोच्छ्रिता कार्या शिखरस्यादिविस्तृतौ । षड्गुणेनैव¹ सूत्रेण वेणुकोशं समालिखेत् ॥ १२ ॥ विस्तृतेरपि² भद्रायाः कुर्याद् द्विगुणमुच्छ्रयम् । कुम्भं भागेन कुर्वीत प्रासादेष्वखिलेष्वपि ॥ १३ ॥ एवमेष चतुःशृङ्गश्रतुर्द्वारोपशोभितः । मेरुर्मेरुरूपमः कार्यो वाञ्छता शुभमात्मनः ॥ १४ ॥ सर्वस्वर्णमयं मेरुं यद् दत्त्वा पुण्यमाप्नुयात् । तमिष्टकाशैलमयं कृत्वा तदधिकं³ भजेत् ॥ १५ ॥ मेरुः ॥ चतुरश्रीकृते क्षेत्रे सप्तविंशतिपाणिकम् । दशधा विभजेत् स स्यात् कैलासः पुण्यवर्धनः ॥ १६ ॥ ब्रह्मकोष्ठगतो गर्भः शेषं भित्त्यन्धकारिका । चतुर्भागं भवेद् भद्रं मूलकर्णौ त्रिभागिकौ ॥ १७ ॥ सप्तभागोच्छ्रिता जङ्घा मेखला चार्धभागिका । भागेनान्तरपत्रं स्याद् ⁴भागेनाण्डकसमुच्छ्रितम् ॥ १८ ॥ ग्रीवार्धभागमुत्सेधाच्छिखरं दशकोच्छ्रितम् । अर्धषष्ठांशविस्तारः स्कन्धः कैलाससंज्ञिते ॥ १९ ॥ अस्मिन्नन्तरपत्रे तु सूत्रं दत्त्वा सुताडितम् । त्रिगुणेन लिखेत् तेन वेणुकोशं मनोरमम् ॥ २० ॥ अष्टभूम्युच्छ्रयः श्रीमान् मञ्जर्या च विराजितः । उच्छ्रयश्चास्य कर्तव्यो द्विगुणः श्रियमिच्छता ॥ २१ ॥ कार्यं षड्भूमिकं चास्य भद्रं भागार्धनिर्गतम् । पातः सिंहकर्णैस्स्थुः(?) समाप्तिर्नायकेन च ॥ २२ ॥ कैलास एष कथितो विशेषेण हरप्रियः । कैलासः ॥

१ क. षड्गणा तेनु सू। २ द. न। ३ द. प। ४ द. त्रिव। ५ क. पदत्वात् मु। ६ द. पं। ७ क. वे। ८ क. र्ध। ९ द. र्णा।

मेर्वादिषोडशप्रासादादिलक्षणं नाम पञ्चपञ्चाशोऽध्यायः । ३०९ इदानीं सर्वतोभद्रः प्रासादः परिकीर्त्यते ॥ २३ ॥ स स्यात् षड्विंशतिं हस्तान् परमः परिमाणतः । जठरं बाह्यसीमा च भित्तयो ह्यन्धकारिकाः ॥ २४ ॥ जङ्घोत्सेधश्च कर्णौ च यथा मेरोस्तथा स्मृताः । तथैव भद्रविस्तारैः कार्यो भागार्धनिर्गतः ॥ २५ ॥ रथिकैका चतुर्भागा ततेः सार्धद्विभागिका$^३$। तासां परस्परं ज्ञेयो$^४$ भागभागं विधीयते(?) ॥ २६ ॥ षड्भागात् विस्तृतं कार्य शिखरं सप्तमो$^६$च्छ्रितम् । षड्भिर्दशभिर्भागैः स्यान्मूलजा स्कन्धविस्तृतिः( ? ) ॥ २७ ॥ ग्रीवार्धभागमुत्सेधाद्दण्डकं भागमुच्छ्रितम् । मूलसूत्रानुसारेण छेदः संयुज्यते यथा ॥ २८ ॥ अस्य रेखा तथा कार्या सर्वश्रेयःप्रसाधनी$^७$ मेरोरस्य च शृङ्गाणि सिंहकर्णैर्विभूषयेत् ॥ २९ ॥ मञ्जरीं पद्मकोशाग्रतुल्यां सर्वत्र कारयेत् । जयं लक्ष्मीं यशः कीर्त्तिं सर्वानि(णी)ष्टफलानि च ॥ ३० ॥ करोति सर्वतो भद्रं सर्वतोभद्रकः कृतः । सर्वतोभद्रः ॥ चतुरश्रीकृते क्षेत्रे विभागशतभाजिते ॥ ३१ ॥ विमानं विभजेत् प्राज्ञः श्रेयःपुष्टिसुखावहम् । भद्रैश्चतुर्भिसतत् कुर्यात् कर्णप्राग्रीवकैस्तथा ॥ ३२ ॥ पञ्चभूमिर्भवत्येष यदि वा त्रिविधं भवेत् । हस्ताँ$^{११}$स्त्रिंशद् भवेज्ज्येष्ठो मध्यमः पञ्चविंशतिः ॥ ३३ ॥ स्यादेकविंशतिर्हस्तात् कनीयान् षोडशाथवा । जातिशुद्धो भवेदेको मञ्जर्या वै$^{१२}$ परो भवेत् ॥ ३४ ॥

१ क. र्या । २ द. त् । ३ ख. द. काः । ४ क. यो भागं । ५ द. स्तृ° । ६ ख. वो, द. यो । ७ क. र्वाः, ८ क. नीः । ९ द. कर्णौ वि° । १० द. श्रो । ११ द. स्त । १२ द. च ।

३१० समराङ्गणसूत्रधारे मिश्रकोऽन्यो विमानानामिति संख्या त्रिधोदिता । ज्येष्ठो मिश्रकनिर्माणः स च कौ१लाशभद्रकृत् ( ? ) ॥ ३५ ॥ मध्यमो जातिशुद्धः स्यात् कनीयान् मञ्जरीयुतः । पञ्चभागयुतं भद्रं विस्तरेण प्रकीर्तितम् ॥ ३६ ॥ कर्णप्राग्ग्रीवविस्तारः कर्तव्यो भागसंमितः । भागार्धं क्षोभणे४ कार्यं तलिपं तज्जलान्तरं( ? ) ॥ ३७ ॥ गुप्तकर्णं तु कर्तव्यं यदिच्छेल्लक्षणान्वितम् । तस्माद् भद्रस्य निष्कंशं( ? ) भागेनैकेन कारयेत् ॥ ३८ ॥ मिश्रकस्य चतुर्भागं भद्रं कुर्याद् विचक्षणः । पञ्चभागोच्छ्रिता जङ्घा खुरपिण्डकया सह ॥ ३९ ॥ द्विभा(गा) रथिका कार्या भूमिः स्याच्चतुरंशका७ । द्वितीयार्धांशहीना च तृतीया भूमिरिष्यते ॥ ४० ॥ चतुर्थ्य(र्थी) तु त्रिभिर्भागैरर्धहीना तु पञ्चमी । उदयो भूमिकाया यः कूटं कुर्यात् तदर्धतः ॥ ४१ ॥ अर्धेन कु८म्भिकां कुर्यादुच्छ्रालंकसमन्विताम् । ऊँ१०र्ध्वभवस्तु( ? ) पञ्चम्या वेदिका भागमुच्छ्रिता ॥ ४२ ॥ घण्टा षड्भागविस्तारा कार्या भागद्वयोच्छ्रितां११ । घण्टोत्सेधं त्रिभिर्भागैर्विभजेत् तदनन्तरम् ॥ ४३ ॥ भागिकानि प्रकुर्वीत कण्ठग्रीवाण्डकानि च । भागं कण्ठप्रदेशैः१२ स्याद् दै१३ण्डिकायाः समुच्छ्रितिः ॥ ४४ ॥ घण्टार्धेन विधातव्या द्विभागा कलशोच्छ्रितिः । सूरसेनादिकं सर्वं कर्तव्यं पूर्ववत् तथा ॥ ४५ ॥ भद्रं मनोरमैश्चेह सिंहकर्णैर्विभूषयेत् । पञ्च१४न्यासेन सूत्रेण पद्मकोशं समालिखेत् ॥ ४६ ॥

१ द. कै । २ द. व । ३ द. वितः । ४ द. णा कार्या यच्छेषं तद् जलांतरम् ॥ ५ द. दी । ६ द. ष्का, ७ द. काः, ८ द. स्त° । ९ द. त्का । १० द. ऊर्ध्वं भवतु । ११ द. ताः । १२ द. शाः । १३ द. च्चद्रि । १४ द. न्या ।

मेर्वादिषोडशप्रासादादिलक्षणं नाम पञ्चपञ्चाशोऽध्यायः । ३११ लतांतयो(?)भवेदेषां लताभिस्तं प्रकल्पयेत् । मिश्रको मिश्रितैरङ्गैः शुद्धः स्याद् भूमिकान्वितः ॥ ४७ ॥ विमानः .। नन्दनस्य भवेत् सीमा द्वात्रिंशद्धस्तनिर्मितैः । अष्टाष्टकविभागेन चतुःषष्टिपदो हि सः ॥ ४८ ॥ भागैश्चतुर्भिर्गर्भोऽस्य शेषं भित्त्यन्धकारिकौ । भद्रं गर्भसमं कार्यं तदूर्ध्वेनास्य निर्गमः ॥ ४९ ॥ द्वौ रथौ पार्श्वतो भूयः सर्वतः कर्णसूत्रतः । पञ्चभागोच्छ्रिता जङ्घा मेखला भागसंमितौ ॥ ५० ॥ षड्भ(भू)मिरेष भूमिः स्यादेकैका द्वादशांशकैः । रेखास्कन्धाण्डकादीनां कैलासे(न) समाकृतिः ॥ ५१ ॥ नन्दनो नन्दयत्येष समृद्ध्या(द्वया) हन्ति चापदः । नन्दनः ॥ चतुरश्रीकृते क्षेत्रे पञ्चविं(शनि) हस्तके ॥ ५२ ॥ सूत्रपातं ततः कुर्यात् कर्मोयतमुखायतम्(?) । ततः सीमार्थसूत्रेण सम्यग् वृत्तं समालिखेत् ॥ ५३ ॥ ततस्तदष्टाविंशत्या भजेद् भागैर्यथापदम् । निर्मापये शालार्धेन(त् तदर्धेन शाला)दिक्सूत्रसंश्रिताः ॥ ५४ ॥ तासां तु मध्यगाः कार्या एकैकस्य रथास्त्रयः । अन्ये चार्थरथाः कार्याः शालाकर्णसमाश्रिताः ॥ ५५ ॥ भागषट्कोच्छ्रिता जङ्घा भागार्धेन तु मेखलाः । भागेनान्तरपत्रं स्याद् भागं चोदुवृत्तमण्डकम् ॥ ५६ ॥ अर्धभागोच्छ्रिताँ जीवा विष्कम्भेन चतुष्पदाम्(?) । शिखरस्योच्छ्रयो भागैरेकादशभिरिष्यते ॥ ५७ ॥ १ द. तु(त्र)। २ द. विस्तृता । ३ द. काः। ४ द. ताः । ५ द. ˚डकाः। ६ द. ˚न्धांश˚। ७ द. ˚र्णा । ८ द. ˚त्ततः शालाः कर्ण˚ । ९ द. प. । १० द. चोच्छ्रितमंडपं ॥ ५० ॥ ११ द. तो । १२ द. दाः ।

३१२ समराङ्गणसूत्रधारे सर्वेषामेव लतिना १मात्रिधा द्विगुणो हि सः (?) । विस्ताराद्२ द्विगुणं सूत्रं स्कन्धाद्यं ३चापि षड्गुणम् ॥ ५८ ॥ सुत्तानितं(?) समाकृष्य पद्मकोशं समालिखेत् । स पञ्चविंशतिर्हस्ता ज्येष्ठः षोडश मध्यमः ॥ ५९ ॥ कनीयान् द्वादशकरश्छस्यो४( ? ) विजानता । ज्येष्ठस्य भागसंख्येयमेतदर्धेन मध्यमः ॥ ६० ॥ मध्यमस्य तथार्धेन कनीयान् भागसंख्यया । भागषट्कमिता जङ्घा ज्येष्ठस्य परिकीर्तिता५ ॥ ६१ ॥ सप्तभागोच्छ्रिता सा स्यान्मध्यमे सकनीयसि । सर्वेषां लतिनामेष क्षेत्रेण विधिरीरितः६ ॥ ६२ ॥ स्वस्तिकोऽयं समाख्यातः स्वस्तिश्रेयस्करो७ नृणाम् । स्वस्तिकः ॥ इदानीं मुक्तकोणस्य सू( ल )क्ष्म ब्रूमः स तु९ त्रिधा ॥ ६३ ॥ षोडश द्वादशाष्टौ च हस्तसंख्या परस्य च । ज्येष्ठः षोडशभिर्भागैर्मध्यो१० द्वादशभिर्भवेत् ॥ ६४ ॥ कनीयानष्टभिः प्रोक्तः प्रासादो मुक्तकोणकः । मुक्तकोणस्वस्तिकयोरिदमेवान्तरं भवेत् ॥ ६५ ॥ स्वस्तिको वर्तुलस्तत्र चतुरश्रोऽपरः स्मृतः । पञ्चभागोन्नता१२ जङ्घा द्वौ भागौ रथिका भवेत् ॥ ६६ ॥ भागैश्चतुर्भिः कर्तव्या द्वितीया तस्य भूमिका । येषास्त्वर्धार्धभागेन विधेयास्त( द्व ? )स्य भूमिकाः ॥ ६७ ॥ विधाय नवधा गर्भैस्तै१३स्त्रयोदशभिर्भवेत्११ । जङ्घापादोनपञ्चाशैराद्यैकः१४ष्पणिकाँ१५( ? ) भवेत् ॥ ६८ ॥ मुक्तकोणः । विस्तारं दशधा कृत्वा षड्भागं मध्यमालिखेत् । १ द. मात्स्कंधाद् । २ द. त्रि । ३ द. श्रद्धापि । ४ द ष्ट । ५ द.ः प्रारब्धव्यो विजानता । ६ द. ताः । ७ द. वीर्°। ८ द. रा । ९ द. क्त । १० द. च । ११ द. ध्ये । १२ द. च्छ्रोन्ना । १३ द. गर्भं तंत्रयो° । १४ द. जे । १५ द. का। १६ द. शुं° ।

मेर्वादिषोडशप्रासादादिलक्षणं नाम पञ्चपञ्चाशोऽध्यायः । ३१३ १कर्णा द्विभागिको( ? )मध्यं चतुर्धा विभजेत् पुनः ॥ ६९ ॥ तदून्मध्ये कृतौ द्व्यंशौ ३भागिकौ वामदक्षिणौ । अङ्गुलीकरसंख्यातैर्विधेयो रथनिर्गमः ॥ ७० ॥ प्राग्ग्रीवैर्विकटैः स्वष्टैः स्तम्भैः ४सद्भूषकर्मभिः( ? ) । एवं गुणै५समायुक्तः श्रीवत्सः६ सुखदो भवेत् ॥ ७१ ॥ द्व्यङ्गुलं त्र्यङ्गुलं वापि चतुरङ्गुलमेव च । उदकान्तरकं कार्यं श्रीवत्सो नन्दनो(त्से नन्दने)पि च ॥ ७२ ॥ श्रीवत्सः ॥ विस्तारैर्दशधा भक्तैः षड्भा(गा)मञ्जरी भवेत् । सर्वतोभद्रवन्मूलकर्णावस्य द्विभागिकौ ॥ ७३ ॥ उदकान्तरमन्य(प्य)स्य श्रीवत्सस्यैवं कल्पयेत् । हंसोऽयं कीर्तितः सम्यक् शुभदो लक्षणान्वितः ॥ ७४ ॥ हंसः ॥ रुचकोऽप्येवमेव स्यादुदकान्तरवर्जिता( र्त)म् । भित्तयश्चतुरंशेन गर्भो व्या सार्धसंम९तः ॥ ७५ ॥ रुचकः ॥ चतुरश्रीकृते क्षेत्रे विभजेद् दशभिः पदैः । विदध्यादर्ध१०मानाख्यं तत्र भ्रान्तमनुक्रमात् ॥ ७६ ॥ भद्रस्यै११ च भवेद् भागैश्चतुर्भिः परिविस्तृतम् । एकेनैकेन भागेन द्वौ रथौ वामदक्षिणौ ॥ ७७ ॥ द्विभागविस्तृतौ कर्णौ निर्गमः स्यात् कराङ्गुलैः । वर्धमानैः१२ क्रियायुक्तो यशोलक्ष्मीं १३विवर्धयेत् ॥ ७८ ॥ रुचको वर्धमानो वा श्रीवत्सो हंस एव च । य एको रोचते तेषु न्यसेत् तं गरुडे सुधीः ॥ ७९ ॥ १ द. कर्णो द्विभागिकौ । २ द. तत्र मध्ये कृतो द्व्यंशो । ३ द. तौ वि० । ४ द. सद्भू० । ५ द. णः । ६ द. त्सुभवो । ७ द. स्यै । ८ द. तः । ९ द. मितेः । १० द. र्द्धं । ११ द. मस्य । १२ द. न । १३ द. च । वा. ४०

३१४ समराङ्गणसूत्रधारे पक्षावेतस्य कर्तव्यौ प्रासादार्थविनिर्गमौ¹। नासिकां वैनतेयस्य त्रिगर्भां कारयेदपि ॥ ८० ॥ गरुडः ॥ चतुःषष्टिपदे क्षेत्रे प्रासादं विभजेच्छुभम् । क्षेत्रार्थेन च सूत्रेण पृष्ठतो वृत्तमालिखेत् ॥ ८१ ॥ भागैश्चतुर्भिर्जङ्घास्य मेखलार्धभागिका । पुरतः †सूरसोयं( ? ) पृष्ठतश्च गजाकृतिः ॥ ८२ ॥ गजः ॥ चतुःषष्टिपदः सिंहो भद्रं भागचतुष्टयम् । द्व्यंशकौ मूलकर्णौ च गर्भः षोडशभिः पदैः ॥ ८३ ॥ विस्तारार्थे भवेज्जङ्घा मेखला पदिका भवेत् । एकैका रथिका चास्य भवेद् भागत्रयोच्छ्रिता³ ॥ ८४ ॥ सर्वतोभद्रवच्चा⁴स्य रेखाग्रीवाण्डकादिकम् । सिंहाक्रान्तैस्तथा भद्रैः प्रासादः सिंह उच्यते ॥ ८५ ॥ विक्रमार्जनशीलानां प्रासादोऽयं शुभावहः । सिंहः ॥ पद्मस्य हस्तसंख्या स्यात् षोडश द्वादशाथवा ॥ ८६ ॥ वर्तुलः स च कर्तव्यः सूत्रं तु स्वस्तिके यथा । सर्वे रथाः स्मृताः पद्मपत्राकृतिमनोरमाः ॥ ८७ ॥ उदकान्तरकं कुर्याच्छ्रेयसे नन्दने यथा । पद्मकः ॥ स्वस्तिकस्य यथा पूर्वं कथितं मानलक्षणम् ॥ ८८ ॥ तेनैव §लक्षितः सर्वो( ? )विदधीत विचक्षणः । यथामूलविभक्तंस्तु लतिषु स्वस्तिकादिषु ॥ ८९ ॥ १ द. तौ । २ द. सेनोयं । ३ द. ताः । ४ द. त्वस्याद्रे° । ५ द. न । ६ द. या । ७ द. हराः । ८ द. च्छ्रीवत्से नन्दने । ९ द. लतिनः सर्वान् वि° । १० द. क्ति । ११ द. स्त्रि । † ‘सूकराण्योऽयम्’ इति स्यात् । § ‘लतिकाः सर्वा’ इति स्यात् ।

मेर्वादिशोडशप्रासादादिलक्षणं नाम पञ्चपञ्चाशोऽध्यायः । ३१३ १यथास्कन्धविभागोऽपि रेखामध्यविभागताः । स्वस्तिकाङ्को विधातव्यः शुकनाशो(सो)च्छ्रयाच्छुभः^२ ॥ ९० ॥ प्रासादानां स भागैः स्यात् सप्तभिर्विहितः श्रिये^३ । विमाने सं^४ धराय्यंशन्यूनः कार्यों विपश्चिता ॥ ९१ ॥ कैलासो च(साच्च)तुरंशोना विधेना(या) शुकनासिका^५ । सर्वतोभद्रसिंहारूयौ मेरूर्णां तु विशेषतः ॥ ९२ ॥ षड्भिर्भागैर्विना कार्या शुकनासा विजानता । ^६प्रासादोच्चेन सन्धारो विमानाद्याः^७ प्रकीर्तिताः ॥ ९३ ॥ विस्तारार्धेन तद्गर्भो यच्छेषं तेन भित्तयः । प्रासाद(सि?)जङ्घो^८च्छ्रयेण तुल्यो गर्भतुलोदयः ॥ ९४ ॥ सभिर्त्तिर्गर्भतुल्यः स्यात् सन्धारेषु^९ तुलोदयः । स विधेयः पुनर्व्यासाद् यदि वा किञ्चिदुन्नतः ॥ ९५ ॥ मूलसूत्रं तु दशधा ++^१०(मत्स्य?)समालिखेत् । गर्भसूत्रं प्रतिष्ठाप्य सिंहकर्णं प्रकल्पयेत् ॥ ९६ ॥ सार्धभागेन सूत्रेण मध्यमस्य समालिखेत् । उरो द्विभाग^११तुल्यं तु मस्तकं भागमुच्छ्रितम् ॥ ९७ ॥ अर्धेन वोच्छ्रयस्तस्याः पक्षोच्छ्रायौ द्विभागिकाः^१२ । उरो(लेख्यै?)^१३ च सीमान्ते सूत्रेणच्छन्दमादिशेत् ॥ ९८ ॥ नवधा दशधा चैव सिंहकर्मा(र्णा)वुभौ स्मृतौ । एकषड्विस्तृतो भागा(?) उद्द्यात् पञ्चभागिकः^१४ ॥ ९९ ॥ सूरसेनो द्वितीयस्तु खात् समोदयविस्तृतिः उदयात् सार्धविस्तीर्ण^१५ सिंहकर्णत्रिसंकुला^१६(?) ॥ १०० ॥ कामलान् मल्हकांश्चान्यान् सिंहकर्णात् प्रलोप(कल्प)^१७येत् । प्रासादानां हि सर्वेषां सर्वमेतद् विभूषणम् ॥ १०१ ॥ १ द. त । २ द. यः शुभः । ३ द. यै । ४ द. शिखरा त्र्यंश न्यून° । ५ द. काः । ६ द. स्य । ७ द. प्रसादा येन संधारा° । ८ द. ग । ९ द. सा । १० द. कृत्वा मत्स्यं । ११ द. यो । १२ द. कः । १३ द. ॰ख्ये । १४ द. दु । १५ द. र्णा । १६ द. संकलाः । १७ द. न् प्रलेपयेत् ॥ ।