समराङ्गणसूत्रधार (महाराज भोज - वास्तु, स्थापत्य एवं यंत्र शास्त्र)

४९८ समराङ्गणसूत्रधारे दशधा प्रविभाज्यासौ शेषं श्रीवत्सवद् भवेत् । स्कन्धः षड्भागविस्तारो ग्रीवा भागार्धमुच्छ्रिता ॥ १७ ॥ अण्डकं भागिकं कार्यं कुमुदं चार्धभागिकम् । सार्धभागेन कलशो बीजपूरकसंयुतः ॥ १८ ॥ द्वितीयकर्णशृङ्गस्य स्यादूर्ध्वं मूलमञ्जरी । ++++++++ १अष्टभागंसमुच्छ्रिता ॥ १९ ॥ श्रीवत्सवद् विभागोऽस्याः स्कन्धग्रीवादिके भवेत् । एवं श्रीकूटसंक्षेपं (ज्ञोऽयं) प्रासादः परिकीर्तितः ॥ २० ॥ यं कृत्वा त्रिसहस्राणि दिव्यानि दिवि मोदते । श्रीकूटः ॥ अथ लक्ष्म २+++++++ स्याभिधीयते ॥ २१ ॥ तुल्यं प्रासादमानेन विदध्यादिह मण्डपम् । मुखायामेन तिर्यक् तु चतुरश्रं ३++++ ॥ २२ ॥ ४+++ भद्रविस्तारः कर्णाश्च तिलकास्तथा । मध्ये चतुष्किका कार्या भद्रविस्तारसम्मिता ॥ २३ ॥ नि५++++++ विधातव्यस्तु मण्डपे । जङ्घाप्रासादजङ्घायाः समोत्सेधा(?)विधीयते ॥ २४ ॥ मेखलं भागिकं ६++++++ च पूर्ववत् । स्तम्भं त्र्यंशोच्छ्रितं भागं वेदी घण्टा त्रिभागिका ॥ २५ ॥ क्रमाश्रयो यवाः पञ्च ७सिंहक +++++ । शोभिताः सिंहकर्णैश्च ८वृच्छाद्याङ्गातिभूषिताः (?) ॥ २६ ॥ मण्डपं कारयेदेवं श्रीकूटस्य विचक्षणः । श्रीकूटस्यं मण्डपः समाप्तः । अलिन्दे तु यदास्यैव क्रियते ११ भद्रवेदिका १२ (यदा ?) ॥ २७ ॥ १ द. इतः पूर्वं ‘प्रविस्तारा दशभाग स°’ इत्याधिकः पाठः । २ द. °मां तदीयस्य मंडपास्या° । ३ द. °सं समंततः । ४ द. तथैव । ५ द. निर्गमस्तेन मानेन वि° । ६ द. °कां कुर्यान्मन्वच्छाद्यं । ७ द. सिंहव्याघ्रविभूषिताः । ८ द. वृ । ९ द. य । १० द. श्रीकूटस्य विक्षणं भूषणं समण्डपः समाप्तः पाठः । ११ द. न्ते । १२ काः ।

श्रीकूटादिषट्त्रिंशत्प्रासादलक्षणं नाम षष्टितमोऽध्यायः । ४५९ प्रासादः श्रीमुखं ++ तदानीं स्यात् सुखावहः । श्रीमुखः ॥ यदा कूर्परमस्यैव चतुरश्रमधो भवेत् ॥ २८ ॥ तदा स्याच्छ्रीधरो नाम प्रासादो देवताश्रयः । श्रीधरः ॥ अस्यैव तु यदालिन्दः क्रियते भद्रवर्जितः ॥ २९ ॥ (रुचेः ?) भवेत् तदानीं वरदः प्रासादः शुभदायकः । वरदः ॥ विधीयते यदास्यैव भद्रमेकं विनिर्गतम् ॥ ३० ॥ निर्व्यूहैश्च तदा स स्यात् प्रासादः प्रियदर्शनः । प्रियदर्शनः ॥ विधीयते यदास्यैव नन्द्यावर्तो विनिर्गमः ॥ ३१ ॥ कुलमन्दस्तदा ज्ञेयः प्रासादः सुखकारकः । कुलनन्दनः ॥ इति श्रीकूटादिषट्कम् । अन्तरिक्षमथ ब्रूमस्तस्य द्वादशभागिकाः(?) ॥ ३२ ॥ षड्विंशत्या करैर्ज्येष्ठं मानायां दशभिर्भवेत्(?) । मध्यमे (मो) मध्यमनेन हस्तसंख्येयमीरिता ॥ ३३ ॥ पञ्चभागायतं भद्रं कर्णाः कार्या द्विभागिकाः । विस्तारस्तिलकानां स्यादन्तरं भद्रकर्णयोः ॥ ३४ ॥ निर्गमः सार्धभागः स्याद् भद्रस्य तिलकस्य च । गर्भः षोडशभागः स्याद् भागिकी भित्तिविस्तृतिः ॥ ३५ ॥ प्रदक्षिणा तु भागौ द्वौ बाह्यभित्तिः पदं भवेत् । कथितोऽयमथश्छन्दो ब्रूमश्छन्दमथोर्ध्वतः ॥ ३६ ॥ १ द. खो नाम । २ द. रुचेत्तदानीं । ३ द. हा । ४ द. त । ५ मुद्रित प्रतौ 'स स्याद् द्वादशभागिकः' इति स्यात् ।; द. स्तस्या । ६ द. कः । ७ मुद्रित पु. 'ज्येष्ठः कनीयान्' इति स्यात् । ८ द. कार्याः । ९ द. का । १० द. नां तु स्याद् ।

४६० समराङ्गणसूत्रधारे जङ्घा षड्भागिकोत्सेधा भागोत्सेधा च मेखला । ²++ भागत्रयोत्सेधे शिखरं प्रथमं तथा ॥ ३७॥ द्वितीयं तत्समं चोर्ध्वं तिलकस्योपरि स्थितम् । अधस्ता³++++++ छाद्यं तु भागिकम् ॥ ३८॥ शिखरं गर्भविस्तारं कर्तव्यं षट्पदोच्छ्रितम् । अर्धेन गर्भविस्तारा⁴ +++++स्तथा ॥ ३९॥ द्वितीयँशिखरस्योर्ध्वं (प्रागुल्भ्यान् ?) मूलमञ्जरी । इत्येष कथितः सम्यगन्तरिक्ष⁶ ++++ ॥ ४०॥ अन्तरिक्षप्रिया देवाः सर्वे वैमानिका यतः । अन्तरिक्षः ॥ भागैरष्टभिरत्रैव क्रियतेऽलिन्द⁸ +++ ॥ ४१॥ पुष्पाभासस्तदा ज्ञेयः प्रासादश्चारुदर्शनः । पुष्पाभासः । अथास्य क्रियते भद्रमलिन्दा¹⁰ +++++ ॥ ४२ ॥ ¹¹+ विशालको नाम्नौप्रासादाज्जायते शुभः(?) । विशालकः ॥ अथास्य क्रियते भद्रयुक्तस्त्यै¹³ ++ वर्जितः ॥ ४३॥ तदा संकीर्णको नाम प्रासादः परिकीर्तितः । संकीर्णकः ॥ यदा संकीर्णकस्यैव नन्दिका स( म )भागिकी ॥ ४४ ॥ क्रियते निर्गमेणैव महानन्दस्तदा भवेत् । महानन्दः ॥ विस्तारेण समश्च स्यान्नन्दिकानिर्गमो यदा ॥ ४५ ॥ १ द. धः । २ द. कार्य । ३ द. ˚स्तात् शिखरात् कार्य मल्लछाद्यं तु भाषिकं । ४ द. तां । ५ द. ग्रीवाण्डकलस । ६ द. यं । ७ द. क्षः सुरालयः । ८ द. ˚क्षाः प्रिय । ९ द. को यथा । १० द. श्चाग्रतो यदा । ११ 'विशालको नाम तदा प्रासादो जायते शुभः' इति स्यात् । इति मुद्रित पुस्तके । द. तदा । १२ द. म । १३ द. श्व यदालिंदविवर्जितः । १४ द. न्द । १५ द. स्त ।

श्रीकूटादिषट्त्रिंशत्प्रासादलक्षणं नाम षष्टितमोऽध्यायः । ४६१ नन्द्यावर्त इति ज्ञेयः प्रासादः स तदा बुधैः । नन्द्यावर्तः ॥ अन्तरिक्षषट्कम् । सौभाग्यमथ वक्ष्यामः स स्याद् द्वादशभिः पदैः ॥ ४६ ॥ उत्तमो विंशतिर्हस्तो मध्यमो दश पञ्च च । कनीयान्त्रिस(न् दश) मानेन सौभाग्यो मानतस्त्रिधा ॥ ४७ ॥ गर्भश्चतुर्भिर्भागैः स्याद् भद्रं तद्द्विस्तुतेः समम् । भद्रस्यार्धेन तिलकाः कर्णाः कार्या द्विभागिकाः ॥ ४८ ॥ द्वे द्वे पदे विधातव्यस्तथैकैकस्य निर्गमः । भद्राणां निर्गमं यद्वा विदध्यादेकभागिकम् ॥ ४९ ॥ भागिका¹ गर्भभित्तिस्तु² द्विपदा च प्रदक्षिणा³ । भागिकी बाह्यभित्तिः स्याज्जङ्घोच्छ्रायः पदानि षट् ॥ ५० ॥ भागिका⁴ मेखला प्रोक्ता (शृङ्गे⁵ ?) तन्मध्ये शिखरं भवेत् । मल्लच्छाद्यं च मध्ये स्याच्छृङ्गस्य शिखरस्य च ॥ ५१ ॥ एकभागोच्छ्रितं तच्च मञ्जर्यास्त्विह विस्तृतैः । ⁶गर्भभित्तिसमा कार्या सप्तभागा समुच्छ्रितिः ॥ ५२ ॥ ऊर्ध्वं द्वितीयशृङ्गस्य पूर्ववन्मूलमञ्जरी । अण्डकाद्यं यथोक्तं स्यात् सौभाग्योऽयं प्रकीर्तितः ॥ ५३ ॥ सौभाग्यः ॥ विधीयते यदास्यैव विना भद्रमलिन्दकः । तदा विभङ्गको नाम प्रासादः स्यात् सुशोभनः ॥ ५४ ॥ विभङ्गकः ॥ यदि भद्रस्य निष्कासः क्रियतेऽस्य तदा पुनः । प्रासादो विभवो नाम जायते परमोत्तमः ॥ ५५ ॥ विभवः⁷ ॥ १ द. कां । २ द. सु । ३ द. णः । ४ द. की । ५ द. शृं । ६ द. गर्भे । ७ द. प्रतौ नास्ति ।

भागद्वयविनिष्क्रान्ता नन्दिका क्रियते यदि । तदा वदन्ति बीभत्ससंज्ञं प्रासादमत्तुमम् ॥ ५६ ॥ बीभत्सः२ ॥ यदा निर्गमविस्तारैंसमा भवति नन्दिका । श्रीतुङ्ग इति विज्ञेयस्तदा प्रासादसत्तमः ॥ ५७ ॥ श्रीतुङ्गः ॥ यदा त्वलिन्दकोऽस्यैव क्रियते न विनिर्गतः । प्रासादो मानतुङ्गाख्यस्तदानीमुपजायते ॥ ५८ ॥ मौनतुङ्गः ॥ ब्रूमोऽथ सर्वतोभद्रं दशधा तं विभाजयेत् । षड्विधान्या (विंशत्या) भवेज्ज्येष्ठः कनीयान् दशभिः करैः ॥ ५९॥ हस्तैस्तथाष्टादशभिर्मध्यमः परिकीर्तितः । कर्णा द्विभागिकाः कार्या अलिन्दाः षट्पदोन्मिताः ॥ ६० ॥ चतुर्भागानि भद्राणि वि(द्वि) भागस्तद्विनिर्गमः । गर्भभित्तिर्बहिर्भित्तिरन्धारी च पदं पदम् ॥ ६१ ॥ गर्भस्तु षोडशपद इत्येवं छन्द ईरितः । विस्तारार्धेन जङ्घा स्यान्मेखला चैकभागिका ॥ ६२ ॥ प्रथमं कल्पयेच्छृङ्गं विस्तारात् सार्धमुच्छ्रितम् । द्वितीयशृङ्गं तन्नाल्पं पूर्वशृङ्गस्य मध्यग॑म् ॥ ६३ ॥ प्राच्छ्रिता षडायाम्या सुरःशिखमिष्यते (?) । कर्तव्यं मूलशिखरं तद्द्वचोपरिशृङ्गयोः ॥ ६४ ॥ मञ्जर्या विभजेद् भागं विस्तारं दशधा बुधः । स्कन्धः षड्भागविस्तारो धनुर्ग्रीवाण्डकादिकम् ॥ ६५ ॥ श्रीवत्सस्येव तत् कार्य मञ्जरी भागमानतः । क्रमार्धं वा पञ्चसिंह ++रूपैर्विभूषिता ॥ ६६ ॥

१ द. नंदिकी। २ द. त्सं। ३ द. रा। ४ इत उनरं 'सौभाग्यादिषट्कम्' इति पदमादर्शे लुप्तमिति पूर्वोत्तरप्रक्रमाद् विज्ञायते। ५ द. सिताः। ६ द. मं।

श्रीकूटादिषट्त्रिंशत्प्रासादलक्षणं नाम षष्टितमोऽध्यायः । ४६३ इत्युक्तः सर्वतोभद्रः + + कल्याणकारकः । सर्वतोभद्रः १ ॥ अलिन्दशोभितं भद्रं यदास्यैव विधीयते ॥ ६७ ॥ तदा बाह्योदरो नाम प्रासादप्रवरो भवेत् । बाह्योदरः ॥ यद्यलिन्दो न भवति भद्रमेकं तु निर्गतम् ॥ ६८ ॥ स्यान्निर्यूहोदरो नाम प्रासादप्रवरस्तदा । निर्यूहोदरः ४ ॥ यदा न तत्र भद्रं स्यान्नन्दिकानिर्गमो भवेत् ॥ ६९ ॥ भद्रैकोशं तदा ६विद्यात् षष्ठं प्रासादमुत्तमम् । ७भद्रैकोशः ॥ सर्वतोभद्रषट्कम् । चित्रकूटमथ ब्रूमस्तं भजेदष्टभिः पदैः ॥ ७० ॥ कुर्यात् करेभ्योऽष्टाभ्यस्तं यावत् स्याद्धस्तविंशतिः । कर्णभागिकविस्ताराः शेषालिन्दतिं २विस्तृतिः (?) ॥ ७१ ॥ भद्रं चतुष्पदं १०विद्याद् भागेनैकेन निर्गतम् । भागेन निर्गतोऽलिन्दो भित्त्यन्धार्थः पदं पदम् ॥ ७२ ॥ द्विपदोऽस्य भवेद् गर्भ(स्तलच्छित्ति समै११श्शिख १२?)मिष्यते । अण्डकं भागिकं कार्यं क्रमाच्चै १३क्रमसंवृता ॥ ७३ ॥ ऊर्ध्वं द्वितीयशृङ्गस्य कर्तव्या मूलमञ्जरी । सप्तभागोदया प्राग्वद् भागषट्कं तथायत १४॥ ७४ ॥ प्रासादमीदृशं कुर्याच्चित्रकूटं प्रमाणतः । चित्रकूटः ॥ ( भद्राङ्गैवविनिष्क्रां १६? ) तस्यैव यदा भवेत् ॥ ७५ ॥

१ द. प्रतौ नास्ति । २ द. तिं । ३ द. गृह । ४ द. प्रतौ नास्ति । ५ द. द्रं । ६ द. विं । ७ समोदरनन्दिभद्रयोर्लक्षणं च्युतम् । ८ द. कः । ९ द. भ्योष्टभ्यस्तंभस्याद्धस्तविंशतिः । १० द. क । ११ द. विं । १२ द. मं । १३ द. ॰श्च क्रमसंयुताः । १४ द. तः । १५ द. म । १६ द. क्रां ।

४६४ समराङ्गणसूत्रधारे प्रासादो विमलो नाम तदानीमुपजायते । विमलः ॥ अलिन्दस्तु यदास्यैव भद्रहीनो विधीयते ॥ ७६ ॥ तदानीं हर्षणो नाम प्रासादः स विजायते । हर्षणः२ ॥ क्रियते तु यदास्यैव कूर्परं भागनिर्गमम्३ ॥ ७७ ॥ तदानीं भद्रसंकीर्णः प्रासादो जायते शुभः । ३भद्रसंकीर्णः ॥ अस्यैव तु यदा भद्रं भागेनैकेन निर्गतम् ॥ ७८ ॥ भवेत् तदानीं प्रासादो नाम्ना भद्रविशालकः । भद्रविशालकः । ४+++ भद्रैश्च विना यदा त्वेष विधीयते ॥ ७९ ॥ तदानीं भद्रविष्कम्भः प्रासादः स्यात् सुखप्रदः६ । भद्रविष्कम्भः ॥ चित्रकूटादिषट्कम् । चतुरश्रे समे क्षेत्रे विभक्तेऽष्टभिरष्टकैः ॥ ८० ॥ प्रासादं (चयेद्वा ?) उज्जयन्तं सुशोभनम् । पदमेकं भवेत् कर्णस्तिलकन्तावदेव च ॥ ८१ ॥ सभित्तिगर्भमानेन भद्रं कुर्याद् विचक्षणः । बाह्यभित्तिर्भवेद् भागं भागमेकं प्रदक्षिणा ॥ ८२ ॥ भागिका गर्भभित्तिश्च गर्भमध्ये९ चतुष्पदम् । पञ्चभागोन्मिता जङ्घा भागं तत्रैव मेखला ॥ ८३ ॥ कर्तव्यं भागिकं शृङ्गमण्डकं चार्धभागिकम् । द्वितीयं साण्डकं शृङ्गं तत्समं पदमध्यगम् ॥ ८४ ॥

१ द. प्रतौ नास्ति । २ द. र्मेमं । ३ द. प्रतौ नास्ति । ४ द. प्रतौ नास्ति । ५ द. भद्रैर- लिंदैश्च । ६ द. दाः । ७ मु. पु. 'रचयेद् विद्वान्' इति पाठो भाति । द. चयेद्वा तु । ८ द. स्ता । ९ द. ॰ध्ये । १० द. ङ्गं ।

श्रीकूटादिषट्त्रिंशत्प्रासादलक्षणं नाम षष्टितमोऽध्यायः । ४६५ मल्लुच्छाद्यं विधातव्यमुत्सेधेनार्धभागिकम् । पदोत्सेधं च शिखरं गर्भभित्तिसमं भवेत् ॥ ८५ ॥ भागिकः कलशः कार्यो ध्वजशं१+स्य तत्समः । एतस्य मूलशिखरं कुर्यात् षड्भागविस्तृतम् ॥ ८६ ॥ भागाधिकसमुत्सेधं कार्यं कल्याणमिच्छता । ऊर्ध्वं तिलकश्शृङ्गस्य शिखरं स्यात् पदोच्छ्रितम् ॥ ८७ ॥ पञ्चाशाद्विस्तृतं (?) शेषं श्रीवत्सस्येव कारयेत् । इत्येष कथितः सम्यगुज्जयन्तोऽभिधानतः ॥ ८८ ॥ कार्योऽयं ४सर्वदेवस्य प्रासादः शुभलक्षणः । उज्जन्तः ॥ चित्रकूटा(दू) यथोत्पन्नाः प्रासादा विमलादयः ॥ ८९ ॥ उज्जन्तात् तथा पञ्च मेरुप्रभृतयो मताः । मेरुश्च मन्दरश्चैव कैलासः कुम्भ एव च ॥ ९० ॥ गृहराज इति प्रोक्ताः प्रासादास्ते सुलक्षणाः । अष्टोत्तरमिहोद्दिष्टं प्रासादानां शतं बुधैः ॥ ९१ ॥ ज्येष्ठमध्यकनिष्ठानां साधारणां तथैव च । तेष्वलिन्दैर्युताः केचिद् भद्रैः केचिच्च वेष्टिताः ॥ ९२ ॥ केचिद् वर्णसमाः कार्याः प्रासादाः सर्वशोभनाः । सर्वेऽप्येते विधातव्या (रिजं ? ) भागप्रतिष्ठिताः ॥ ९३ ॥ क्रोणा न विषमाः कार्या वर्गभेदश्च नेष्यते । एकहस्ता द्विहस्ता ++++ ये प्रकीर्तिताः ॥ ९४ ॥ यक्षनारगृह्यादीनां (?) रक्षसां च भवन्ति ते । भागेन (धूमः ऋतु ?) त्रेधा विनिर्दिशेत् ॥ ९५ ॥ ज्येष्ठं मध्यं कनीयश्च ज्ञेयं तच्चांशमानतः । ज्येष्ठं सार्धत्रिहस्तं स्यात् त्रिहस्तं मध्यमं विदुः ॥ ९६ ॥ १ द. ध्वजवंशश्च तं० । २ द. पदु । ३ मु. पुस्तके 'पञ्चाशविस्तृतम्' इति स्यात् । ४ द. सर्वदैव स्यात् प्रा० । ५ द. घु । ६ द. रिजुतामग्रं० । ७ क्ष । वा. ५९

सार्धहस्तद्वयमितं कनीयस्तद् विधीयते । त्रिहस्तं ज्येष्ठमपरं १मध्यं हस्तसमन्वितम् ॥ ९७ ॥ अर्धहस्तं कनीयश्च मानं भागस्य कीर्तितम् । ज्येष्ठो भागो द्विहस्तः स्यात् पादोनं मध्यमः करम् ॥ ९८ ॥ कनीयान् मध्यमार्थेन भागमानमिदं करैः । षडन्वितास्त्रिंशदमी विचित्राः श्रीकूटका( यातितिथा ग्रवात् ? ) । प्रासादमुख्या इह षट्कप्रभेदा भिन्ना +++ सह मण्डपैश्च ॥ ९९ ॥ इति महाराजाधिराजपरमेश्वरश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारनाम्नि वास्तुशास्त्रे श्रीकूटादिषट्त्रिंशत्प्रासादलक्षणं नाम षष्टितमोऽध्यायः ।!

अथ पीठपञ्चकलक्षणं नामैकषष्टितमोऽध्यायः ।

इदानीं द्राविडान् ब्रूमः प्रासादाञ् शुभलक्षणान् । एकभूम्यादयस्ते स्युर्यावद् द्वादशभूमिकाः ॥ १ ॥ पीठान्यपि च कथ्यन्ते तेषां पञ्चैव लक्षणैः । तलच्छन्दाश्च पञ्चैव तेषां ये शुभलक्षणाः ॥ २ ॥ पीठमाद्यं भवेत् तेषु पादबन्धनमुत्तमम् । स्त्री(श्री)बन्धाख्यं द्वितीयं च तृतीयं वेदिबन्धनम् ॥ ३ ॥ प्रतिक्रममिति प्रोक्तं चतुर्थं पीठमुत्तमम् । पञ्चमं पीठमुद्दिष्टं नाम्ना क्षुरकबन्धनम् ॥ ४ ॥ एतानि पञ्च पीठानि प्रोक्तानीह समासतः । उत्सेधं भागविंशत्या विभजेत् पादबन्धने ॥ ५ ॥ १ द. र्धं । २ द. मध्यमर्हं । ३ द. ˚क˚ । मुद्रित पुस्तके ‘याः कथिता यथावद्’ इति स्यात् । ४ द. ट्क । ५ द. पुस्तके ‘प्रासादलक्षणं’ इत्ययं पाठः नास्ति । ६ द. कः ।

पीठपञ्चकलक्षणं नामैकषष्टितमोऽध्यायः । ४६७ खुरकः पञ्चभागः स्याद् (द्वौ१) भागौ पद्मपत्रिका । भागिकी कणिका कार्या त्रिभागं कुमुदं भवेत् ॥ ६॥ कण्ठस्तु भागेनैकेन कण + श्र द्विभागिकः । पट्टिका भागमेकं स्याद् भागिकी पद्मपट्टिका ॥ ७॥ त्रिभागिकं कपोतं च कुर्यान्नासिकया सह । भागमेकं भवेच्छेद(:)पादबन्धाख्यपीठके ॥ ८॥ पद्मपत्र्याः प्रवेशः स्यात् खुरकादङ्गुलद्वयम् । ग्रासः षडङ्गुलस्तस्योः कुमुदं सप्तनिर्गमम् ॥ ९॥ प्रवेशमानं तावत् स्याद् यावद्दि( द्वि२)च्छेदपट्टिका । षडङ्गुलप्रवेशं च छेदपट्टस्य कारयेत् ॥ १०॥ समस्तैत्रं (?) विधातव्यं छेदस्य कणिकस्य च । निर्गमेण पुनस्तस्माद् द्वयङ्गुला कण्ठपट्टिका ॥ ११॥ अङ्गुलत्रितयं तस्याः पद्मपत्रीविनिर्गमः । (कपोतस्य ++++ तस्या?) स्यादङ्गुलत्रयम् ॥ १२॥ पट्टिकानां (सर्मसूत्रच्छेदानां च ७संष्ठिथः ?) । पादबन्धोऽयमाख्यातः श्रीबन्धः कथ्यतेऽधुना ॥ १३॥ ८पीठच्छेदस्य मानं तु सप्तविंशतिधा भजेत् । (१०तीडवर्तिचतुर्भाग ?) द्विभागा पद्मपत्रिका ॥ १४॥ कणिकां भागिकां कुर्यात् त्रिभागं कुमुदं ततः । छेदमेकं पदं ११विद्याद् भागं (मेडथरार्थं ?) तथा ॥ १५॥ मकरं भागमेकं च भागं मकरपट्टिकाम् । छेदमेकं पदं विद्यात् कण्ठमेकं पदं तथा ॥ १६॥ पट्टिकां भागमेकं च वेदी१२ भागं ततः परा१३ । छेदमेकपढं कुर्यात् ततः कण्ठं द्विभागिकम् ॥ १७॥ १ द. द्वि । २ द. स्य । ३ द. सू°। ४ द. माः । ५ द. अंगुलकपोतस्य । ६ द. मं । ७ द. संमष्ठिथः । ८ द. पीठस्थ्यो यस्य मा° । ९ द. ता । १० द. पी । ११ द. र्वि । १२ द. दीं । १३ द. रं ।

४६८ समराङ्गणसूत्रधारे पट्टिका भागमेकं च +++ पद्मपत्रिका । कपोतं नालिकायुक्तं विदधीत पदत्रयम् ॥ १८ ॥ छेदं च भागिकं कुर्यात् पीठे^२ श्रीबन्धनामनि । श्रीबन्धोऽयं समाख्यातो वेदीबन्धोऽथ कथ्यते ॥ १९ ॥ भागैरेकान्नविंशत्या (^४पीठस्याच्छोतिं ?) भजेत् । नीडवर्तिश्चतुर्भागा ^५द्विभागा पद्मपत्रिका ॥ २० ॥ कणिकां पदिकां ^६विद्यात् कुमुदं त्रिपदं तथा । कुर्वीत पदिकं छेदं तदुन्मेणदँस्तरं (?) बुधः ॥ २१ ॥ भागेनैकेन मकरं तथा मकरपट्टिकाम् । छेदं पदं ^८++कण्ठं भागिका^९ पद्मपत्रिका^१० ॥ २२ ॥ (कर्तव्या ?) भागिकीं^११ कुर्यात् कुमुदं च त्रिभागिकम् । छेदमेकपदं ^१२विद्यात् ततः कण्ठं द्विभागिकम् ॥ २३ ॥ पट्टिकां भागिकीं कुर्याद् भागिकीं ^१३++पट्टिकाम् । द्विभागो रसनापट्टाइछादस्तु पट्टिको भवेत् (?) ॥ २४ ॥ इति प्रतिक्रमं पीठं खुरबन्धोऽथुनोच्यते । वि(भजेद्) भागविंशत्या पीठोच्छ्रायं विचक्षणः ॥ २५ । नीरवर्तिश्चतुर्भागा +++ पद्मपत्रिका । कणिका भागमेकं स्याद् द्विभागं कुमुदं ततः ॥ २६ ॥ (^१५भागं मेदथाक्षेपो ?) मकरो भागिकस्तथा । भागमेकं विधातव्या ततो मकरपट्टिका ॥ २७ ॥ (^१६छेदा मकरपदं ?) कुर्यात् कण्ठमेकं पदं ततः । पट्टिकां भागिकीं विद्याद् भागिकी पद्मपत्रिका ॥ २८ ॥ कपोतं त्रिपदं कुर्यात् ततो नासिकया सह । छेदश्च भागिकः कार्यः खुरबन्धोऽयमीरितः ॥ २९ ॥ १ द. पद्मपत्रं° । २ द. ठं । ३ द नु । ४ मुद्रित पुस्तके 'पीठकस्योच्छ्रितिम्' इति स्यात् ; द. पीठस्यास्योच्छ्रतं । ५ द. विभा° । ६ द. र्दि । ७ द. ण्ड । ८ द. पदं । ९ द. कीं । १० द. कां । ११ द. वां । १२ द. र्दि । १३ द. पद्म । १४ द. स्तु । १५ द. भागामडधरोक्षेपो । १६ मु. पु. 'छेदमेकं पदं' इति स्यात् ।

पीठपञ्चकलक्षणं नामैकषष्टितमोऽध्यायः । ४६९ पीठंपञ्चकमित्युक्तं सूत्रितं पूर्वमेव यत् । पीठादूर्ध्वं तु विज्ञेया प्राज्ञैः खुरवरण्डिका ॥ ३० ॥ सन्ति चान्यानि पीठानि लक्ष्मभेद़ादनेकधा । तेषां मध्ये प्रकृष्टत्वादेतत् पञ्चकमीरितम् ॥ ३१ ॥ प्रासादानथ वक्ष्यामस्तलच्छन्दादनन्तरम् । तत्र पद्मो महापद्मो वर्धमानस्तथापरः ॥ ३२ ॥ स्वस्तिकः सर्वतोभद्रः प्रासादाः पञ्च कीर्तिताः । चतुरश्रीकृते क्षेत्रे कर्णसूत्रं प्रसारयेत् ॥ ३३ ॥ कर्णस्यार्धं ततः कृत्वा (गर्भाद्वह् ? ) बहिर्नयेत् । तदग्रयोः सूत्रपातात् स्यादन्यच्चतुरश्रकम् ॥ ३४ ॥ ⁴कूटं कुर्याद् द्विभागेन ( संमस्तत्राद् ? ) विचक्षणः । सूकराननसंस्थानं कुर्वीत सलिलान्तरम् ॥ ३५ ॥ एवं सर्वेषु कूटेसु सलिलान्तरमिष्यते । यदायतं भवेत् सूत्रं चतुर्भागविभाजिते ॥ ३६ ॥ गर्भो द्विभागिकस्तेन भागिका⁶ भित्तिरुच्यते । गर्भकर्णार्धमादाय कोणास्तं( न्तं )लाञ्छयेत् पुनः ॥ ३७ ॥ अष्टसु ++ मध्ये स्यादेवं ++++ बहिः । एवं पद्मतलच्छन्दो विधातव्यो विचक्षणैः ॥ ३८ ॥ महापद्मतलच्छन्दमधुना सम्प्रचक्ष्महे । पूर्वं यः कीर्तितश्छन्दः ( सम्पाता सूत्रयेत्कृताः ? ) ॥ ३९ ॥ ¹⁰तेषु संपादयेद् ++++ दिग्विदिगन्तरे । कर्णार्धं दापयेत् तत्र बाह्यभागविनिर्मिता( र्गतम् ) ॥ ४० ॥ ( ¹²ण्डीग्रेय्यो ? )दिशोर्मध्ये लाञ्छनं यद् व्यवस्थितम् । नैर्ऋतीयाम्ययोर्मध्ये तस्मात् तन्त्र¹³ प्रसारयेत् ॥ ४१ ॥

१ द. पीठ कंचपंचक° । २ द. चि । ३ द. श्य । ४ द. च । ५ द. कूटं कुर्याद्ध्यर्धेगेन सम- सूत्राद्धिं । ६ मुद्रित पुस्तके ‘समसूत्रादि’ति स्यात् । ७ द. त्रं । ८ द. की । ९ द. मध्यमे । १० द. तेषु संपातये द्वे खे द्वे द्वेग्विदिमं ( गं )तरे । ११ द. तां । १२ द. ऐंद्राम्रेयो दिशोमंध्ये; मुद्रित पुस्तके ‘ऐन्द्र्याग्नेय्यो’ इति पाठः स्यात् । १३ द. सूत्रं ।

४७० समराङ्गणसूत्रधारे नैरृतीयाम्ययोर्मध्याद् वाय्वम्बुपदिगन्तरौ (रे) । वाय्वम्बुपदिशोर्मध्यादीशसोमदिगन्तरे१ ॥ ४२ ॥ तृतीयां +++++ कूटस्य जलान्तरम् । कूटयोरुभयोर्मध्ये सूक२राननसन्निभम् ॥ ४३ ॥ महापद्मतलच्छन्दः प्रोक्तोऽयं राजपूजितः । इदानीं वर्धमानस्य तलच्छन्दोऽभिधीयते ॥ ४४ ॥ चतुरश्रं ५भजेत् पञ्चदशधा क्षेत्रमादितः । कूटं३ द्विभागिकं +++++ सलिलान्तरम् ॥ ४५ ॥ पञ्जरं सार्ध ६+++ भागिकं सलिलान्तरम् । चतुर्भागा७ भवेच्छाला (द्विविद्ध्या र्व पञ्जरे मः ?) ॥ ४६ ॥ अर्धभागं प्रवेशस्तु शालास(स्व)८त्रं जलाध(ध्व)नः । अष्टाङ्गुलविनिष्क्रान्ते बाह्यतः शुभदर्शने ॥ ४७ ॥ भागपादं प्रवेशः स्यात् पञ्जरान्तज(र्ज)लाध्वै११नः । अर्धभागं प्रवेशस्तु ++++++++ ॥ ४८ ॥ जलान्तरं तृतीयं च कर्तव्यं भागसम्मितम् । अनन्तरं प्रकुर्वीत पञ्जरं सार्धभागिकम् ॥ ४९ ॥ १२भागमेकं तलच्छन्दो यथौवदमभिधीयते१३ । चतुरश्रं समं क्षेत्रमष्टाविंशतिधा भजेत् ॥ ५० ॥ कुर्यात् कूटं चतुर्भागं +++ सलिलान्तरम् । त्रिभागं पञ्जरं तद्वद् द्विभागं सलिलान्तरम् ॥ ५१ ॥ शालां षड्भागिकीं कुर्याज्जलमार्गं द्विभागिकम् । त्रिभागं पञ्जरं भूयश्चन्द्रशालाविभूषितम् ॥ ५२ ॥ पुनर्द्विभागिकं कुर्याच्चतुर्थं सलिलान्तरम् । विदधीत चतुर्भागं रथकं १४चै सुशोभनम् ॥ ५३ ॥ १ द. इतःपरं 'ईशशो मध्यादिन्द्रवह्निदिगंतरे ।' इत्यधिक पाठः । २ द. को । ३ द. भां । ४ द. त्य । ५ द. क्षेत्रं । ६ द. भागं च । ७ द. गां । ८ द. श्व । ९ द. दे । १० द. न्न । ११ द. धनः । १२ वर्धमानतलच्छन्दलक्षणापरिसमाप्तावेव छन्दान्तरस्य लक्षणोपक्रमादादर्श ग्रन्थपातोऽनुमीयते । मुद्रित पुस्तके पाठः । १३ द. दा । १४ द. वस्तु ।

पीठपञ्चकलक्षणं नामैकषष्टितमोऽध्यायः । ४७१ एवं दिक्षु समस्तासु समैर्भागैः प्रकल्पयेत् । चतुर्भागे ततः क्षेत्रे गर्भं कुर्याद् द्विभागिकम् ॥ ५४ ॥ स्वस्तिके¹ वर्धमाने च भागिक्यो भित्तयः स्मृताः । स्वस्तिकोऽयं तलच्छन्दः कथितोऽतिमनोहरः ॥ ५५ ॥ इदानीं सर्वतोभद्रतलच्छन्दोऽभिधीयते । चतुरश्रीकृते क्षेत्रे गर्भं कुर्याद् द्विभागिकँम् ॥ ५६ ॥ कुर्यात् त्रिभागिकं कूटं जलमार्गं द्विभागिकम् । त्रिभागिकं ततः कूटं तोयमार्गं द्विभागिकम् ॥ ५७ ॥ शालाष्टभागिकी कुर्याज्जलव(र्त्म)द्विभागिकम् । भूयस्त्रिभागिकं कूटं द्विभागं सलिलान्तरम् ॥ ५८ ॥ त्रिभागिकी³ च रथिका⁴ भवेद् दिक्षु (चतुर्दश?) । चतुरश्रीकृते(तं)क्षेत्रे(त्रम्) अष्टाविंशतिधा भजेत्⁷ ॥ ५९ ॥ कुर्यात् त्रिभागिकं कूटं चतुर्धा प्रविभाजिते । भागिक्यो भित्तयः कार्यास्तथा गर्भो द्विभागिकः ॥ ६० ॥ इत्येष सर्वतोभद्रस्तलच्छन्दो विधीयते । एते प्रोक्ता निरन्धाराः सान्धारांस्तु प्रचक्ष्महे ॥ ६१ ॥ चतुरश्रीकृतं क्षेत्रं भजेद् द्वादशभिः पदैः । चतुर्भागो भवेद् गर्भो भागिक्यो भित्तयः स्मृताः ॥ ६२ ॥ भागिकान्धारिका तद्वद् द्विभागा बाह्यभित्तयः । एवमेते तलच्छन्दाः पञ्चार्याः परिकीर्तिताः ॥ ६३ ॥ पीठान्युक्तान्येवमेतानि पञ्च प्रासादानां नामभिर्लक्षणैश्च । पञ्च प्रोक्ता ये तलच्छन्दभेदा- स्तैर्विज्ञातैः पूज्यतामेति लोके ॥ ६४ ॥ इति महाराजाधिराजपरमेश्वरश्रीभोजदेवविरचिते समराङ्गणसूत्रधारनाम्नि वास्तुशास्त्रे पीठपञ्चकाध्यायो नामैकषष्टितमोऽध्यायः ॥ १ द. 'केर्वे°। २ द. मू। ३ द. कां। ४ द. कीं। ५ द. कां। ६ द. र्दिशं। ७ द. भवेत्। ८ द. रा। ९ द. क्ष्म्यहे। १० द. याः।

४७४ समराङ्गणसूत्रधारे

कूटं तदूर्ध्वं कुर्वीत विचित्रं नासिकान्वितम् । छेदान्तं पूर्वमानेन सर्वमेतद् विधीयते ॥ २४ ॥ तस्योपरि पुनर्जङ्घा सर्वाभरणभूषिता । ततो मालाथ (ल) शुनं तोरणं कलशस्ततः ॥ २५ ॥ वीरगण्डस्ततो (थो) च्छालं पत्रकं वीरगण्डकः । हीरकं पट्टिका तद्वद्वसन्तपट्टिका पुनः ॥ २६ ॥ कपोतच्छेदमेहाश्च (मँकरोऽस्य ?) च पट्टिका । छेदः करपट्टिका च (?) वेदीच्छेदोऽथ कण्ठकः ॥ २७ ॥ पट्टिका पद्मपूर्वा च कर्तव्या पट्टिका ++। ततश्छेदो विधातव्यः सर्वैराभरणैर्युतः ॥ २८ ॥ ततश्छित्त्वा तथा कार्यं यथा शोभा प्रजायते । पुनः कण्ठ्यं(?) प्रदातव्यः पट्टिका पद्मपट्टिका ॥ २९ ॥ ततः कण्ठं विधातव्यं चन्द्रमालाविभूषितम् (?)। प्रकुर्वीत ततःच्छेदमपरिष्टाद् विचक्षणः ॥ ३० ॥ कण्ठपट्टिकया युक्तं तदूर्ध्वं कण्ठपट्टिकाम् । सप्ताङ्गुलानि कर्तव्यस्ततो घण्टाविनिर्गमः ॥ ३१ ॥ भागार्धं विस्तृतैस्तस्या विस्तारार्धं समुच्छ्रितिः । एवं द्विभूमिकं प्राज्ञः प्रासादं परिकल्पयेत् ॥ ३२ ॥ द्विभूमिकः ॥ त्रिभूमिकस्तृतीयोऽथ प्रासादोऽस्माभिरुच्यते । तस्यैकादश विस्तारो हस्तः पञ्चदशोच्छ्रयः ॥ ३३ ॥ चतुर्दशाङ्गुलान्येषां भवेदस्याधिकापि(नि) च । +++भूमिकस्यैतत् कर्णमानमसंशयम् ॥ ३४ ॥ पीठं द्विहस्तं कुर्वीत तत्रादौ पूर्वसूचितम् । जङ्घां त्रिभागिकोत्सेधां कूटोच्छ्रायं तु भागिकम् ॥ ३५ ॥

१ द. भ । २ द. ंदं मेहांश्च । ३ मुद्रित पुस्तके 'मकराख्या' इति स्यात् । ४ द. भूमिकः । ५ द. रा । ६ द. च्छिृत्वाः ।

द्राविडप्रासादलक्षणं नाम द्विषष्टितमोऽध्यायः । ४७५ भवेजङ्घा तृतीया च सार्धभागद्वयं ततः । भागं च कूटप्रसरश्चन्द्रशालाविभूषितः ॥ ३६ ॥ पुनस्तृतीया जङ्घा (स्याद् भाग) द्वय (स) मुच्छ्रिता । नतश्च (शो ?) कू (ट) प्रस्तारो भागिको भूषणान्वितः ॥ ३७॥ भागं स्याद् वेदिबन्धः + सगुणद्वारकण्ठकः । चतुर्द (र्दि) शमसौ कार्यों भूषायुक्तो यथोचितम् ॥ ३८ ॥ घण्टाच्छेदस्तु भागौ३ (द्वौ) द्वयङ्गुलद्वयसंयुतौ । एकादशस्तरा४ (कुरु ?) स्तस्योपरि विधीयते ॥ ३९ ॥ इदानीं प्रविभागोऽस्य पीठादूर्ध्वं विधीयते । हस्तमेकं भवेजङ्घा (यद्येपि च ?) तया समा ॥ ४० ॥ माला तु द्विस्तरा प्रोक्ता लशुनं भागिकं ततः । भरणं स्तरमेकं स्यात् कलशोऽपि च तत्समः६ ॥ ४१ ॥ वीरगण्डसमायुक्तमुच्छालं द्विस्तरं ततः । ततस्तरं वीरगण्डो ७++++++++ ॥ ४२ ॥ हीरकं द्विस्तरं विद्यात् स (स्त) रं वासन्तपट्टिका । कपोतं८ नासिकायुक्तं त्रिस्तरं कारयेत् ततः ॥ ४३ ॥ छेदं प्रस्तप्रमाणं च मेढं च तत्सम्मितम् (?) । स्तरं कुर्वीत मकरं तदर्धेनास्य पट्टिका९ ॥ ४४ ॥ छेदं तथैव कुर्वीत कण्ठमेकंस्तरं ततः । पट्टिका वेदिका चैव स्तरमेकं विधीयते ॥ ४५ ॥ छेदमर्धस्तरं ११विद्यात् कण्ठं सार्धस्तरं ततः । पट्टिका स्यात् स्तरं पद्म स्तरमेकं ततो भवेत् ॥ ४६ ॥ शेषे१२ च सुन्दरं कण्ठं विधातव्यं(?) विचक्षणैः । अनन्तरं द्वितीया च जङ्घा कार्या नवस्तरा ॥ ४७ ॥ १ द. द्वि । २ द. श । ३ द. ˚ग द्वयङ्गुल˚ । ४ द. रः । ५ द. टा । ६ द. मम् । ७ द. हीरकं द्विस्तरं ततः । पट्टसूरस्ततः कार्यस्तरमेकं च पट्टिका । वसन्त द्विस्तरं विद्यात्सरं वासन्तपट्टिकां । ८ द. ता । ९ द. कां । १० द. कं । ११ द. विं । १२ द. षं ।

४७६ समराङ्गणसूत्रधारे मध्ये च सा प्रकर्तव्या तदूर्ध्वं तां विभाजयेत् । ततस्तरं भवेच्छाला स्तरार्धं लशुनं ततः ॥ ४८ ॥ तथैव भरणं ज्ञेयं पूर्वनिर्दिष्टलक्षणम् । वीरगण्डेन सहितः कलशोऽपि तथा भवेत् ॥ ४९ ॥ पद्मपत्रिकया युक्तं स्तरमुच्छालकं विदुः । वीरगण्डं स्तरं विद्यादर्धभागं च हीरकम् ॥ ५० ॥ पट्टं तथैव कुर्वीत स्तरस्यार्धेन पट्टिका । वसन्तः स्तरमेकं स्याद् स्तरं वासन्तपट्टिका ॥ ५१ ॥ कपोतं त्रिस्तरं कुर्यान्नासिकासहितं बुधः । छेदमर्धस्तरं विद्यान्मेढं तत्तुल्यमेव च ॥ ५२ ॥ मकरं स्तरमेकं च भागार्धं पट्टिकां ततः । ³भागमेकं भवेच्छेदः स्तरं कण्ठस्तदूर्ध्वतः ॥ ५३ ॥ पट्टिका वेदिका चैव स्तरमेकं विधीयते । छेदं भागार्थिकं कुर्यात् कण्ठकं सार्धभागिकम् ॥ ५४ ॥ भागेन पट्टिकां कुर्यात् तथा कमलपत्रिकाम् । कूटं ततः परं कुर्यान्नासिका च (सु) विभूषितम् ॥ ५५ ॥ तृतीयजङ्घामद्वा (तद्वत्) स्याच्चतुर्भिः कल्पिता स्तरैः । स्तरमेकं भवेन्माला स्तरं च लशुनं विदुः ॥ ५६ ॥ भरणं स्तरमेकं च कुम्भमेकस्तरं तथा । वीरगण्डसमोपेतमुच्छालं स्यात् तदूर्ध्वतः ॥ ५७ ॥ स्तरमेकं प्रकुर्वीत वीरगण्डसमु(च्छ्रि)तिम् । ततश्च हीरकं कुर्याद् भागेनैकेन बुद्धिमान् ॥ ५८ ॥ सार्धभागेन पट्टिः⁴ स्यात् पट्टिकार्थं स्तरं तथा । स्तरमेकं वसन्तं स्यात् स्तरं वासन्तपट्टिका ॥ ५९ ॥ कपोतो द्विस्तरश्छेदोऽर्धस्तरो मेण्ढकः स्तरः । भागिको मकरः कार्यः पट्टिका चार्धभागिकों ॥ ६० ॥

१ द. ण्ड । २ द. कां । ३ द. ‘भागमेकं......सार्धभागिकम्’ इति पाठः नास्ति । ४ द. ट्टः । ५ द. की ।

द्राविडप्रासादलक्षणं नाम द्विषष्टितमोऽध्यायः । ४७७ ('मेदो ?)ऽर्धभागिको भागमेकं कण्ठः प्रकीर्तितः । पट्टिकावेदिका( भेदा ? )स्त्रयोऽप्यर्धस्तरं पृथक् ॥ ६१ ॥ कण्ठश्चार्धस्तरः कार्यः पीठिका चार्थभागिका । अर्धभागेन कर्तव्या तदूर्ध्वं पद्मपत्रिका ॥ ६२ ॥ विचित्रलक्षणोपेतं ततः कूटं विधीयते । स्तरमेकं भवेच्छेदः स्यात् कण्ठोऽप्येवमेव ( च ?) हि ॥ ६३ ॥ पट्टिका स्तरमेकं स्यात् ततो वेदी स्तरद्वयम् । छेदः स्तरं भवेद् भूयः कण्ठः स्याद् द्विस्तरं³ ततः ॥ ६४ ॥ कर्तव्ये स्तरमेकैकं पट्टिका पद्मपत्रिका४ । घण्टा ततःक( प )रं कार्या मानतो विंशतिस्तरा ॥ ६५ ॥ एकादशस्तरः कुम्भः सर्वेषां सर्वतो भवेत् । त्रिभूमिकोऽयमाख्यातश्चतुर्भूमिरथोच्यते ॥ ६६ ॥ त्रिभूमिकः ॥ हस्तान् पञ्चदश क्षेत्रं ५विस्तारा( त्तु )प्रकल्पयेत् । उच्छ्रायेण६ तु हस्तानां स्यात् ( पादैकविंशतिः ? )७ ॥ ६७ ॥ द्विहस्तं कारयेत् पीठं जङ्घां हस्तत्रयोच्छ्रिताम् । सार्धहस्तं भवेत् कूटं सर्वालङ्कारभूषितम् ॥ ६८ ॥ द्वितीयजङ्घा कर्तव्या पादहीनं करत्रयम् । सपादहस्तं कुर्वीत कूटमन्यत् तदूर्ध्वतः ॥ ६९ ॥ तृतीयजङ्घा कर्तव्या सार्धं हस्तद्वयं ततः । ततश्च कूटप्रस्तारो हस्तमेकं विधीयते ॥ ७० ॥ ९जङ्घा चतुर्थी कर्तव्या सार्धहस्तद्वयं ततः । ततश्च कूटप्रस्तारो हस्तमेकं विधीयते ॥ ७१ ॥ जङ्घा चतुर्थी कर्तव्या सपादद्विकरोच्छ्रितां८ । हस्तं च कूटप्रस्तारो वेदीबन्धस्तथाविधः ॥ ७२ ॥

१ द. 'मेदो ?......चार्धभागिका' इति पाठः नास्ति । २ द. त्रं । ३ द. रस्ततः । ४ द. के । ५ द. विस्तारेण प्र° । ६ द. च्छ्र । ७ मुद्रित पुस्तके 'पादोनैकविंशतिः' इति स्यात् । ८ द. त । ९ द. 'जङ्घा......विधीयते ॥' इति पाठः नास्ति । १० द. ताः ।

४७८ समराङ्गणसूत्रधारे गर्भार्धविस्तृता घण्टा कार्या हस्तत्रयोच्छ्रिता । चतुर्दशस्तरः कुम्भः सर्वेषामुपरि स्थितः ॥ ७३ ॥ सूचिका(ता)हस्तसङ्ख्यैषा विभागः कथ्यतेऽधुना । पीठं हस्तद्वयोत्सेधं जङ्घालङ्कृतिरुच्यते ॥ ७४ ॥ दशभागो १भवेदेकमुच्छालं द्विस्तरं ततः । वीरगण्डं स्तरं विद्याद् द्विस्तरं हीरकं भवेत् ॥ ७५ ॥ पट्टस्तथैव विज्ञेयो(त्सेधकी ?)पट्टिका ततः । वसन्तं द्विस्तरं ++++ वासन्तपट्टिका ॥ ७६ ॥ कपोतस्त्रिस्तरः कार्यों भागं छेदो विधीयते । मेढं स्तरं प्रकुर्वीत २स्तरं कण्ठस्य पट्टिका ॥ ७७ ॥ ३कुर्वीत भागिकीं देवा(वेदीं)ततच्छे(छे)दे च भागिकम् । पुनः कण्ठं प्रकुर्वीत द्विस्तरं पट्टिकां ततः ॥ ७८ ॥ स्यात् पद्मपत्रिकाय्येवं घण्टा पञ्चस्तरा ततः । विचित्रं लक्षणोपेतं ततः कुम्भं निवेशयेत् ॥ ७९ ॥ जङ्घास्तम्भं द्वितीया(याँ) विदध्यादष्टभागिकम् । मालां ४+ द्विस्तरं कुर्याद् भागिकं ५त(ल)शुनं ततः ॥ ८० ॥ भर(णं) स्तरमेकं च कलशं तत्प्रमाणतः । वीरगण्डेन संयुक्तं (७तावांश्रो ?)च्छालकं भवेत् ॥ ८१ ॥ द्विस्तरं तन्तु विज्ञेयं वीरगण्डः स्तरं भवेत् । हीरकं द्विस्तरं विद्यात् पद्मं८ चैव तथाविधम् ॥ ८२ ॥ पट्टिका स्तरमेकं स्याद् वसन्तं द्विस्तरं ततः । वसन्तपट्टिकां भागं कपोतं त्रिस्तरोच्छ्रितम् ॥ ८३ ॥ कुर्वीत भागिकं (९भेदं ?) स्तरमेकं च मेढकम् । मकरं स्तरमेकं च तथा मकरपट्टिकाम् ॥ ८४ ॥ १ द. इतः पूर्वं 'भवेत् स्तंभो मालाबुद्धितस्तरा ततः । एकस्तरंस्याल्लशुनं भरणं सूरमेव च ॥ कुंभस्तरं' इति अधिकः पाठः । २ द. इतः पूर्वं 'मकरं च तथाविधि ॥ पट्टिकां स्तरमेकं च छेदं कुर्वीत भागिकं । कंठं तथैव कुर्वीत' इति अधिकः पाठः । ३ द. कुर्वीत भागिकी देवी संध्यां ततः छेदं च भागिकां । ४ द. या । ५ द. ला तु । ६ द. ते । ७ द. ततो । ८ द. टं । ९ द. छेद ।

द्रविडप्रासादलक्षणं नाम द्विषष्टितमोऽध्यायः । ४७९ भेदः स्तरं भवेत् कण्ठः स्तरं भागं च पट्टिका । वेदिका स्तरमेकं च च्छेदमर्धेन कारयेत् ॥ ८५ ॥ कण्ठं सार्धस्तरं कुर्यात् स्तरमेकं च पट्टिकाम् । आभा(अम्भो)जपत्रिकां भागं कुर्याद् घण्टां चतुःस्तराम् ॥ ८६ ॥ प्राग्ग्रीवभूषिता सा स्यात् कुम्भं कुर्यात् तदूर्ध्वतः । जङ्घास्तम्भस्तृतीयायां सप्तांशश्चतुर^१+कः ॥ ८७ ॥ ततो मालाथ लशुनं भरणं कुम्भकाण्डकौ । उच्छांलं गण्डको हीरं प्रत्येकं स्युः स्तरं स्तरम् ॥ ८८ ॥ पैद्मं सार्धस्तरं विद्याद् भागेऽर्धे पट्टिकां तथा । भागमेकं वसन्तः स्याद् भागं वासन्तपट्टिका ॥ ८९ ॥ कपोतं त्रिस्तरं कुर्याच्छेदमेकस्तरं ततः । ततश्च मे(ढैंकं^३ मरं ?) विदधीत स्तरं स्तरम् ॥ ९० ॥ तत्पट्टिका तु भागार्धं (४भेदं ?) भागार्धमेव च । कण्ठो वेदि पट्टिका (च) त्रीण्येतानि स्तरं स्तरम् ॥ ९१ ॥ स्तरस्यार्धं भवेच्छेदः कण्ठः सार्धस्तरं ततः । भागार्धं पट्टिका कार्या तावती पद्मपत्रिका ॥ ९२ ॥ चतुर्भागा भवेद् घण्टा गुणद्वारसमन्विता । द्विस्तरं कारयेत् कुम्भं घण्टायाः स्थितमूर्ध्वतः ॥ ९३ ॥ एवं भूमिस्तृतीयेषा चतुर्थी कथ्यतेऽधुना । कर्तव्या(पट्टरा ?)जङ्घा महास्तम्भसमन्विता ॥ ९४ ॥ मालाथ लशुनं तद्वद् भरणं कुम्भ एव च । उच्छांलं गण्डकं हीरमिति प्रा^६+पृथक् पृथक् ॥ ९५ ॥ सार्धभागं भवेत् पादः(पट्टः) पट्टिकार्धस्तरं ततः । वसन्तं (स्तै)रमेकं स्यात् तत्संज्ञः(?) पट्टिका स्तरमं ॥ ९६ ॥ कपोतं द्विस्तरं विद्याच्छेदं चार्धस्तरं ततः । मेढं तथैव कुर्वीत मकरं च स्तरं बुधः ॥ ९७ ॥ १ द. र्थो । २ द. पट्टस्यार्द्धं । ३ मु. पु. ‘ढं मकरम्’ इति स्यात् । ४ द. छे । ५ द. मे । ६ द. क् । ७ द. ह । ८ मु. पु. ‘तत्संज्ञा’ इति स्यात् । ९ द. रा ।