षोडश ग्रन्थाः (महाप्रभु वल्लभाचार्य - पुष्टिमार्ग सिद्धान्त एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

of the child and then putting the Tulsikanthi on his neck. The performance of the second initiation is also generally through a descendant of Vallabhacharya. In both the initiations, age is not to be considered. It is an accepted belief in the Sampradaya that Vallabhacharya alone is the आचार्य, and all his descendants, howso- ever illustrious, have never claimed anything further than being recognized as गुरुद्वार. Thus the initiation is believed to be done by Vallabhacharya himself through the instrumentality of his agnate descendants. The dedication is to Lord Krishna, and not to Acharya as will be presently shown. It is monstrous to substitute the word Acharya in place of Krishna and then to charge Vallabhacharya that he preached immorality. It would be a cruel injustice to one of the greatest saints and philosophers of India. The vow repeated at the time of the आत्मनिवेदन ceremony is this:—सहस्रपरिवत्सरमितकालजातकृष्णवियोगजनिततापक्लेशामन्दतिरोभावोऽहं भगवते कृष्णाय देहेन्द्रिय- प्राणाम्तःकरणानि तद्धर्मांश्च दारागारपुत्राप्तवित्तेहापराणि आत्मना सह समर्पयामि, दासोऽहम्, कृष्ण तवास्मि। Above we have related the current practice and belief in the Sampradaya, but we must admit that in the known writings of Vallabhacharya it is nowhere mentioned that this initiation should take place only through him or his descendants. Valla- bhacharya does not seem to insist that any particular person should initiate you. Of course it goes without saying that the person who initiates and the person initiated must be spiritually exalted. In his Nibandha, while discussing the question as to who can be a Guru, he observes as follows:—'कृष्णसेवापरं वीक्ष्य दम्भादिरहितं नरम् । श्रीभागवततत्त्वज्ञं भजेत् जिज्ञासुरादरात् । तदभावे स्वयं वापि मूर्ति कृत्वा हरेः क्वचित् । परिचर्यां सदा कुर्यात् तद्रूपं तत्र च स्थितम् ।'. His commentator here observes as follows:—'कलेर्बलिष्ठत्वेनाग्रिमेषु गुरुलक्षणा- भावमालोच्य स्वस्मिन्नेवैतन्मार्गीयगुरुत्वं नियच्छन्त आहुः ।' Putting together these two statements, we can easily understand how the idea of S'rimadacharya's presence was always considered necessary at the time of initiation. Vallabha's descendants even to this day initiate their pupils not in their own name and responsibility, but in the name and responsibility of S'ri Vallabha. This initiation is referred to as ब्रह्मसंबन्ध by Vallabhacharya in the present work. The necessary qualification of the initiated is भगवत्कृपा, which can be inferred from one's inclination towards the Bhagvan-Marga. Thus the कृपायुक्त soul has to dedicate his everything to Lord Krishna through Srimadacharya, and proclaim himself as the दास of Krishna. This is what is known as ब्रह्मसंबन्ध, and it is in this sense interpreted by all the commentators here. Gokulanathaji says:— ब्रह्मसंबन्धकरणं नाम एतन्मार्गीयाचार्यद्वारा भगवन्निवेदनम् ।

१. We have published the Gadya after a considerable hesitation. We know that some Vaishnavas will feel annoyed by this act of ours. But we have, after long deliberation, come to the conclusion that the mission of S'ri Vallabhacharya would be fulfilled better by the publication of the same by ourselves in correct form, rather than allow the calumniators of the Sampradaya to publish the same in a distorted form and thereby heap mischievous allegations on his fair name. However, for those who cannot see eye to eye with us on this question, we can do no more than give a reply in the words of Sri Purushottamji, the greatest scholar of the Sampradaya:—यद्यपि मदुक्तौ मार्गरहस्यप्रकाशनापराध आयाति, तथापि प्रकाशनस्यान्यैरेव कृतत्वेन तदर्थसंदेहवारणस्यैव मत्कृतितया स्वोत्कर्षप्रकाशनाथंत्वाभावाद् भगवान् श्रीमदाचार्यचरणाश्च मदपराधं क्षमन्त्विति विज्ञापयामीति दिक् । सि. र. टीका. पृ. ३७. The followers of Gokulanathji repeat श्रीगोपीजन- वल्लभाय after the word कृष्णाय. Some repeat देहप्राणेन्द्रिय etc. instead of देहेन्द्रिय etc. Some repeat वित्तं इह पराणि instead of वित्तेहापराणि. Substantially this is the correct reading.

INTRODUCTION.

According to Raghunathji ब्रह्मसंबन्ध means this :—बृहत्वात् ब्रह्म पुरुषोत्तमः तत्संबन्धस्तस्मिन् देहात्मनोर्निवेदनलक्षणः । Kalyanarayaji says :—ब्रह्मसंबन्धो नाम स्वमार्गाचार्यद्वारा भगवति निवेदनम् । Vrajotsavaji says :—ब्रह्मसंबन्धकरणं नाम साक्षात्पुरुषोत्तमसंबन्धकरणम् । तच्च श्रीमदाचार्यद्वारा शरणगमनपूर्वकम् । Gokulotsavaji observes :—ब्रह्मणः श्रीपुरुषोत्तमस्य संबन्धिकरणान् सर्वसमर्पणेन तदीयत्वसंपादनात् । Harirayaji says :—आदौ संबन्धकरणं कन्ययेव स्वयंवरे । स्वस्य सर्वपदार्थानां मनसा तेन योजनम् । संबन्धवत्या दूत्येव गुरुणा तत्कृतिर्भवेत् । संबन्धश्चापि निर्दोषस्तथा सर्वसमः स्मृतः । बहेरिवेति बोधाय प्रोक्तं ब्रह्मपदं पुनः । 'निर्दोषं हि समं ब्रह्म'त्युक्तोक्त तत् तथाविधम् । स्यात् प्रयुक्तं कृष्णपदे विषयत्वं गुणादितिः । संबन्धे तादृशापेक्षा नास्ति दोषनिवारणात् । दोषमात्रनिवृत्त्यर्थं ब्रह्मसंबन्ध उच्यते । Vitthalarayaji says :—ब्रह्मणा मया संबन्धः कार्यः । Giridharaji defines it thus :—अस्मिन् मार्गे यशोदोत्सङ्गलालितश्रीकृष्णस्यैवोपास्यत्वात् तस्य चाक्षलोके अवतारमात्रभ्रमत्वादत्र तद्व्यावृत्त्यर्थं ब्रह्मपदोपादानम् । $\times$ $\times$ तेन ब्रह्मणा सह देहजीवयोर्यः संबन्धः स्वमार्गीयनिवेदनेन तदीयत्वसंपादनलक्षणः । Lalubhatta explains it thus:—ब्रह्मणा सह संबन्धः स्वस्वामिभावलक्षणो देहेन्द्रियप्राणान्तःकरण- दारागारपुत्रादीनामारमन्श्च तदीयत्वमिति यावत् । तस्य करणात् गद्यसहितपञ्चाक्षरनिवेदनमन्त्रस्योपदेशेन स्फुटीकरणादित्यर्थः । According to the last Tikakara it means this :—निर्दोषं हि समं ब्रह्माइम्, तस्मिन् संबन्धस्य करणात्, साधकत्वात् सगद्यपञ्चाक्षरकथनात् । अंशत्वेपि 'पराभिध्यानात्तु तिरोहितं ततो ह्यस्य बन्धविपर्ययौ' इति भक्तिमार्गीयात्मसमर्पणापरपर्यायनिवेदनेद्वारा सेवकत्वकरणादित्यर्थः । Purushottamaji has written on almost all works of Vallabhacharya, and he explains the word ब्रह्मसंबन्ध thus:—'ब्रह्मसंबन्धो नाम सर्वस्मिन् भगवत्स्वामिकत्वरूपः संबन्धः, तस्य करणं नाम भगवता आचार्यान् प्रति गद्येनोक्तो य आत्मसमर्पणप्रकारः, तद्रीत्या भगवति स्वात्मसहितस्वीयसर्वपदार्थानां भगवति तथात्वविज्ञापमम् । 'स वै नैव रेम' इति श्रुतेः 'क्रीडार्थमात्मन इदं त्रिजगत् कृतं ते स्वाम्यं तु तत्र कुधियो पर ईश कुर्यु' रित्यादिवाक्याच्च वस्तुतः सर्वस्य भगवदीयत्वेपि 'स वै नैवे' त्यादिश्रुत्या रमणार्थं द्वितीयनिर्माणादिश्रवणात् तेनापादिता या तत्तत्पदार्थे जीवस्य स्वत्वस्वीयत्वाभिमतिः तत्परित्यागे तेषु भगवदीयत्वस्य विज्ञापनमिति यावत् ।' From the above quotations the reader will be in a position to see that the so-called ब्रह्मसंबन्ध has reference to Krishna, and not to Acharya or any of his descendants. From Vallabhacharya down to the most recent commentator, all the writers have understood that the समर्पण is to Purushottama or Krishna and not to any mortal being. In spite of these facts, it would be monstrous to substitute the word Acharya in place of Purushottama and then to draw the inference that Vallabhacharya and his Sampradaya looked upon immoral practices as sanctioned by his teachings. Of course we are not in a position to deny that a certain section of the followers and some individuals of the priestly class had degenerated. Such degeneration comes, at one time or another, in all religions. But to say that the followers or priests were degenerated is one thing, and to conclude from their mischievous activities that Vallabhacharya or any of his learned followers preached or tolerated or sanctioned immoral practices is another thing. Vallabhacharya and his learned descendants have condemned immorality to this day in no uncertain terms. In order to give an idea of this, we shall quote from their writings. Vallabhacharya in his निबन्ध lays down the rules for the guidance of a Bhakta thus:—'वैराग्यं परितोषं च सर्वथा न परित्यजेत् । एतद्देहावसाने तु कृतार्थः स्यान्न संशयः । इति निश्चिल्य मनसा कृष्णं परिचरेत् सदा । सर्वापेक्षां परित्यज्य दृढं कृत्वा मनः स्थिरम् । दृढविश्वास्तो युक्त्या यथा सिध्येत् तथा चरेत् । वृथालापक्रियाध्यानं सर्वथैव परित्यजेत् । यद्यदिष्टतमं लोके यच्चातिप्रियमात्मनः । येन स्यान्निवृत्तिश्चित्ते तत् कृष्णे साधयेद् ध्रुवम् । स्वधर्माचरणं शक्त्या विधर्माच्च निवर्तनम् । इन्द्रियाश्वविनिग्राहः सर्वथा न त्यजेत्त्रयम् । Commenting on this passage, Purushottamaji discusses this question at great length 2

INTRODUCTION. To give a correct idea of what he has said there, we shall quote that portion of his commentary and leave the reader to judge as to how far it is true to say that the Sampradaya sanctioned immoral practices. नन्वपि चेत् सुदुराचारो भजते मामनन्यभाक्, साधुरेव स मन्तव्यः सम्यग्व्यवसितो हि स इति भगवद्वाक्ये दुराचार- स्यापि साधुत्वकथनाद्यथाकारी यथाचारी तथा भवतीति श्रुतौ कर्माचारयोर्भेदकथनेनाचारपदस्य स्वाभाविकेन्द्रियप्रवृत्तौ पर्यवसानात् तस्य दुष्टत्वेऽप्यनन्यभक्तस्यानुष्टत्वात् तस्मान्मद्भक्तियुक्तस्येति वाक्ये वैराग्यस्याश्रेयस्त्वकथनेन वैराग्यस्यैव प्रत्युत दुष्टत्वाच्चात्रेन्द्रियविनिग्रहः किमित्युपदिश्यत इत्यत आहुः । इन्द्रियाणीत्यादि । अयमर्थः । पूर्वं स्वशक्त्यनुसारेण महाराज्योपचारैर्भगवत्पूजाव्यवस्थापनात् ततो भगवत्प्रसादस्य नानाविधस्य भक्तेभ्यो दानं विधाय स्वस्य भोगो यः प्राप्तः सोऽपि नेन्द्रियप्रियत्वेन कर्तव्यः, किन्तु भगवत्प्रसादत्वेन । तत्रापि सामग्रीपरीक्षार्थं यथाये भोगसामग्री न दुष्येत् तथा भगवान् रसात्मकः स्त्रीणां च विशेषतः उद्दीपकः । किं बहुना लौकिका अपि गायकास्तदीयामेव कामलीलां विशेषतो गायन्तीति तादृशां गतादिसङ्गवशेन स्वस्य कामोत्कट्ये तदिन्द्रियं निग्राह्यम् । योऽप्यनिषिद्धो भोगः सोऽपि सेवाबाधकीभूत- कामनिवर्तकत्वेनैव करणीयो, नेन्द्रियप्रियत्वेनेति । अत्र मूले, विनिग्राह इति विशब्देन विवेकधैर्याश्रये, अङ्गूरेणापि कर्तव्यं स्वस्यासामर्थ्यभावनादिति यदुक्तं तत् सार्यते । अर्थस्तु यदि स्वयमिन्द्रियकार्याणां त्यागे असमर्थः, स्वभाव- विजयः शौर्यमित्येकादशे शौर्यलक्षणात् तादृशतदभावेनांशूरस्तदा तेन स्वस्यासामर्थ्यभावनं विधायेन्द्रियकार्यत्यजनं कर्त्त- व्यमिति । तत्प्रकारस्तु-ये समृद्धा महाभोगवन्तः सुरतादिशौण्डास्तद्वन्नाहं, कियन्मत्सामर्थ्यं, को वा मे भोगः, किम् उप- करणं नायिका वा, येन तत्रांसञ्ज्य स्वपुरुषार्थं नाशयामीत्येकः । सोऽप्येकादशे भगवतोक्तः । रजस्तमोभ्यां यदपि विद्वान् विक्षिप्तधीः पुनः अतन्द्रितो मनो युञ्जन् दोषदृष्टिर्न सज्जत इति । यश्चैवं कर्तुमप्यशक्तः स तु, जुषमाणश्च तान् कामान् दुःखोदकींश्च गर्हयन्नित्येकादशोक्तरीत्या स्वस्य तस्यागासामर्थ्यं भावयेदित्यपरः । न च पूर्वोक्तगीतावाक्यविरोधः शङ्क्यः । तत्र दुराचारपदस्य पूर्वोक्तस्याबोधकत्वेन भजनोत्तरं तथात्वस्याभावात् । 'क्षिप्रं भवति धर्मात्मा शश्वच्छान्तिं निगच्छती'त्युत्तरवाक्येन तथानिश्चयात् । 'धर्मो मद्भक्तिकृत्प्रोक्त' इति लक्षणकस्यैव तस्य तत्र विवक्षितत्वात् । नापि 'तस्मा- न्मद्भक्तियुक्तस्येति वाक्यविरोधः । ततः पूर्वस्मिन् संदभें, जातश्रद्धो मत्कथास्वित्यादिना असमर्थाधिकारमेव प्रस्तुत्य तादृ- शस्य भजनमेव कर्त्तव्यत्वेन विधाय ज्ञानवैराग्ययोरभावे कथं फलसिद्धिरिति शङ्कानिवृत्त्यर्थं प्रोक्तेन भक्तियोगेनेति द्वाभ्यां तयोः कार्यं भत्त्यैव भविष्यतीति बोधनेन उक्तवाक्येऽपि योगिमदात्मपदाभ्यां निरुद्धचित्तवृत्तिकस्यभगवदेकता- नत्वयोर्बोधनेन च सेवापरिकर आत्मकविषयवैराग्यस्यैवाश्रेयस्त्वेन दृष्टत्वसिद्ध्या तदतिरिक्तवैराग्यस्य दुष्टत्वासिद्धेः । न च फलप्रकरणे भगवता मिथोभजनं विनिन्द्य, भजन्यभजतो ये वा इत्यादिश्लोकद्वये संभावितापनादस्याभजद्भजनस्य निरपवादधर्मत्वेन कथनाद् द्वितीये भजदभजनकर्त्तृणां केषाञ्चिदुक्तस्त्वग्व्रुद्धत्वकथनाच्च यथा छान्दोग्ये वामदेव्यासा- मोपासकस्य, न काञ्चन परिहरेदितिश्रुत्या सर्वाभिगामित्वमनुज्ञातं तथात्र भक्तविशेषस्य तदनुष्ठैव प्रतीयत इति नात्र दोष- संभव इति वाच्यम् । तत्रापि पूर्वत्र, करुणा पितरौ यथेत्यनेन करुणारूपस्य वैदिकस्य, स्नेहरूपस्य लौकिकस्य बोधनेन धर्मार्थे तस्मिन् प्रत्युपकारसंभावनाराहित्य एव धर्मोत्पच्या तथात्वात् । ब्राह्मणस्य कामपरवशस्य प्राणत्राणार्थं गमनं धर्मो निरनुबन्ध इति कामसूत्रे वैशिके वात्स्यायनेनापि कथनाच्च । भारत आनुशासनिके सुदर्शनोपाख्यानेऽपि, 'प्राणाश्च मम दाराश्च यच्चान्यद्विद्यते वसु' 'अतिथिभ्यो मया देयमिति मे व्रतमाहित'मिति कथनात् । तादृशाभिसन्धिनिर्वाह एव सुद- र्शनोधवलोर्द्धम्पत्योः सदेहयोः स्वर्गकथनात् । 'कूटमुद्गरहस्तस्तु मृत्युरस्तं हेतुमत्यात्' 'हीनप्रतिज्ञ इत्येवं वधिष्या- मीति चिन्तय'न्निति व्रतभङ्गे मृत्युदण्डस्योक्तत्वाच्च । तथाऽतिथिपूजानिर्वाह एव तस्य धर्मत्वावगमात् । सांप्रतं मृत्युत्रासाभि- संध्यनिर्वाहयोर्दर्शनेन तस्य दोषत्वस्य वज्रलेपायितत्वात् । सुबोधिन्यामपि धर्मार्थं तस्मिन् भजदर्थे प्रतियोगिना प्रायश्चित्तं विधेयमित्युक्तत्वात् । टिप्पण्यामपि प्रतियोगिकृतप्रायश्चित्तस्य भजति फलसाधकताया उपपादनाच्च । स्नेहनिमित्तके तस्मिन् पितृदृष्टान्तेन निरुपधित्वपूर्वजन्मनिर्संबन्धयोः सूचनात् प्रत्युपकारसंभावनाराहित्ये क्रियमाणप्रत्युपकारानङ्गीकारे च सौहृदानुषङ्गेन धर्मस्य गौणतया भवनाङ्गीकाराच्च । तत्रापि निर्वाह एव कथञ्चनादुष्टत्वमिति तस्य दुरवगमत्वेन श्रोत्रियस्य ब्रह्मचारिणो व्रतिनो लिङ्गिनो वामां दृष्ट्वा जातरागस्य सुमूर्षोर्मित्रवाक्यादानुशंस्याच्च गमनं धर्मोऽधर्मो वेति संशय इति वैशिकवात्स्यायनसूत्रोक्तस्थलबत् सन्दिग्धतया दुष्टत्वात् । अत्र समाप्तौ, 'तेषां स्वच्छन्दचरितं बुद्धिमान्न तदा चरेत्' नैतत् समाचरेज्जातु मनसापि ह्यनीश्वरः' विनश्यत्याचरन् मौढ्याद्यथा रुद्रोऽब्धिजं विषमिति वाक्याभ्यां निषेधनाशयोर्बो- धनेन सुबोधिन्याम् अनीश्वरकृतस्यास्यानिष्टजनकत्वमिति व्याख्यानेन यथैश्वर्यकामानायामनीश्वरो वधमर्हति, यथा महाराज्यानधिकारी तदिच्छां कुर्वन्निति मनसापि करणे दण्डव्याख्यानेन ऐश्वर्यज्ञानवैराग्यैर्यत् करोति तत्स्वच्छन्दचरित- मित्युच्यते । बुद्धिमांस्तन्नाचरेदिति च व्याख्यानेन तथत्वावगमाच्च । न च निषेधादिकं रासकरणविषयकमिति वाच्यम्। राजप्रश्नोत्तरत्वात् । प्रश्ने परदाराभिमर्शनस्यैवोक्तत्वात् । न च, यत्पादपङ्कजपरागनिषेवतुप्ता इत्यत्र भक्तयोगिज्ञानिनां स्वैराचरणस्याबन्धकत्वेनानुवादाद्भ्रक्तानां न तद्दोषोपावहमिति शक्यम् । तत्र पूर्णकामाणां प्राप्तानाममुवादेना रम्भदशाप- न्नेषु तस्योदाहर्तुमशक्यत्वात् । निषेधतुप्ता इति कथनात् । न चैवं सत्यनुप्रकार्थं स्वैराचरणमपि तेषामशक्यवचनमिति वाच्यम् । मार्कण्डेयपुराणोक्तसङ्गनिर्वृत्तिप्रयोजनकद्त्तात्रेयसुरापानादिवत् सुवचत्वात् । अत एव, कुर्वन्ति हीत्यत्र नित्यप्रियपदव्याख्याने कालापरच्छेदस्यैव प्रियस्य सेवा कर्त्तव्येत्युक्तम् । अन्यथा जारसेवापि धर्मैः

INTRODUCTION.

स्यादिति च। विमोहितोऽयं जन इत्यत्र मुचुकुन्दस्तुतौ च पुन्नाम्नो नरकात्त्रायत इति वाक्यात् पुरुषशब्देन नरक उच्यते। योषिच्छब्देन च सुतरां नरकम्। शालावृकाणां हृदयान्येता इति, स सोमो नातिष्ठतेत्यादि श्रुतिभिः स्त्रीण- निन्दा श्रवणादियुक्तम्। सुखानुभवस्तु आन्तानुभवतुल्यः। युक्तिबाधितत्वात्। अग्रे बाधस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वात्। अन्योऽन्यां सापेक्षतया तत्र प्रवृत्तेरन्यतरस्य तदपूर्त्तौ सुखाभावस्यापि दर्शनाच्च । न च प्रजापतिरमृत्मानन्द इत्युपस्थे इति श्रुत्या वैषयिकानन्दस्य मोक्षदृष्टान्तत्वेनोक्तेर्नैदं साधीय इति वाच्यम् । इति मानुषीः समाज्ञा इति मानुषप्रकरणानन्तरं अथ दैवीरित्युपक्रमस्य भेदानात् तत्र मानुषसुखस्यानभिप्रेतत्वेन तस्य दृष्टान्तताया अशक्यवचनत्वात् । परप्रसिद्ध्या परो बोधनीय इति लौकिकानामर्थे दृष्टान्तत्वेन कीर्त्तनेऽपि वस्तुतस्तदभावात् । तस्या उपासनार्थत्वेनाप्युपपत्तेश्च । ननु तत्प्रतिष्ठेत्युपासीतेत्यादिनोपासनाया अग्रे वाच्यत्वान्नैदं युक्तमिति चेत् । ॐम् । तथा सत्याविर्भूते रसे दैवेषु तदस्तु, रसाविर्भावस्तु न सर्वात्मभावव्यतिरेकेण । तत्र च भगवान् आनन्दमयोऽनपेक्ष इति जीवानां ततः सुखलाभः । लोके तु परस्परापेक्षत्वान्न तथा युक्तम् । नन्वेवं रसमागौ भगवान् रसात्मनाऽत्र फलति । ततः स्त्रीभावो न दुष्ट इति स्वस्मिन् स्त्रीत्वानुसन्धानेन भगवन्तं भजतां परस्परं सापल्यभावं च बोधयतां परस्परं तथा कूर्त्तौ को दोष इति चेत् । भगवद्रस- सम्बन्धाभाव एवेति वदामः । तथाहि । वेणुगीतारम्भे आसक्तिः प्रेमपूर्वैव प्रेमापि हरिणा कृतम्' 'उद्बोधकं च हरिणा कृतम् नान्येन केनचि'दिति कारिकयाऽन्यकृतोद्बोधकस्य भगवद्भावानुत्पादकत्वं प्रतिपादितम् । यत्र लीलास्वेष्वपि तथा तत्र दूरापास्ता इदानीन्तनाः । किञ्च। भगवान् भजतां मुकुन्दो मुक्तिं ददाति कर्हिचित् स्म न भक्तियोग- मिति वाक्याददैवैव परमभक्तिः । सा, 'श्रद्धामृतकथायां मे' इतिसन्दर्भोंक्तभगवद्धर्मसमाचारणप्रसङ्गाद्भगवत एवेति भक्तिहंसादौ निर्णीतम् । तेषु धर्मेषु एतस्यानुक्तत्वाद्नेन तदभाव एवेति । किञ्च दोषाभावप्रयोजकं स्त्रीभावानुसन्धानं तेषामुत्कटमनुत्कटं वा । नाद्यः । पेशस्कृतबुद्धीट्स्येवस्यापि तादृग्देहापत्तिप्रसङ्गात् । नरसिंहमहत्तराणां तथावचन- दर्शनात् । ननु तदुत्कटमप्यग्रिमजन्मनि तथात्वोत्पादकम्, यथाशिकुमाराणाम् । 'अग्निपुत्रा महात्मानस्तपसा स्त्रीत्वमापिरे' 'भर्त्तारं च जगद्योनिं वासुदेवमजं विभु'मिति टिप्पण्यां पुराणवाक्यात् । अतो नरसिंहमहतामपि भाविदेहज्ञानादेव तथा वचनमतो न दोष इतिचेत्, तर्हि तदोत्कट्ये तदर्थं तप एव विवेयमग्निकुमारवत् । न स्विन्द्रियतर्पणम् । दृष्टान्ता- भावात् । नरसिंहमहतामपि तथैव बोध्यत्वात् । अत एव न द्वितीयः । कैमुतिकन्यायात् । भावान्तरोपमृद्यमानत्वेना- तिकदर्यत्वाच्च । अत एव सेवाफले तद्विवरणे च, उद्वेगः प्रतिबन्धो वा भोगो वा स्यात्तु बाधकम्' सविघ्नोऽल्पो घातकः स्यादिति । सविघ्नत्वादल्पत्वाद्भोगस्त्याज्य इति चोक्तम् । तच्च स्त्रीणां पुंसां स्त्रीपुंसयोश्च समानम् । अतो भगवलीला- दृष्टान्तेन लौकिके प्रवर्त्तकान् प्रवर्त्तमानांश्च विमुखानान्निश्चिय तत्सङ्गं परिहृत्य सर्वेन्द्रियनियग्रहः कार्यः । The last lines of Purushottamaji 'अतो भगवल्लीलादृष्टान्तेन लौकिके प्रवर्त्तकान् प्रवर्त्तमानांश्च विमुखान् निश्चित्य तत्सङ्गं परिहृत्य सर्वेन्द्रियनियग्रहः कार्यः' represent the correct attitude of the Sampradaya as regards morality. No descendant of Vallabhacharya has claimed himself to be आचार्य. The Sampradaya recognized Vallabhacharya alone as आचार्य. Hence we don't find any of Vallabha's descendants assuming the said title as we find in case of the successors to the Mathas of S'ankaracharya. When this is the position of the descendants of Vallabhacharya, how was it possible for them to pose as Krishna-Purushottama-incarnate? Vallabha himself says that he is कृष्णदास, 'इति श्रीकृष्णदासस्य वल्लभस्य हितं वचः'. When that is the position of Vallabha- charya, how could it be otherwise with any of his representatives? Vallabha was succeeded by his two illustrious sons Gopinatha and Vitthales'wara. To them he was father both in spiritual and physical sense. The expressions uttered by them as regards their father are full of fervent devotion. Gopinatha says 'ता नः पितृपत्पद्मरेणवः कामधेनवः । नाकस्य तरवोऽन्येषां स्युः कल्पतरवो यथा' and Vitthaleswara says 'वस्तुतः कृष्ण एव' 'भावी न भूतोऽस्त्यपि'. It is rare to find such fervent devotion in ordinary relation of son and father. Sons of Vitthaleswara regarded him similarly. This fact and the fact of their being men of spotless character, sound learning, and single-minded devotion to Krishna generated a sort of intense devotion to his descendants among the members of the Sampradaya. The long life generally enjoyed by them leads one to the same conclusion. Vallabha's son Vitthaleswara lived for over seventy years. His grandson Gokulanatha the commentator of सिद्धान्तरहस्य lived over 90 years, his great grandson Harirayaji lived over 120 years. Numerous instances to this day could be multiplied. Almost all the illustrious scholars in the Sampradaya are descendants of Vallabhacharya. The position being this, we are not surprised to

INTRODUCTION. find that Vallabha's descendants came to be looked upon as objects of deep venera- tion like Krishna. So far we see nothing wrong. The vedic injunction यस्य देवे परा भक्तिः यथा देवे तथा गुरौ । तस्यैते कथिता ह्यर्थाः प्रकाशन्ते महात्मनः' lays down the correct principle, that one who has भक्ति towards the teacher as he has towards God, to such a great soul these meanings (teachings) become visible. To entertain the same भक्ति towards आचार्य as they do to God is necessary for the right understanding of his teachings. From this it would be absurd to infer that the dedication as contemplated to God is to be done to Acharya. On this point there is absolutely no room for doubt. Thus we come to the conclusion that the dedication contemplated in the Sampradaya has reference to Purushottama-Krishna-alone, and this can be done through Vallabhacharya alone, who is considered present (in spirit) at the initiation. His descendants are all गुरुद्वार. Thus ब्रह्मसंबन्ध referred to in the present work is to take a vow, in the presence of Acharya or his descendant, that whatever is comprised in अहं and मम of one is dedicated to God Krishna, and that he is his दास. Having thus seen clearly that the ब्रह्मसंबन्ध spoken of here in the present work has reference to Purushottama-Krishna the Highest Divinity, and not to Acharya or his descendants representing him, let us now understand what is the purport of the गद्यार्थ—the vow by which the ब्रह्मसंबन्ध is supposed to take place with God in the presence of the Acharya or his representative. According to this ग्रन्थ, this was the vow which was communicated to S'rî Vallabha- charya by Krishna Himself on the mid-night of the bright-half of the month of S'râvana, and Damodardasa was the first Sevaka initiated. As regards the verses describing the effect of this initiation in the present work, there is some difference of opinion among the commentators as to whether these verses are those ones spoken by Krishna to Acharya, or whether they are composed by Acharya incorporating the sense of every letter uttered by Him. Whichever view we take it does not much matter. We are concerned with the sense expressed in these verses and not to the authorship of the same, because in either case the authoritativeness of them is the same. Vallabhacharya's activities were many-fold. His ancestors and he himself were Deekshitas. They daily performed Agnihotra. In his Subodhini he calls himself श्रीवल्लभदीक्षित. Kumārila's Purva Mimansa-view was not accepted by him. In order to bring out the true significance as he understood it to be, he wrote out a भाष्य on the Sutras of Jaimini. Hence we find his name कर्ममार्गप्रवर्तक. Similarly, to preach the true significance of ब्रह्मवाद he wrote out a भाष्य on the Sūtras of Badarayana. To explain भक्तिशास्त्र correctly, he wrote his Subodhini on S'rimad Bhagavata. But after doing all this, he saw that times were not suitable. People had not the requisite capacity to study all this. He seems to have thought over this question for a long time. 'भगवच्छास्त्रमाज्ञाय विचार्य च पुनः पुनः । यदुक्तं हरिणा पश्चात् संदेहविनिवृत्तये । एकं शास्त्रं देवकीपुत्रगीतमेको देवो देवकी- पुत्र एव । मंत्रोप्येकस्तस्य नामानि यानि कर्माप्येकं तस्य देवस्य सेवा'. Thus it appears that after establishing the कर्ममार्ग and ब्रह्मवाद, he wanted to find out a path by which all can approach God. The Supreme Divinity was described in the Upanishads as आनन्दमय, वैश्वानर, दहर, सर्वकाम, सर्वगन्ध, अस्थूलमणणु, नेति, नेति. Out of these various aspects, which aspect should be selected as to be agreeable to all? The आनन्द- मय—पुरुषोत्तम—is the best aspect. There are two views of सृष्टि, viz. illusory and real. There is no clear reference to the illusory character of the सृष्टि, in Upanishads, but on the contrary सृष्टि is described as रमण or लीला in passages

INTRODUCTION. like 'स वै नैव रेमे'. Badarayana distinctly describes सृष्टि as लीला and not as माया, while भागवत describes सृष्टि as क्रीडाभाण्ड. सृष्टि is two-fold, one referring to human souls, and the other referring to jagat. The first takes place according to the Vedic passage 'यथाग्नेः क्षुद्राः विस्फुलिंगाः'; and the other in accordance with 'यतो वा इमानि भूतानि.' Thus human soul becomes the अंश of the Highest Divinity, while the Universe is the कार्य of ब्रह्मन्. Brahman is सत्-चित्-आनन्द, hence His अंश is also सत्-चित्-आनन्द, but for the exigences of रमण, his आनन्दांश becomes non-manifest, तिरोभूत; the result is that he forgets that everything of his including himself is Lord's, and superimposes his अहन्ता and ममता on objects which are really not his. In result he suffers sorrows and miseries. To remove this ignorance, the vow mentioned in गद्य enjoins on the initiated to give up his अहंता and ममता in all objects, and dedicate them to the Lord. By dedicating everything including himself to Lord, what becomes of him? He becomes Lord's. He becomes Lord's servant. His अहंता and ममता cease to be जैव, they become भगवदीय. The moment he realises that he is Lord's slave, he feels that he has to abide by His will. His will prevails everywhere. His will is for Sport—लीला—and he has to play the part allotted to him. Sorrow and misery caused by ignorance of Maya, are substituted by the joy, happiness of Lila. From अग्निविस्फुलिंग Vedic passage, 'ममैवांशो जीवलोके' Gita verse, and अंशो नानाव्यपदेशात् we know that the Human soul is the अंश of Brahman. We know from another vedic passage 'यो यदंशः स तं भजेत्' that the अंश should worship that अंशिन् whose अंश he is. Hence in Vallabha's system the initiated are supposed to be अंशाs of अंशिन् कृष्ण. This Krishna is रसात्मक आनन्दमय पुरुषोत्तम taught in the Taitiriya. This is the highest conception of the Supreme Being where he is described as आनन्द and रस, and the mode to approach Him is only through निरुपधि निरवधि प्रेम. To feel the क्लेश—pangs of one's separation from this रसात्मक आनन्दमय is in itself a form of Bliss of the highest type. This is possible only when there is निरुपधि and निरवधि प्रेम for the रस आनन्द कृष्ण. This is taught in the formula of the गद्य when it describes the initiated as one in whom the non-manifestation of the bliss of the pangs of Separation for infinite number of years has taken place. The words भगवते कृष्णाय describe the One to whom everything is to be dedicated. The two words connote लीलावशिष्ट रस आनन्द कृष्ण. The words देह-इन्द्रिय-प्राण-अन्तःकरण and तद्धर्म denote the objects of dedication comprised in अहम्. दारा, आगार, पुत्र, आप्त, वित्त, इह and अपर denote those comprised in मम. आत्मन् is the chief with which the अहम्, मम and its objects are all dedicated. The result of this dedication is that one becomes दास and His. This is the प्रतिज्ञा administered to the initiated by Acharya or his representative before the Swarūpa of रसात्मक कृष्ण. To see the fulfilment of this प्रतिज्ञा, the सेवामार्ग is to be followed by the initiated. Sevā presupposes प्रेम. Hence प्रेमपूर्वक कृष्णसेवा is the vow. How this प्रतिज्ञा could be fulfilled is explained in these seven or eight verses of the present work. Let us then see what the purport of these कारिकाs is. The गद्य is the form of प्रतिज्ञा declared by Krishna Himself to Acharya. This is not an unfamiliar thing in the Bhagavata. Samarpana in one form or another is taught in the Eleventh Skandha of Bhagavata, but as 'शतशोपि विचारितं जीवबुद्ध्या अन्यथाय- वति, Vallabha could not fix upon the same. When Krishna communicated this to him, he took it as a mode sanctioned by Him and thenceforward he initiated his pupil by administering this vow. As Vallabhacharya was succeeded by very able and illustrious descendants, the custom arose that in the Sampradaya the प्रतिज्ञा could only be administered by them in the name of Acharya. The last advice given by Acharya to his sons 'यदा बहिर्मुखा यूयं भविष्यथ कथंचन । तदा कालप्रवाहस्था देहचित्तादयोप्युत । सर्वेषा

INTRODUCTION. भक्षयिष्यन्ति युष्मानिति मतिमंम । सेव्यः स एव गोपीशः विधायस्वखिलं हि नः । न लौकिकवत् प्रभुः कृष्णः, मनुते नैव लौकिकम् । भावस्तत्राप्यसद्धीयः' shows the spirit. By the use of the two words भगवते and कृष्णाय for the Highest Divinity, all aspects spoken of the same in the vedic literature are suggested. Similarly by the use of the word दास, the अंशत्व and its implications are suggested. In 'पराभिध्यानात् तु तिरोहितं ततो ह्यस्य बंधविपर्ययौ' ब्रह्म-सूत्र. ३.-२.-१२., Vallabha observes as follows:—'ननु जीवाय भगवान् सृष्टिं करोति, प्रदर्शयति च सर्वलीलाम् । अंशश्चायम् । कथमस्य दुःखित्वमित्याशंक्य परिहरति तुशब्दः । अस्य जीवस्य ऐश्वर्यादि तिरोहितम् । तत्र हेतुः पराभिध्यानात् । परस्य भगवतोऽभितो ध्यानं, स्वस्यैतस्य सर्वतो भोगेच्छा । तस्यादीश्वरेच्छया जीवस्य भगवद्धर्म- तिरोभावः । ऐश्वर्यतिरोभावात् दीनत्वं पराधीनत्वम् । वीर्यतिरोभावात् सर्वदुःखसहनम् । यशस्तिरोभावात् सर्वहीनत्वम् । श्रीतिरोभावात् जन्मादिसर्वापद्विषयत्वम् । ज्ञानतिरोभावात् देहादिष्वहंबुद्धिः सर्वविपरीतज्ञानं चापसार- सहितस्यैव । वैराग्यतिरोभावात् विषयांसक्तिः । बन्धश्चतुर्णां कार्यम्, विपर्ययो द्वयोः । तिरोभावाद्देवैवम्, नान्यथा । युक्तोऽयमर्थः । एकस्यैकांशप्राप्तव्येपि तथाभावात् । आनन्दांशस्तु पूर्वमेव तिरोहितो येन जीवभावः ।' This is the relation between जीव and ब्रह्मन्. As the whole and and a part are अनन्य, so जीव-अंश and ब्रह्मन्-अंशिन् are अनन्य. ( ब्रह्मसूत्र-२-1-14 ). But this fact of अनन्यत्व does not come in the way of भगवल्लीला. By the अभिध्यान of Lord, Jiva's आनन्दांश and भगवत्त्व are gone. With the loss of भगवत्त्व he loses ऐश्वर्य, वीर्य, यशः, श्री, ज्ञान and वैराग्य, the six comprising भगवत्त्व, and he becomes दीन पराधीन, object of सर्वदुःख, सर्वहीन, subject to the calamity of birth and death. The loss of first four causes him बंध. The loss of ज्ञान generates in him अहंबुद्धि and false knowledge, and the loss of वैराग्य causes विषयांसक्ति. These two cause विपर्यय. The loss of आनन्दांश caused the जीवभाव, and consequently काममय. आनन्द is opposed to काम, अकामरूपत्वादानन्दस्य. Thus there is no possibility by which the lowest-जीव with all his imperfections can serve the Highest with all His perfections. Though in fact जीव and ब्रह्मन् are अनन्य, the relation of सेव्य and सेवक would not be possible under these circumstances. Vallabha- charya solves this difficulty thus. Upanayana gives a Traivarṇika Adhikara in the performance of vedic rites; similarly this Brahma Sambandha gives one Adhikara in the भक्तिमार्ग or सेवामार्ग. This सेवा first is तनुजा and वित्तजा, by which gradually the अहं and मम of the initiated become transformed into भगवदीय ones, and then his mind becomes भगवदीय. When once the mind of the साधक becomes भगवदीय, his deliverance is certain. Such a sādhaka, who has been thus initiated, has not to mind the five fold दोषs which are enumerated here. सहज, देशकालोत्थ, लोकवेदनिरूपित, संयोगज and स्पर्शज दोषs do not act as hindrances in this सेवामार्ग. Whatever may be the defects, in- herent, or arising from देश and काल, or from लोक वेद, or through संयोग or स्पर्श, whatever may be in your past life, the moment you are initiated, you are not to mind them. You have simply to serve your Lord. All विद्याs painting, music, etc., are अविद्याs, if they don't help you in realising the Bliss-आनन्दकृष्ण. The aim of the great sages नारद, भरत, वात्स्यायन and others, cannot be to drown people deep into the miseries of sansara, but to elevate them so that they can be nearer to God. There is no रस or आनन्द in the world. ‘लौकिकपुंसि नार्यां वा तदाभासो रसशास्त्रे निरूप्यते, तद्दृष्टान्तेन भगवद्भाववद्भवतीतिभावनाथैम्, न तु ऋषीणां लौकिके तात्पर्यं भवितुमर्हति’ expresses the same view. This has been again very beautifully elaborated by Vitthaleswara and his descendant Purushottama, and we shall quote the same in full. ननु भरतवात्स्यायनप्रणयनं हि जीवार्थम् । तथा च तदुक्तरीत्या प्रवृत्तस्य जीवस्यापि तथानन्दसम्भवादत्रावैशिष्ट्या- पत्तिः । न च प्रभुरूपरूपमेव विशेषः । तस्योदुम्बरसात्मकत्वेन तदुद्बोधकानामप्रयोजकत्वादिति चेत् । मैवम् । अत्र हि रसात्मकं स्वरूपमेवोच्यते । तन्मोद्बोधकविशिष्टमेवोद्बुद्धम्, न तु केवलम् । अन्यथा रसात्मकत्वं न स्यात् । तत्स्वरूपस्यैव तथात्वात् । तच्च विशेषतो न भावयितुं शक्यमज्ञानादिति तज्ज्ञानार्थं भरतवात्स्यायनाभ्यां तत्स्वरूपं निरूपितम्, एवं भगवता नृत्ममकारि, एवं च रमणमिति । जीवास्तु ब्रह्मपरां श्रुतिमिवैतदपि द्वयं जीवपरमिति ज्ञात्वा प्रवृत्ताः क्लिश्यन्ति परमिति बुध्यस्व । पतदेवाहुः कृष्णो भुङ्क्ते न चापर इत्यनेन तत्र हेतुरुत्तममिति । क्षराक्षराभ्यामुत्तमं पुरुषोत्तमस्वरूपा- त्मकमित्यर्थः । न हि भगवत्स्वरूपमन्वेन भोक्तुं शक्यमिति भावः । पतल्लीलाया भूमौ प्राकट्यकरणे प्रयोजनमाहुः

अत्रैवेति । आधिदैविकत्वे संपन्ने हि पुरुषोत्तमभजनं साक्षात्सम्पद्यते । तच्च वैकुण्ठे भवति । प्रभुस्तु अस्मिन्नेव लोक आधिदैविकं रूपं जीवानां प्रकटं यथा भवति तथा भुङ्क्त इत्यर्थः । एतल्लीलाश्रवणेपि तथा भवतीति तथा । उत्कृष्टमिति । मोक्षसुखादपीति शेषः । प्रमाणेन वचनैरित्यर्थः । प्रमेयेण स्वरूपेणेत्यर्थः । अत्रायमर्थः । श्रुतौ हि 'असद्वा इदमग्र आसीत्, ततो वै सदजायत, तदात्मानं स्वयमकुरुत, तस्मात्तत्सुकृतमुच्यत इति, यद्वैतत्सुकृतम्, रसो वै सः, रसं ह्येवायं लब्ध्वानन्दी भवती'त्येवं पूर्वसृष्टेर साधुत्वं, ततः सृष्ट्यन्तरस्य साधुत्वम्, साधुत्वे स्वात्मरूपत्वरूपं हेतुः, तस्य सुकृतत्वं, सुकृतस्य रसत्वं, रसस्यानन्दरूपता च बोधिता । तत्र यद्युद्बोधकादि- प्रणाडी न विवक्षिता स्यात्, आत्मकरणं न वदेत्, यदि वा सर्वसामान्या स्यात्, पूर्वसृष्टेर साधुत्वमनेवंरूपतां च वा न वदेत् । यदि च रसस्य मनोविकारत्वं लौकिकत्वं वा विवक्षितं स्यात्, तदाप्यात्मकरणं आनन्दरूपत्वं च न वदेत् । अत उद्बोधकादिवैशिष्ट्यं श्रुतिसिद्धम् । तदेतदुक्तं तत्स्वरूपस्यैव तथात्वादित्यन्तेन । तथा च प्रनाव्य- ङ्गीकारेपि न भगवद्रूपत्वहानिरित्यर्थः । किञ्च, अनुकृत्यधिकरणे सर्वस्य भगवदनुकारित्वं 'तमेव भान्तमनुभाति विश्व'मिति विषयवाक्येन प्रतिपादितम्, अतः प्रकृतेपि यदि लौकिको रसः प्रतिपाद्यते, तदापि मूलरसानुकारि- तयैव तत्स्वरूपं सिध्यतीत्येतदृष्टान्तेन सोपि रसोऽनुमीयताम् । अयं लौकिकः परिच्छिन्नो, मात्रोपजीवनश्रुतेः, स त्वपरिच्छिन्नो, भूमत्वात् । तथा च लौकेऽनुकरणमात्रेण तदाभासस्यैव प्राकट्यम्, न तु तस्येति न जीवस्य, तत्करणेपि न तद्रससम्बन्धलेशः । शास्त्रप्रणयनं तु दुरन्तस्तस्यैव परिचायनायेति तत्रैव स्फुटम् । वस्तुतस्तु पाद्मे पातालखण्डे रामाश्वमेधे शेषवात्स्यायनसंवादादृष्टेर्वैष्णवत्वमवगम्यते । एवं भरतस्यापि, नाट्यशास्त्रस्यानुमोक्षकथनात् । किञ्च, आज्ञेयोपि प्रणेता नाट्यशास्त्रस्य । स च परमभक्तो जनकतनयाप्राणनाथस्य । अतस्तादृशां न एतावान् प्रयासः स न त्रिवर्गोपयोगितया जीवार्थः, अपि तूक्त्तरीत्या मोक्षसाधनतापर्यन्ततया । किञ्च, वात्स्यायनेन सांप्रयो- गिकाधिकरणे 'ऋचां दशशयीनां चतुःषष्टिसंशितत्वादिहापि तदर्थसम्बन्धाच्च बह्वृचैरेषा पूजार्थं संज्ञा प्रवर्तितेत्येक' इति सूत्रयता संप्रयोगान्गचुम्बनादीनाम्ऋगर्थत्वं प्रदर्शितम् । 'सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति' 'वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्य' इति श्रुतिस्मृतिभ्यां वेदस्य भगवत्परत्वं सिद्धम् । एवं सत्यस्य शास्त्रस्य तत्सामानाधिकरण्ये वेदवत् परोक्षवादेन लीलासहितभगवत्प्रतिपादकत्वं युक्तमेव । गान्धर्वस्य सामवेदोपवेदतया च । अत एवमर्थाज्ञात्तॄणां जीवानां भ्रान्ति- रित्येतदार्थमभिसन्धायोक्तं तच्चेत्यादि, बुद्धयस्वेत्यन्तम् । तस्मान्न कोपि शङ्कालेश इति दिक् । This is the highest ideal. But all cannot be expected to reach it. Only those who are completely निरुद्ध in Lord can realise the highest beauty of this ideal. Hence a sound principle was laid down by Vitthaleswara that one who is not truly रसिक, should not see this even if he is a Vaishnava. 'प्रार्थये रसिकाः स्वैरं पश्यन्त्विदमहर्निशम् । एतद्रसानभिज्ञस्तु मा द्राक्षीदपि वैष्णवः'. For such Vaishnavas the other aspects of Krishna गोवर्धनधारित्व etc, are there. Unfortunately this sound maxim was not followed, and in practice the highest ideal was most prominent, with the result that in case of Anadhikari it caused his down-fall. The purport of this little work is to lay down a principle that whatever country you belong to, to whatever age, to whatever community, whatever be your surroundings, you can approach God through this path of service based on love. This broadest aspect was not lost sight of by Vithales'wara, and we do find that even Mahomedans like Pathan Alikhan, and Taj Bibi, and even some members of the untouchable classes could approach God by this Path. Followers of this path can observe their Varnas'rama Dharmas which have reference to the body, but this Prema-marga referred to the soul. In Bhakti of the Lord everyone has his अधिकार. The sine-quo-non of this Adhikara is that before you do anything you must dedicate it to Lord. Keeping Lord before you, that is, as if you are to carry out His behests, you are to follow your pursuits. This सेवामार्ग-रतिपथ was proclaimed by Vallabhacharya. The Highest Divinity was not merely creator, destroyer, sustainer etc, but He was the object of the most fervent warmth of उत्कृष्ट प्रेम. Blessed were those who realised and enjoyed this रस in the purest स्वरूप. The women of Vraja realised the same ideal in नित्य प्रिय रस आनन्द कृष्ण, and for a glimpse of this the great Uddhava-forsaking the ब्रह्मकथा etc., pined to be गुल्म-लता etc., in Vraja. Hence व्रजाङ्गनाs are considered greater than ज्ञानिन्s, greater than भक्तs, greater than मुनिs, greater than नारद and प्रह्लाद, greater than श्रोत्रिय ब्रह्मविद् ब्राह्मणाs like वशिष्ठ.

INTRODUCTION. दृष्ट्वैवंमादि गोपीनां कृष्णावेशात्सविक्लबम् । उद्धवः परमप्रीतास्ता नमस्यन्निदं जगौ ॥१०-४७-५७ एताः परं तनुभृतो भुवि गोपवध्वो गोविन्द एव निखिलात्मनि रूढभावाः । वाञ्छन्ति यद्भवभियो मुनयो वयं च किं ब्रह्मजन्मभिरनन्तकथारसस्य ॥ ५८ ॥ प्रत्यहं उपदेशः प्रत्यहं वैक्लव्यं, एवं उभयं दृष्ट्वा आत्मतत्त्वेपि बहिः संवेदनमात्रेणैव तासां भगवदाकाङ्क्षो- त्पद्यते, परं निर्दुष्टा, एवं तासां दृष्ट्वा कृष्णावेशेन आत्मनो देहस्य विक्लवं दृष्ट्वा अन्तर्निष्ठा वा विरहो वा द्वयमेव, न तु तासामन्या लौकिकी अवस्था, एवं दृष्ट्वा परमप्रीतो जातः, एवमेव स्वातव्यं भक्तेनेति । पश्चात्तासु उभयं दृष्ट्वा स्वस्मिन्नैकमेवेति आधिक्यात् ता नमस्यन् मनोदोषशंकाभावाय तासां स्तुतिरूपं इदं जगौ...तनु- भृतश्चेत् एता एव । नापि ज्ञानिनो, नापि लौकिकाः, नापि भक्ताः । तत्र लौकिकास्तु व्यर्थजीवना एव । न हि रज्ज्वा बद्धः पाशी भवति । स्वाधीनपाशः एव तथा । एवं तनुभृतोपि येषां स्वाधीना तनुः । ज्ञानिनां तु ज्ञानप्राप्तिपर्यन्तमेव स्वाधीनत्वेन शरीरोपयोगादग्रे व्यर्थमेव देहः, अनपेक्षितभारवद् गृह्णातीति । भक्ता अपि मौढ्यात् देहमेवात्मानं मन्यमानाः तत्रैव पर्यवसितमतयो बहिर्मुखत्वात्तन्नुरूपा एव, न तु तनुभृतः । कालान्तरे परं सत्फलम् । अस्मदादयस्तु भक्ता अपि प्राप्तज्ञाना अपि मन्दभावं प्राप्ताः नोत्कर्षेण तनुभृतः । अतः परमुत्कर्षेण एता एव तनुभृतः । नन्वेतादृश्यः सन्ति तनुभृतः लक्ष्मीप्रभृतयः । तत्राह भुवीति । ननु भुव्यपि उत्कटभक्ताः प्रह्लादादयः सन्त्येव । तत्राह गोपवध्व इति । एतादृशीमवस्थां प्राप्य न कोप्येवंविधो जात इत्याश्चर्यम् । किञ्च, गोविन्दे स्वकीयत्वेन ज्ञाते, वस्तुतः अखिलात्मनि एवं रूढभावाः । अतो देहस्य स्वाधीनस्य तदैव फलमिति सर्वात्मत्वेन ज्ञात्वापि निर्दोषपूर्वभावनिष्ठा एव । ननु ज्ञानादवस्थोत्तरेति आत्मलाभान्न परं विद्यत इति । एता भगवता ज्ञाननिष्ठाः कृताः इति च । वस्तुत एवाग्र देहस्यानुपयोगात् कथमेषा स्तुतिरिति चेत्, तत्राह वाञ्छन्तीति । वाञ्छंति यं भावं भवात् भीः येषां ते मुनयो, मुक्ताः, वयं भक्ताः, चकारात् सर्व एव धर्ममार्गपरा अपि । अवश्यं हि विदेहकैवल्यपर्यन्तं सर्वेषां बहिः संवेदनावस्थैय । जीवन्मुक्तानां तथा श्रवणात् । तत्र लौकिक एव भावः सर्वेषां जायत इति कालावच्छेदेन जन्मवैयर्थ्यमेव । अन्येषां तु वैयर्थ्य सिद्धमेव । नारदादीनामपि कदा- चित् प्राकृतवत् व्यवस्था, प्रह्लादस्यापि राज्यादिकरणात् तथावसीयते । बहिः संवेदने तु एषैवावस्थासर्वशास्त्रपर्य- वसिता । नातोन्या कचिद्व्यस्तीति अवस्थायां विचार्यमाणायां एता एव तनुभृतः । ननु एतदपेक्षया ये श्रोत्रिया ब्रह्मविदो ब्राह्मणा वसिष्ठादयः ते महान्तो भविष्यन्तीत्याशंक्याह किं ब्रह्मजन्मभिः । ब्रह्माभावपन्नानां जन्मभिः शुद्धसावित्र्याशिकैः किम्, न किंचित् । यद्यपि बहिः संवेदने तेषां वेदार्थानुष्ठातृत्वं दीर्घसत्रित्वादिरूपम्, अंतर्नि- ष्ठायां तु ब्राह्मणत्वमिति, तथापि कर्मापेक्षया भक्तिरधिका । कर्म हि प्रपंचे स्वास्थ्यं संपादयति, न तु भक्तिः । यो हि दुष्टं मन्यते स दुष्ट इति निर्धारः । तत्तत्प्रकरणे तत्तत्प्रशंसा तु प्रकरणानुरोधिनी । अतः अनंतकथायां अरसस्य ब्रह्मजन्मभिः कर्मोपयोगिभिरपि न किंचित् । ननु तथाप्युत्कर्षहेतुलोके तद्भवतीति युक्त्या बाधेपि प्रसिद्धयैव उत्तमफलत्वं पर्यवसानविधया कल्प्यत इति चेत्, तत्राह । अनन्तकथायां रसयुक्तस्य पूर्वोक्तैः ब्रह्मजन्मभिः न कोपि पुरुषार्थः साधनीयः । ततोप्युत्कृष्टस्यैव साधनदशायां फलदशायां च फलस्य सिद्धत्वात्, कर्मापेक्षयापिभक्तयैव ज्ञाने अधिक अधिकोपकारणाच्च । To follow this रतिपथ is to walk on the edge of the sword. Those who are unable to follow this, must dedicate everything to Lord Krishna, and serve Him faithfully as a servant serves his master. This is in short what Vallabhacharya has by the command of Lord preached in the पञ्चाक्षर, अष्टाक्षर, गद्य and सिद्धान्तरहस्य. धर्ममार्गं परित्यज्य छलेनाधर्मवर्तिनः । पतन्ति नरके घोरे पाषण्डमतवर्तनात् ॥ १ ॥ प्रसीदतु मयि श्रीमत्कृष्णप्राणप्रियोत्सवः । येन भाति जगत् सत्यं विना येन न तत् तथा ॥ २ ॥ श्रीकृष्णार्पणमस्तु ।

EDITORS’ NOTE. Siddhānta Rahasya, one of the Sixteen Prakaraṇa Granthas of S’rī Vallabhāchārya, with eleven commentaries and a Gujarātī translation of S’rī Purushottamaji’s Tikā, is published by us from funds supplied to us by Bhailalbhai Purushottamdas, the present Hon. Manager of The Dakor Temple of S’rī Ranchhodji, from the profits of the oil-mill set up by his son Thakorlal at Nandurbar. These commentaries are those of S’rī Gokulanathaji, S’rī Raghunathaji, S’rī Kalyaṇarayji, S’rī Vrajotsavaji, S’rī Gokulotsavaji, S’rī Harirayaji, S’rī Vitthales’waraji, S’rī Purushottamaji, S’rī Giridharaji, Dikshita Lalu Bhattaji, and S’ris’āchāryamatānuvarti. A. Gokulanathaji’s tīkā is the oldest and most well-known. Hence it is printed first. The text of this tīkā is based on eleven MSS. The oldest of these is dated Samvat 1730, Kartik sud 5th. It was obtained from S’rī Vallabhalalji’s collection. Another belonged to Vitthalaraya, Son of Damodarji. The rest were obtained from Pandit Gattulalaji’s Collection, Ranchhodlalji, Gokulanathji and the late Mr. Tansukhram Tripathi of Nadiad. B. The Second Tīkā is by Raghunathji. It is based on two MSS., one from Pandit Gattulalaji’s Library, and the other from the late Mr. Tansukhram. C. The Third is Kalyanarayji’s. It is based on six MSS. All the six MSS. are old and good. One of these belonged to one Pitambara, and the other to Dwarkes’wara, dated Samvat 1812 Posh Sud 12th. D. The Fourth is Vrajotsavaji’s. It is doubtful as to who wrote this. Of the five MSS. consulted, one attributed the authorship to Chacha S’rī Gopeshaji, another MSS. obtained from Kankroli, to Gopalaji, while the rest to Vrajotsavaji. Hence it is named here after him. If we are to rely on our judgment of the style of writing, from the known style of Chacha Gopes’aji, this is different. It is probable that Gopalaji is not the author of this. E. Harirayji’s tikā is in verse. It is based on four MSS.; all are old and good, and obtained from the same sources as above. F. The MSS. of Gokulotsavaji’s tikā is dated 1871, s’ake 1736, Falgun Sud 2nd, Sunday. It is based on one MSS. alone. No name is given at the end. The name Gokulotsavaji, given here, is based merely on conjecture arising from the known style of the author. G. Vitthales’aji’s tikā is based on one MSS. It is not Gusaiji’s in any case. It was obtained from Vallabhalalji’s collection. Hence it is possible that Kaka Vallabhji’s father Vitthales’a was the author of this. H. The Eighth is Purushottamaji’s. The text of this tikā is based on eight MSS. Some of these were old and very good. One obtained from Gaikwad’s Central Library collection of Baroda was an excellent copy. One was dated 1787 samvat. Margas’īrsha Krishṇa 7th, Sunday.

EDITORS' NOTE. I. Giridharaji's is the 9th. It was obtained with considerable difficulty from Kankroli through Chhannulālaji of Bombay. The tīkā is in the collection of the Saraswati Bhandar of S'rī Dwarkadhis'aji. J. The 10th is Lalubhatta's. It is based on three very good and old MSS. One dated 1800 st. Bhadra. sud. 12th, second dated 1876 st. Ashadha vad., third, written by one Vishnudāsa. K. The 11th is nameless. This was obtained from Ranchhodlalji. Nine out of these commentators are Vallabhacharya's direct agnate descendants. Their acquaintance is already made in our previous publications. The other two are also descendants of Vallabhacharya from daughters and they are known as Bhattas or Lalajis. We express our thanks to the Goswami Balakas, and learned gentlemen, and Pandit Gattulalaji's institution, for the loan of the above-mentioned MSS., but for whose kind cooperation we could not have collected so many tīkās. To our knowledge no tīkā of Siddhanta Rahasya remains to be printed now. We hope that learned Vaishnavas will study these and spread the noblest teachings of S'rī Vallabha among Vaishnava masses. With feelings of joy, we offer this fruit of our labour of love at the Lotus-Feet of Lord S'rī Krishna. Bombay, ⎬ M. T. Telivala. 29th April 1924. ⎭ D. V. Sankalia.

श्रीकृष्णाय नमः । सिद्धान्तरहस्यम् । श्रीमद्वल्लभाचार्यचरणदृष्टम् । श्रावणस्यामले पक्षे एकादश्यां महानिशि । साक्षाद्भगवता प्रोक्तं तदक्षरश उच्यते ॥ १ ॥ ब्रह्मसम्बन्धकरणात् सर्वेषां देहजीवयोः । सर्वदोषनिवृत्तिर्हि दोषाः पञ्चविधाः स्मृताः ॥ २ ॥ सहजा देशकालोत्था लोकवेदनिरूपिताः । संयोगजाः स्पर्शाजाश्च न मन्तव्याः कथञ्चन ॥ ३ ॥ अन्यथा सर्वदोषाणां न निवृत्तिः कथञ्चन । असमर्पितवस्तूनां तस्माद्वर्जनमाचरेत् ॥ ४ ॥ निवेदिभिः समर्प्यैव सर्वं कुर्यादिति स्थितिः । न मतं देवदेवस्य सामिश्रुक्तसमर्पणम् ॥ ५ ॥ तस्मादादौ सर्वकार्ये सर्ववस्तुसमर्पणम् । दत्तापहारवचनं तथा च सकलं हरेः ॥ ६ ॥ न ग्राह्यमिति वाक्यं हि भिन्नमार्गपरं मतम् । सेवकानां यथा लोके व्यवहारः प्रसिध्यति ॥ ७ ॥ तथा कार्यं समर्प्यैव सर्वेषां ब्रह्मता ततः । गङ्गात्वं सर्वदोषाणां गुणदोषादिवर्णना ॥ ८ ॥ गङ्गात्वेन निरूप्या स्यात्तद्वदत्रापि चैव हि ॥ ८ ½ ॥ इति श्रीवल्लभाचार्यविरचितं सिद्धान्तरहस्यम् । १. मताः । २. श्रीहरिः । नन्वसमर्पितवस्तुवर्जनेन सर्ववस्तुसमर्पणं प्राप्तम्, तत् किं स्वयं स्वभा- वेन समर्पयेत् , अन्यथा वेति संदेहे प्राहुः निवेदिभिरिति । भगवान् हि यशोदास्वामिनीहस्त एव समर्पितं भुनक्तीति, निवेदनः निवेदो निवेदनं तद्युता निवेदिनः, ते एव सर्वथा कृतनिवेदना मातृचरणस्वामिनी- प्रभृतयः, तैः कृत्वा, सर्वं समर्प्यते सर्वं भगवते समर्पयन्तीति भावनया सर्वं समर्प्य पश्चात् स्वयं तदुपभोगं लोके वेदे च कुर्यादित्यर्थः । ३ कार्यम् ।

श्रीकृष्णाय नमः । सिद्धान्तरहस्यम् । श्रीवल्लभकृतविवृतिसमेतम् । नत्वा पितृपदाम्भोजं सर्वाभीष्टप्रदायकम् । कृष्णवाङ्‌मूलकाचार्यवचो व्याख्यातुमुद्यतः ॥ १ ॥ यद्यपीश्वरवाक्यानामभिप्रायोतिदुर्गमः । मदीयोयमिति ज्ञात्वा ज्ञापयिष्यत्युदारधीः ॥ २ ॥ अथ यदैव श्रीगोकुलस्वामी स्वमनोभिलषितप्रकारकशुद्धपुष्टिमार्गं प्रकटयितुं मनः कृतवान्, तदैव स्वमुखारविन्दरूपाचार्याणामेव तत्प्रकटनसामर्थ्यं ज्ञात्वा भुवि प्राकट्यार्थमाज्ञां दत्तवान्, तदाचार्या अपि भगवदभिप्रायं ज्ञात्वा तदाज्ञाप्रकारेणैव स्वप्राकट्यं विधाय भगवदभिमतप्रकारकं भक्तिमार्गं प्रकटितवन्तः । तत्र स्वमार्गीयभक्ति- स्वरूपं स्वमार्गसेव्यस्वरूपं स्वमार्गीयसेवाप्रकारं च मार्गान्तरीयभजनसाङ्कर्याभावार्थं वैल- क्षण्येन प्रमाणपूर्वकं निरूपितवन्तः । अन्येपि तत्तच्छास्त्रोक्ता धर्मा विवेकादयश्चतुष्टयपु- रुषार्थरूपास्त्यागादयश्च तत्तन्मार्गीयाः सन्ति । तेषां स्वप्रकटितपुष्टिमार्गविवेकादीनां च सन्देहाभावार्थं भिन्नत्वेन निरूपणं कृतवन्तः । तथापि यथा पूजामार्गे पूजार्थं तन्मार्गो- क्तप्रकारेण सम्भावितदोषनिवृत्तिपूर्वकं पूजाकरणं निरूपितम्, तथा स्वप्रकटितमार्गेपि सर्वदोषनिवृत्तिपूर्वकं सेवाप्रकारो न विचारित इति चिन्तया तद्विचारपरानाचार्यान् दृष्ट्वा स्वयं श्रीगोकुलेश आनन्दमात्रकरपादमुखोदरादिरूपेण प्रकटीभूय स्वसेवाप्रतिबन्धकदोष- निवृत्तिप्रकारकमसाधारणं कारणं तथोपदिष्टवान्, यथाग्रेपि सेवायां यावज्जीवं दोषप्रवेशो न भवति । आचार्यास्तु भगवदुपदिष्टं स्वहृद्याधाय स्वकीयानपि ज्ञापयितुं भगवदुपदिष्टं यथा सौकर्येण बोधो भवति, तदर्थं पद्यबन्धेन तत्र यस्मिन्मासे यस्मिन्पक्षे यस्यां तिथौ यस्मिन्समये तज्ज्ञापनपूर्वकं वक्तुं प्रतिजानते श्रावणस्यामले पक्ष इति । श्रावणस्यामले पक्षे एकादश्यां महानिशि । साक्षाद्भगवता प्रोक्तं तदक्षरश उच्यते ॥ १ ॥ श्रावणस्य श्रावणमासस्य श्रवणस्य विष्णुदैवतत्वात्तदुपलक्षितमासस्यापि वैष्णवत्वा- द्भगवत्सम्बन्धित्वज्ञापनाय मासः श्रावण उक्तः । पक्षस्य शुक्लत्वं विहायामत्वकथनेन भगवत्पक्षीयाणां सर्वेषां सर्वात्मना निर्दुष्टत्वं ज्ञापितम् । अतः परं तिथेर्निर्दुष्टत्वं निरू- १ दैवत्यादिति पाठः ।

२ सिद्धान्तरहस्यम् । पयन्ति एकादश्यामिति । एकादश्यप्येकादशेन्द्रियदोषनिवर्तिका इति तिथिरपि सैवोक्ता । यथा श्रीगोकुले अन्तरङ्गभक्तसर्वपुरुषार्थसिद्ध्यर्थं तद्वारा सर्वेषामपि गोकुलवासिनां सर्व- पुरुषार्थसिद्ध्यर्थं महानिशायामेव प्रादुर्भावः । तद्वदत्राप्याचार्यार्थं प्रादुर्भूय तद्वारा तदी- यानां सर्वपुरुषार्थसाधकत्वं तत्तुल्यमिति अत्रापि महानिशायामेव प्रादुर्भाव उक्तः । महानिशीति । यथा श्रीगोकुले साक्षाद्व्यूहरहितपूर्णपुरुषोत्तमप्राकट्येनैव भक्ताभिलषितं कृतवान्, तद्वदत्रापि साक्षात्प्राकट्येनैव आचार्यानुपदिष्टवानिति ज्ञापनायोक्तं साक्षाद्भग- वता प्रोक्तमिति । यद्यपि भगवता प्रोक्तमित्येतावत्तैव चारितार्थ्येपि साक्षात्पदो- क्तेरयमाशयः । भगवदुक्तौ प्रकारविशेषा बहव एव संभवन्ति । कचिद्भगवान् स्वोक्तिं सेवकद्वारा ज्ञापयति, क्वचित्स्वप्नद्वारा, कचि'द्दिरं समाधा'विति न्यायेनाकाशवाणीद्वारापि ज्ञापयति । अत्र तूक्तसम्भावितप्रकाराभावपूर्वकं स्वयं साक्षात्पूर्णप्राकट्येनाचार्यानुपदिष्ट- वानिति ज्ञापनायोक्तं साक्षादिति । उक्तौ प्रशब्दोक्त्या अत्रोक्तिः केवलं कृपयाविर्भूय, नत्वाचार्यप्रार्थनयेति ज्ञापनाय प्रशब्दोपादानम् । साक्षाद्भगवद्वाक्यकथनं सर्वेषां सम्यक् हृदयारूढं न भवतीति तस्माद्वाक्यार्थ एव यथा यथा सम्यक् हृदयारूढो भवति, तथा पद्यबन्धेन कथनं प्रतिजानते तदक्षरश उच्यत इति । तदेव पूर्वोक्तमक्षरशः प्रत्य- क्षरार्थविचारपूर्वकं उच्यते निरूप्यत इत्यर्थः ॥ १ ॥ एवं कथनं प्रतिज्ञाय साक्षात्स्वमार्गीयसेवाप्रतिबन्धकासाधारणदोषनिवृत्तिप्रकारं भगवदुक्तं प्रथमत आहुः ब्रह्मसम्बन्धकरणादिति । ब्रह्मसम्बन्धकरणात् सर्वेषां देहजीवयोः । सर्वदोषनिवृत्तिर्हि दोषाः पञ्चविधाः स्मृताः ॥ २ ॥ ब्रह्मसम्बन्धकरणं नाम एतन्मार्गीयाचार्यद्वारा भगवन्निवेदनम् । तेनैव सर्वेषां देहानां सर्वेषां जीवानां च सेवाप्रतिबन्धकसर्वदोषनिवृत्तिर्भवति । ननु 'वेदान्ते च स्मृतौ ब्रह्मलिङ्गं भागवते तथा । ब्रह्मेति परमात्मेति भगवानिति शब्द्यत' इत्याचार्यवचनादुपनिष- त्स्वेव ब्रह्मपदं पुरुषोत्तमवाचकम्, नत्वन्यत्र, तथाप्यत्र ब्रह्मपदोपादानस्यायमाशयः । यथा ब्रह्मणि सर्वसमत्वं धर्मोस्ति, तद्वदत्रापि आचार्यनिवेदनानन्तरं सर्वेषामङ्गीकारे समत्वमेव, न तु वैषम्यमपीति ज्ञापनायात्र ब्रह्मपदोपादानम् । यद्वा । यथा गीतासु 'भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्याया'मित्यादिवचनाद्भगवद्वाक्यानामेवोपनिषद्रूपत्वम्, तद्वद- त्रापि ब्रह्मसम्बन्धकरणादित्यादिवाक्यानां भगवद्वाक्यत्वेनोपनिषद्रूपत्वादत्र ब्रह्मपदस्य पुरुषोत्तमवाचकत्वमेवेति ब्रह्मपदोपादानम् । तेनास्मिन्भक्तिमार्गे भगवदीयत्वेनैव सर्वदो- षनिवृत्तिः । सेवायोग्यत्वं च । अत एव श्रुतिरप्याह 'यमेवैष वृणुते तेन लभ्य' इति । अस्मिन्मार्गे भगवद्वरणस्यैव दोषाभावहेतुत्वात् । दोषरहितस्यैव भगवत्प्राप्तिहेतुत्वात् । तस्मादस्मिन्मार्गे भगवदीयत्वमेव सर्वदोषनिवृत्तिहेतुः । ननु पूजामार्गे पूजार्थं दोषनिवृ-

श्रीवल्लभकृतविवृतिसमेतम् । ३ त्प्रकारा बहव एव उक्ताः भूतशुद्ध्यादयः, तद्व्यतिरेकेण कथमत्र भगवदीयत्वमात्रेणैव सर्वदोषनिवृत्तिरितिचेत् । उच्यते । सर्वथा निर्दुष्टपदार्थसम्बन्धेनैव सर्वदोषनिवृत्तिः । सर्वात्मना निर्दुष्टत्वं पुरुषोत्तमस्यैव, नान्यस्य, अत एवाचार्यैरुक्तं 'कृष्णात्परं नास्ति दैवं वस्तुतो दोषवर्जित' मिति । अतो भक्तिमार्गे पुरुषोत्तमस्यैव सेव्यत्वात्तत्सम्बन्धमात्रेणैव सर्वेषां सर्वदोषनिवृत्तिरिति नानुपपत्तिः काचित् । अस्यार्थस्य युक्तत्वज्ञापनायोक्तं हीति । पूजामार्गे पुरुषोत्तमसम्बन्धाभावात्तत्र ये दोषाः सम्भवन्ति, तेषां भक्तिमार्गे सम्भावनापि न सम्भवतीति तान्दोषान्निराकरणार्थमनुवदन्ति दोषाः पञ्चविधाः स्मृता इति ॥ २ ॥ पञ्चविधत्वमेव गणयन्ति सहजा इति । सहजा देशकालोत्था लोकवेदनिरूपिताः । संयोगजाः स्पर्शजाश्च न मन्तव्याः कथञ्चन ॥ ३ ॥ देहेन सहैव जायन्ते सहजाः । देहस्य पाञ्चभौतिकत्वात् । भूतेषु भगवत्सम्ब- न्धाभावात् दोषाः संभवन्ति, ते पूजामार्गे भूतशुद्ध्यादिना निराक्रियन्ते । तथैव पूजाप्रदेशेपि पूजार्थमासनादिशुद्धिविधानात्पूजाप्रदेशेपि दोषाः सन्ति । अन्यथा 'अप- सर्पन्तु ते भूताः पवित्रं कुरु चासन'मित्यादिना तन्निराकरणं न स्यात् । तद्व- त्कालेपि 'प्रातर्होमं च कृत्वैव कृत्वा वा ब्रह्मयज्ञकम् । यद्वा माध्याह्निकं कृत्वा पूजये- त्पुरुषोत्तम'मिति मन्त्रराजानुष्टुब्विधानवचनात् । पूजायां नियतकालविधानात्तदतिरिक्त- कालपूजाकरणे कालदोषोपि सम्भवति । अत उक्तं देशकालोत्था इति । एवं देश- कालोत्थान्निरूप्य लोकवेदोत्थानाहुः लोकवेदनिरूपिता इति । 'पूजादिना ब्रह्मलो- क'मिति वचनात्पूजाप्राप्यब्रह्मलोकेपि 'आब्रह्मभुवनाल्लोकाः पुनरावर्तिनोर्जुनै'तिवचनात्पुन- रावृत्तिरूपो दोषस्तत्रापि निरूपितः । किञ्च, पूजायां पूजाङ्गत्वेनाग्निस्यापनपूर्वकवैदिक- मन्त्रैर्होमविधानात्तत्रापि न्यूनातिरिक्तदोषः संभवत्येव । अन्यथा 'यस्य स्मृत्या च नामो- क्त्ये'त्यादि प्रार्थनं न स्यात् । एवं लोकवेदोत्थान्निरूप्य संयोगजान्निरूपयन्ति संयोगजा इति । पूजायामभिषेकार्थं मन्त्रादिसंस्कृतशंखादिजलेष्वसंस्कृतजलादिसंयोगे संयोगजो दोषो भवति । तथैवासादितपात्रादिपदार्थानां पुष्पगन्धादीनां तेषां स्त्रीशूद्रादिस्पर्शेपि स्पर्शदोषो भवति । चकारादन्येपि नैवेद्यादिष्वप्यागन्तुका दृष्ट्यादिदोषा उक्ताः । एवं पूजामार्गीयान् दोषाननूद्य भक्तिमार्गे तेषां निराकरणमाहुः न मन्तव्याः कथञ्चनेति । ते दोषा भक्तिमार्गे न मन्तव्याः, न गण्याः । यद्यपि 'न मन्तव्या' इत्यतावतापि निरा- करणसिद्धावपि पुनः कथञ्चनेति पूजामार्गीयोक्तदोषाणां भक्तिमार्गे संभावनापि नास्ती- त्यर्थः । दोषसम्भावनाया अप्यभावे ब्रह्मसम्बन्धकरणादित्यसाधारणो हेतुः पूर्वमुक्त एव । ननु पूजामार्गे पूजार्थं दोषनिराकरणार्थं बहव एव प्रकारा उक्ताः, तान्विहाय शुद्धभ- क्तिमार्गे भगवन्निवेदनमात्रस्यैव सेवार्थं सर्वदोषनिवर्तकत्वं कथमिति चेत् ? उच्यते ।

४ सिद्धान्तरहस्यम् । 'अनर्थोपशमं साक्षाद्भक्तियोगमधोक्षज' इति वचनात् । तथा च 'भक्तिः पुनाति मन्निष्ठा श्वपाकानपि संभवा'दित्यादिवचनतो भक्तिमार्गः स्वत एव सर्वदोषनिवर्तकः । अथ च, भक्तिमार्गे सेव्यः पुरुषोत्तम एव, न तु तदंशस्तद्विभूतिरूपं वा । स एव सर्वात्मना सर्व- दोषरहितः निर्दुष्टपूर्णगुणविग्रहः । अतस्तन्निवेदनेन तत्सम्बन्धे सति सर्वात्मना सर्वदो- षनिवृत्तौ किं वाच्यम् । अतः पञ्चमस्कन्धे भगवद्भक्तस्वरूपनिरूपणे 'भगवदीयत्वेनैव परिसमाप्तसर्वार्था' इति तेषामुत्कर्षावधिरुक्तः । यत्र भगवदीयत्वमात्रस्यैव सर्वपुरुषार्थ- तुच्छीकरणत्वम्, तत्र भक्तिमार्गीयभगवन्निवेदनस्य सर्वदोषनिवर्तकत्वं कैमुतिकन्यायेनैव सिद्धमिति किं वृथावलगनेनेति सर्वं सुस्थम् । पूजायास्तु कर्ममार्गान्तःपातित्वात्तत्र च न भक्तित्वम् । कर्ममार्गस्य भगवत्सम्बन्धाभावात्सद्दोषत्वमपि । ननु भगवत्पूजाविधाना- न्निर्दोषत्वमेवेति चेत् ? सत्यम् । पूजामार्गे पूज्यस्य विभूतिरूपत्वेन शुद्धपुरुषोत्तमत्वाभा- वान्न सर्वात्मना सर्वदोषनिवर्तकत्वम् । तत्रावाहनादिविसर्जनान्तानामुपचाराणां केवलम- न्त्राधीनत्वात्पुरुषोत्तमविभूतिरूपत्वमेव । पुरुषोत्तमस्तु 'नाहं वेदैर्न तपसे'ति 'भक्त्याहमे- कया ग्राह्य' इत्यादिवचनैः केवलमनन्यभक्त्यधीन एव । न तु तदतिरिक्तमन्राद्यधीनो- पीति महदेव वैलक्षण्यम् । किञ्च, पूजामार्गे पूज्यदेवताया मोहनोच्चाटनादिलौकिककार्य- विनियोगोपि श्रूयते । पूज्यदेवतामग्नस्यारित्वादयो धर्माः श्रूयन्ते । न हि सर्वनियामकस्य सर्वेश्वरस्य ब्रह्मादिसर्वोपास्यस्यानन्दमात्रकरपादमुखोदरादेः पुरुषोत्तमस्य सेवकेष्वरित्वादयो धर्माः सम्भवन्ति । अतो गीतास्वपि भगवतोक्तं 'समोहं सर्वभूतेषु न मे द्वेष्योऽस्ति न प्रियः । ये भजन्ति तु मां भक्त्या मयि ते तेषु चाप्यह'मिति । तथा श्रीभागवते प्रह्लाद- वाक्यं 'देवोसुरो मनुष्यो वा यक्षो गन्धर्व एव वा। भजनमुकुन्दचरणं स्वस्तिमान् स्याद्यथा वय'मिति वचनात्किमतीऽधिकं भक्तिमार्गस्य पूजामार्गस्य च तारतम्यं वाच्यमिति दिक् ३ अतो भक्तिमार्गे निवेदनेनैव सेवाप्रतिबन्धक सर्वदोषनिवृत्तिरित्यत आहुः अन्यथेति । अन्यथा सर्वदोषाणां न निवृत्तिः कथञ्चन । असमर्पितवस्तूनां तस्माद्वर्जनमाचरेत् ॥ ४ ॥ अन्यथा भक्तिमार्गे निवेदनव्यतिरेकेण सेवाप्रतिबन्धक सर्वदोषनिवृत्तिर्न भवति । कथञ्चनेति प्रकारान्तरव्युदास उक्तः । एवं सेवार्थं सोपपत्तिकां सर्वदोषनिवृत्तिमुक्त्वाग्रे तादृशस्य यावज्जीवं दोषसंक्रान्त्यभावार्थं स्थितिप्रकारमाहुः असमर्पितवस्तूनामिति । यतोस्मिन्मार्गे भगवत्सम्बन्धाभाववद्वस्तुसंसर्गस्यैव दोषत्वम्, अतः स्वार्थं भगवदसमर्पित- वस्तूनां वर्जनमाचरेत् । संसर्गमपि न कुर्यादित्यर्थः ॥ ४ ॥ एवमसमर्पितवस्तुमात्रत्यागे तादृशस्याग्रे लौकिकालौकिकव्यवहारसिद्धिः कथमिती- त्याकाङ्क्षायां तादृशस्य व्यवहारसिद्धिप्रकारमाहुः निवेदिभिरिति । १ पातादिति पाठः ।

श्रीवल्लभकृतविवृतिसमेतम् । ५ निवेदिभिः समर्प्यैव सर्वं कार्यमिति स्थितिः । न मतं देवदेवस्य सामिभुक्तसमर्पणम् ॥ ५ ॥ निवेदिभिः स्वमार्गानुसारेण कृतात्मनिवेदिभिः, सर्वं लौकिकं वैदिकं च, लौकिकं पुत्रादिविवाहायर्थं, ब्राह्मणभोजनाद्यर्थं स्वोपभोगार्थं च कृतं वैदिकं श्राद्धयागादिकम् । श्राद्धार्थमपि निष्पादितं पाकादिकं सर्वं यागार्थं सम्पादितं घृतान्नादिकं संभारादिकं च सर्वं भगवते निवेद्यैव भगवन्निवेदनानन्तरं पश्चात्सर्वं कार्यमिति । संभाराणां तदाज्ञा- पूर्वकमेव करणं निवेदनम् । तथाच स्मर्यते श्रीभागवते सप्तमस्कन्धे 'विष्णोर्निवेदिता- न्नेन यष्टव्यं देवतन्तरम् । पितृभ्यश्चापि तद्देयं तदानन्त्याय कल्पत' इति वचनादियं भक्तिमार्गमर्यादा । मर्यादा नामानुलङ्घ्याज्ञा । यथा वेदादिमर्यादोल्लङ्घनेन कार्यकरणे कर्ता दोषभागभवति, तथात्रापि भक्तिमार्गमर्यादोल्लङ्घनेन कार्यकरणे भक्तिमार्गीयोपि दोषभागभवतीति ज्ञापनार्थं स्थितेर्मर्यादात्वमुक्तम् । स्थितिरिति । एवं वस्तुमात्रस्य निवेदनावश्यकत्वमुक्त्वा कदाचिद्भगवदर्थं सम्पादितपदार्थेषु केनचिद्गृहस्थितेन बालकेन रुचादिना वा अज्ञानात्तन्मध्ये किञ्चित्स्वार्थमन्यार्थं वा विनियुक्तं चेत्, तदा भगवदर्थं सम्पादितं वस्तु सामिभुक्तमर्धभुक्तं जातम्, तदवशिष्टमसमर्पितमिति ज्ञात्वा स्वोपभोगार्थं चेत्समर्पितुमिच्छति तत्समर्पणस्य भक्तिमार्गे निषेधमाहुः न मतमिति । देवदेवस्य देवा ब्रह्मादयः, तेषामपि देवस्याराध्यस्य पुरुषोत्तमस्य तत्समर्पणं न मतम्, सामिभुक्तस्य समर्पणं न मतं, भक्तिमार्गे न संमतं, न कर्तव्यमित्यर्थः । शुद्धपुष्टिमार्गप्रवर्तकाचार्याणां न सम्मतं, न कर्तव्यमित्यर्थः । अथवा, स्वोपयोगार्थमानीतं वस्त्रादिकं तन्मध्ये स्वोपयुक्तं भगवते समर्प्य स्वोपभोगं कृत्वा तदवशिष्टं चेद्भगवते समर्पितुमिच्छति, तदपि सामिभुक्तमिति तस्यापि समर्पणं देवदेवस्य न मतमिति ॥ ५ ॥ एवं सामिभुक्तसमर्पणनिषेधमुक्त्वा सर्वात्मना सर्वथा सदाकर्तव्यप्रकारमाहुः तस्मादिति । तस्मादादौ सर्वकार्ये सर्ववस्तुसमर्पणम् । दत्तापहारवचनं तथा च सकलं हरेः ॥ ६ ॥ न ग्राह्यमिति वाक्यं हि भिन्नमार्गपरं मतम् । यस्मात्पूर्वमसमर्पितवस्तुसम्बन्धो न कर्तव्य इत्युक्तम्, पश्चादर्धभुक्तसमर्पणमपि न कर्तव्यमित्युक्तम्, तस्मादादौ स्वोपभोगात्पूर्वमेव सर्ववस्तुपदेन भार्यापुत्रादीनामपि समर्पणं कर्तव्यम् । विवाहानन्तरं स्वोपयोगात्पूर्वमेव स्वोपयोगार्थमेव तन्निवेदनं कर्तव्यम् । एवमपि पुत्रोत्पत्त्यनन्तरमपि पुत्रादीनां समर्पणं कर्तव्यम् । सर्वकार्ये सर्वकार्यनिमित्तं तत्तत्कार्योपयोगिवस्तुसमर्पणं कार्यम् । समर्पणं कृत्वा पश्चात्तानि तानि कार्याणि कर्तव्यानी- त्यर्थः । अत्र कश्चित्पूर्वपक्षी शङ्कते । ननु भक्तिमार्गे भगवन्निवेदितस्यैव वस्तुनः स्वार्थं विनि- योगः कर्तव्यः, न तु अनिवेदितस्येति नियम उक्तः । तस्यैकादशस्कन्धे निषेधोपि श्रूयते । १ स्वोपयोगमिति पाठः ।

६ सिद्धान्तरहस्यम् । यथा । 'अपि दीपावलोकं मे नोपयुञ्ज्यान्निवेदित'मित्याशङ्कां मार्गभेदेन परिहर्तुमाहुः दत्तापहारवचनमिति । दत्तस्य नैवेद्यादेरपहारः पुनः स्वार्थग्रहणम् । तथा च तद्दत्त- सकलं दत्तवस्त्रादिकमपि सकलं न ग्राह्यमित्यादिवचनं स्मृत्यादिवाक्यं भिन्नमार्गपरं मतम् । भिन्नमार्गपरं द्विविधभक्तिमार्गातिरिक्तकर्ममार्गपूजादिमार्गपरम् । तत्र हेतुः । तस्मिन्मार्गे पूजामार्गे भक्तिमार्गत्वाभावान्निवेदनस्वरूपस्यैवाप्रसिद्धेः । भक्तिमार्ग एव निवेदनस्यो- क्तत्त्वात् । अत एव श्रीभागवते 'श्रवणं कीर्तन'मिति नवधोक्तभक्तौ निवेदनस्याप्युक्त- त्वाद्भक्तिमार्गे एव निवेदनम्, नान्यत्र । तथा च तत्रैवैकादशस्कन्धे 'दारान्सुतान्गृहा- न्प्राणान्यत्परस्मै निवेदनम् । एवं धर्मैर्मनुष्याणामुद्धवात्मनिवेदिनाम् । मयि सञ्जायते भक्तिः कोन्योर्थोस्यावशिष्यत' इति भक्तिमार्ग एव भक्तिजनकत्वेन निवेदनप्रकार उक्तः । तस्माद्भक्तिमार्गे पुरुषोत्तमस्यैव सेव्यत्वात्स्वस्य सेवकत्वाद्वक्तिमार्गे सेवकस्य भगवदुपभु- क्तमगवदुच्छिष्टेनैव स्वनिर्वाहस्यावश्यकत्वात्, अत एव श्रीमदुद्धवैरूक्तम् । 'त्वयोपयुक्त- स्रग्गन्धवासोलंकारचर्चिताः । उच्छिष्टभोजिनो दासा' इत्युक्तत्वाद्दासानामुच्छिष्टभोजनमेव स्वधर्मः । भुक्तावशिष्टस्यैवोच्छिष्टत्वात्तत्समर्पितस्य भोजनं भक्तिमार्गे एव, न तु मार्गान्तरे । अत एव भगवताप्युक्तं 'पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति । तदहं भक्त्यु- पहृतमश्नामि प्रयतात्मन' इति । 'भक्त्युपहृतमश्नामी'ति वचनाद्भक्तिमार्गे एव भोजनस्या- वश्यकत्वम्, न तु तदतिरिक्तपूजामार्गेपि । अतो भक्तिमार्गातिरिक्तमार्गेषु नैवेद्यादेर्दानमेव निवेदनपदवाच्यम्, न तु भक्तिमार्गवत्समर्पितस्याङ्गीकारः । दानं नाम स्वसत्तापरित्याग- पूर्वकं परसत्तापादनम् । यथा ब्राह्मणाय गौर्दीयते, तत्र स्वसत्तापरित्यागपूर्वकं ब्राह्मणसत्ता- पादनं क्रियते । पुनः सा गौः स्वोपभोगाय न भवति । तथा च भक्तिमार्गातिरिक्तमार्गे नैवेद्यादिरपि । अतएव दत्तापहारवचनमिति दत्तापहारवचनं नैवेद्यविषयम् । तथा च सकलं नैवेद्यातिरिक्तं भगवद्दत्तवस्त्रादिकं तत्सर्वं हरेः सम्बन्धि न ग्राह्यमिति यदुक्तम्, तद्भिन्नमार्गपरम् । भक्तिमार्गातिरिक्तपूजामार्गादिपरम्, मतमिति सर्वप्रमाणसंमतमित्यर्थः । प्रमाणं तु 'त्वयोपयुक्ते'ति पूर्वमुक्तमेव ॥ ६ ॥ एवं भक्तिमार्गातिरिक्तमार्गे पूज्यनैवेद्याद्यग्रहणं सोपपत्तिकमुपपाद्य भक्तिमार्गे भग- वद्भुक्तोच्छिष्टेनैव भगवदीयानां व्यवहारः कर्तव्यो, नान्यथेति ज्ञापनायाहुः सेवकानामिति । सेवकानां यथा लोके व्यवहारः प्रसिध्यति ॥ ७ ॥ तथा कार्यं समर्प्यैव सर्वेषां ब्रह्मता ततः । सेवकानां दासानां भगवदीयानां भगवदुच्छिष्टमेव ग्राह्यम्, नान्यदित्ययं व्यव- हारः प्रकारः यथाग्रे निःशङ्कं लोके प्रसिद्धो भवति, तथा अतिप्रसिद्धतया निःशङ्कतया सेवकैः समर्प्यैव कार्यम् । सिद्धौ प्रकर्षे निःशङ्कता । ततस्तादृकप्रकारकव्यवहारकरणेनैव सर्वेषां भगवदीयानां ब्रह्मता भवति । ब्रह्मता नाम 'निर्दोषं हि समं ब्रह्मे'ति वचना- त्सर्वेषां निर्दुष्टत्वं भक्तिमार्गे निवेदनानन्तरं समत्वं च ज्ञापितं भवति । सर्वेषां सजातीयत्वं

भवति, भगवदीयत्वं भवतीत्यर्थः । यद्यपि ब्रह्मणि अनन्ता एवोपनिषन्निरूपिता धर्माः सन्ति, तथाप्यत्र सेवोपयोगिनिर्दुष्टत्वं भगवदीयत्वेन समत्वं च सर्वेषां भक्तिमार्गे भजनो- पयोगित्वेन द्वयोरेव निर्देशः कृतः ॥ ७½ ॥ ननु भक्तिमार्गप्रवेशेपि सत्त्वादिगुणभेदेन प्रकृतिवैषम्याद्भगवदीयत्वेपि कथं सर्वेषां समत्वमित्याशङ्क्य गङ्गादृष्टान्तेन परिहरन्ति गङ्गात्वमिति । गङ्गात्वं सर्वदोषाणां गुणदोषादिवर्णना ॥ ८ ॥ गङ्गात्वे न निरूप्या स्यात्तद्वदत्रापि चैव हि ॥ ८½ ॥ यथा सर्वजलदोषाणां तावदेव गुणदोषादिवर्णना भवति, यावद्गङ्गाप्रवेशो न भवति । गङ्गाप्रवेशानन्तरं सर्वेषां जलानां गङ्गात्वेनैव सर्वधर्मोपयोगित्वं भवति । तद्वत् यावत्पर्यन्तं भक्तिमार्गीयाचार्यैः कृतं निवेदनं न भवति, तावदेव भगवज्जने तदीयगुणदोषादिविचारणं संभवति । भगवदीयत्वे सम्पन्ने पूर्वाशङ्कितसत्त्वादिगुणभेदकृतदोषाणां भजनबाधनं न संभवति । अतएव श्रुतावपि 'यमेवैष वृणुते तेन लभ्य' इति वरणस्यैव भगवत्प्राप्तिहेतुत्व- मुक्तम्, नतु सत्त्वादिगुणप्रकृतिदोषाणां बाधकत्वम् । तथा सर्वेषां जलानां गङ्गात्वे सति गुणदोषादिवर्णना न निरूप्या स्यात्, तद्वदत्रापि भक्तिमार्गेपि भगवदीयत्वसम्पत्त्यनन्तरं सर्वदोषनिवृत्तिः । तद्वदित्यत्र चकारस्यानुक्तसमुच्चयो ज्ञेयः । यथा भगवन्निवेदनेन सेवा- प्रतिबन्धकदोषनिवृत्तिः, तथा खोपयोगिपदार्थदोषनिवृत्तिर्भवति भगवन्निवेदनेनेति ज्ञापनाय चकारः । खोपयोगिपदार्थदोषनिवृत्तौ उपायान्तराभावायैवकारः । भगवन्निवेदनेनैव सर्वदो- षनिवृत्तिः, न तु प्रकारान्तरेणेत्यस्यार्थस्य युक्तत्वज्ञापनाय हिशब्दः । अत्रायमाशयः । भगव- चरणारविन्दैकदेशाङ्गुष्ठभिन्नब्रह्माण्डकटाहाविवरोद्गतजलस्य चरणाङ्गुष्ठसम्बन्धमाहात्म्येन यत्र लोके गङ्गासम्बद्धजलादेर्गङ्गायाः सर्वदोषनिवर्तकत्वम्, तत्र भक्तिमार्गे साक्षात्पुरुषोत्तमस्यैव सम्बन्धात्सर्वेषां चेतनाचेतनानां सर्वदोषनिवृत्तौ किं वाच्यमिति ज्ञापनाय हिशब्दः ॥ ८½ ॥ भक्तिसिद्धान्तवाक्यानां श्रुतानां भगवन्मुखात् । स्वाचार्यैः पद्यबन्धानां स्वीयानां बोधसिद्धये ॥ १ ॥ व्याख्यानं कृतमाचार्यपादपद्माभिधेन मे । स्वाचार्यास्तेन तुष्यन्तु मयि निःसाधने खतः ॥ २ ॥ इति श्रीमत्पितृचरणैकतानश्रीवल्लभचिरचिता पुरुषोत्तमसिद्धान्तविवृतिः समाप्ता ।

१ 'व्याख्या कृता मयाचार्यपादपद्माभिधेन या । तयाचार्याः प्रतुष्यन्तु मयि निःसाधने खत' इति पाठः । २. कृत्वा पद्यानि साक्षात् स्वयमनुभगवत्प्रोक्तवाक्याक्षराणाम् स्वीयानां तत्तदर्थं स्फुटतरकथनं नान्यगम्यं विदित्वा । गोत्रे श्रीवल्लभाख्यः पुनरपि किल संभूय पद्यानि तानि व्याख्यातार्थानि मन्ये स्वयमिह कृतवान् श्रीमदाचार्य एव ॥ १ ॥ श्रीगोकुलेशकृता टीका भक्तिसिद्धान्तसिद्धिका । खसाधनस्थभक्तानां पादपद्मानुवर्तिनाम् ॥२॥

श्रीकृष्णाय नमः । सिद्धान्तरहस्यम् । श्रीरघुनाथकृतविवृतिसमेतम् । दीनानुकम्पी यो भूत्वा श्रीमद्वल्लभनन्दनः । अगणिनाथ निजं मार्गं तं वन्दे नन्दनन्दनम् ॥ १ ॥ श्रावणस्यामले पक्षे एकादश्यां महानिशि । साक्षाद्भगवता प्रोक्तं तदक्षरश उच्यते ॥ १ ॥ अमले शुक्ले, महानिशि अर्धरात्रे, साक्षाद् अव्यवधानेन भगवता यत्प्रोक्तमु- पदिष्टं तदेवाक्षरशोऽक्षरैः पद्यवाक्यादिरूपैः प्रदर्श्यत इत्यर्थः ॥ १ ॥ ब्रह्मसम्बन्धकरणात् सर्वेषां देहजीवयोः । सर्वदोषनिवृत्तिर्हि दोषाः पञ्चविधाः स्मृताः ॥ २ ॥ बृहत्त्वाद्व्रह्म पुरुषोत्तमः तत्सम्बन्धस्तस्मिन्देहात्मनोर्निवेदनलक्षणस्तत्करणात्सर्वेषामा- ब्रह्मस्तम्बपर्यन्तानां सर्वेषां दोषाणां वक्ष्यमाणपञ्चविधानां दोषाणां निवृत्तिर्भवतीत्यर्थः । हिशब्दः प्रसिद्धिं द्योतयति, सर्वधर्मान्परित्यज्येत्यादिषु ॥ २ ॥ तत्र के ते दोषा इत्यपेक्षायामाहुः सहजा इति । सहजा देशकालोत्था लोकवेदनिरूपिताः । संयोगजाः स्पर्शजाश्च न मन्तव्याः कथञ्चन ॥ ३ ॥ देहेन सहैवोत्पन्नाः कुष्ठापस्मारादयः । जीवदोषाः कामक्रोधादयः । देशोत्था मगधम्लेच्छादिदेशोत्थाः । कालो रौद्रः कल्पादिरूपस्तद्दुत्थाः । संयोगः पतितादिसंसर्गः । स्पर्शो निषिद्धेन्द्रियार्थसंयोगः । चकारात्कर्मजा अपि । ते सर्वेऽपि लोके वेदे च कथिता इत्यर्थः । तत्र केशभस्मतुषाङ्गारादिदूषितप्रदेशस्थितिः । संध्यायां चतुष्पथादि सेवनम् । म्लेच्छादिस्पर्शः । मुखरतिः । अद्वारेण प्रवेशनमित्यादयो लोकप्रसिद्धाः । तस्मादाहिताग्निः श्रद्धादेवः खकृत इरि१उषरभूमिनावस्येत् । नामावास्यायां च पौर्णमास्यां च स्त्रियमुपेयात् । तस्मान्मलवद्वाससा न संवदेत् , न सहासीत, नास्या अन्नमद्यात् , या मलवद्वाससा संभवति । तस्माद्ब्राह्मणाय नापगुरेते इत्यादयो वेदप्रसिद्धा दोषाः । ते सर्वे दुरत्यया अपि दोषा न मन्त- व्याः । कथंचन कथमपीत्यर्थः । भगवत्संबंधे संपन्ने एते दोषाः किं करिष्यन्तीति भावः ॥ अन्यथा सर्वदोषाणां न निवृत्तिः कथञ्चन । असमर्पितवस्तूनां तस्माद्वर्जनमाचरेत् ॥ ४ ॥ १ स्वकृतदरणेनावस्येदिति पाठः ।