उत्तररामचरितम् (महाकवि भवभूति - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)

UTTARARĀMACHARITA ix IV Literary estimate Bhavabhuti is a great poet. From very early times Sanskrit critics have looked upon Bhavabhūti as contesting with Kālidāsa for the first place among Sanskrit poets. Most however would give the palm of superiority to Kālidāsa. The muse of Kālidāsa is always smooth and polished and never grates upon the ear, while that of Bhavabhūti is often rugged and jarring. Kālidāsa is a consummate artist, and his execution is always even. Bhavabhūti is inferior as an artist and his execution is most uneven. While there are passages in Bhavabhūti's works that are unrivalled in their beauty, force and loftiness of sentiment, there are many others that are marred by verbosity and slovenliness. Kālidāsa was a court poet, while Bhavabhūti hardly ever dwells upon the pomp and luxuries of royalty. Kālidāsa seems to have moved in a world of conventionalities, while Bhavabhūti is an unsophisticated child of Nature. But there are certain provinces in which Bhavabhūti admits of no equal. We shall briefly point out some of the merits of the autho- (1) The tone of the whole drama and of every part of it is highly elevated. Every one of the characters is an ideal one in its own way. Even Durmukha, a spy and as such hated by all, is painted as a high-souled public servant, who faithfully does his duty towards his master, though with the greatest reluctance and sorrow. It is not necessary to say anything about Rāma and Sītā, the hero and heroine of the drama. These two have been cherished for thou- sands of years by all classes in India as the loftiest ideals of manly and womanly virtues respectively. It is difficult to find another work in Sanskrit where the conflict of generous feelings in elevated walks of life is depicted so deftly and in such impressive colours. In connection with the tone of gravity that pervades Bhavabhūti we may note that none of his three works contains a buffoon. (2) Bhavabhūti shows a true love of Nature in its beautiful and sublime moods. He was a minute observer of Nature, and could draw out lessons from the most trivial aspect of it. His descriptions of scenery are always realistic, vivid and forcible. What can be more graphic and picture- sque than his description of the Daṇḍakā forest and Janasthāna in the second Act of the Uttararāmacharita? 2

x INTRODUCTION (3) He is unrivalled in the treatment of tender human feelings.²⁹ He is very happy in his description of child life.³⁰ The Uttararamacharita contains many verses that reach the high water mark of tenderness and pathos.³¹ (4) Bhavabhuti had a great command over language and was a master of style and expression. He often composes verses where the sound is an echo to the sense.³² (5) In his descriptions of Nature and human feelings, Bhavabhuti is entirely free from conventions. The attitude of other Sanskrit poets (not excluding even Kalidasa) is generally conventional. They concern themselves chiefly with the cooing of the cuckoo, the mango blossom, the ex- citing influence of moonlight, the Asoka and Bakula trees &c. But Bhavabhuti hardly refers to the note of the cuckoo and the other conventions of Sanskrit poets. He treats us with descriptions of the awful forests, the mellow peaks of mountains, the panoramic views from the tops of mountains, the wild onrush of cascades down the slopes of hills. These and a hundred other particulars of natural scenery which he had himself seen, he is never tired of describing. We shall now turn to some of the shortcomings of Bhavabhuti's works. (1) He is inferior in the skilful development of the plot and in the arrangement of incidents (except in the Uttararamacharita). In two of his dramas he was handicap- ped, it must be admitted by his choice of a plot from the national epic. But even in the Malatimadhava he has introduced scenes that do not fit in with the harmonious development of the plot. (2) He throws the unities of time and place to the winds and betrays a want of the sense of proportion. In the Uttararamacharita, between the first and second Acts an interval of about twelve years elapses, while the remaining Acts follow in quick succession. 29 Mark the verdict of Sanskrit critics 'कारुण्यं भवभूतिरेव तनुते' 30 Mark the verse अनिभिन्न० Act IV. 4 31 e. g. उत्तर० III. 25, 26, 27, 38, I. 43, 46, 49 32 Note Uttararamacharita I. 40, IV. 29, V. 26 33 Vide Dr. Bhandarkar's preface to the Malatimadhava

UTTARARÂMACHARITA XI (3) He is fond of long and involved compounds, especi- ally in prose passages. The Mâlatîmâdhava is the greatest offender in this respect. (4) He is extremely fond of repeating himself. We have noted that there are at least sixteen verses of the Uttararama- charita that are found either in the Mahavîracharita or in the Malatimadhava.³⁴ Besides these there are numerous padas of verses and prose passages that are common to all his three works.³⁵ We shall now make a few observations particularly in connection with the Uttararamacharita. We have pointed out at the beginning and end of the several Acts and in several places elsewhere the art of Bhavabhuti and his eminent skill as a dramatist. We have already said that the main plot is taken from the Ramayana. We have indicated in the notes by quoting extracts from the Ramayana how closely the author followed his source. He made one vital change and a few minor changes. The catastrophe of the drama is different from that in the Ramayana (vide notes p. 186). Among the changes are (1) the fight between Lava and Chandraketu, (2) Rama's meeting with Vasanti, (3) the invisible presence of Sita while Rama was in the Dandaka forest, (4) the stay of Vasishtha, Arundhati and Rama's mothers in the hermitage of Valmiki. ३४ उत्तर० I 8=महा० IV 33, उत्तर० I 15=महा० I 42, उत्तर० I 22=महा० I 51 उत्तर० II 20-21=महा० V 40-41, उत्तर० IV 20=महा० I 18, उत्तर० IV 29=महा० III 29, उत्तर० VI 9=महा० II 41, उत्तर० I 34=मालती० VIII 3, उत्तर० II 21=मालती० IX. 6 उत्तर० III 16=मालती० IX 34, उत्तर० III 31=मालती० X. 12, उत्तर० III. 38=मालती० X 20, उत्तर० IV 4=मालती० X 2, उत्तर० IV 15=मालती० IV 7, उत्तर० VI 12=मालती० I 27 ३५ उत्तर० I 13 (last half)=महा० IV 27, उत्तर I 14= मालती० IX 51 (last half), उत्तर० I 16 (latter half)=महा० I 19 उत्तर० I 17 and महा० I 57, उत्तर० IV 9 (latter half) and महा० I 14, उत्तर० VI 21 (first half) and महा० II 46, उत्तर० I 36 (first half) and मालती० VI 8, उत्तर० II 29 and मालती० X 19, उत्तर० III. 4 and मालती० II 4, उत्तर० V 13 and मालती० IX. 54, X 8 उत्तर० VII 4 (last half) and मालती० X 13

lii INTRODUCTION We shall close this brief literary estimate by quoting a few remarks on Bhavabhūti by Sanskrit critics ³⁶ V Text The text in the present edition is principally based on four printed editions : Vidyāsāgara's that issued by the Nirṇaya-sāgara Press, Mr Kale's and Mr Ghate's. The text of the Uttararāmacharita has become hopelessly corrupt in many places ³⁷ especially in prose passages ³⁸ It has been our en- deavour to note all important readings and to show what the original reading may have been. We have generally preserved 36 (a) स्पष्टभावरसा चित्रे पदव्यामिव दर्शिता। नाटकेषु नटस्येव भारती भवभूतिना॥ Verse 30 Introduction to तिलकमञ्जरी of धनपाल (It will be noticed that the first line is capable of two meanings) (b) भवभूतेः शिखरिणी निर्गलत्तरङ्गिणी। रुचिरा घनसन्दर्भे या मयूरीव नृत्यति॥ वृत्ततिलक (of क्षेमेन्द्र) III 33 (The words तरङ्गिणी and घनसन्दर्भे are द्वि०) It will be seen from the note on metres appended at the end that in the उत्तररामचरित the poet employs the शिखरिणी वृत्त more frequently than any other metre (except अनुष्टुभ्) (c) भवभूतेः सम्बन्धाद्भूधरभूरेव भारती भाति। एतत्कृतकारुण्ये किमन्यथा रोदिति ग्रावा॥ आर्यामप्तशती (I 36) of गोवर्धनाचार्य Here भवभूति means (1) the ashes on Śiva (2) the poet भवभूति The last few words refer to 'अपि ग्रावा रोदित्यपि दलति वज्रस्य हृदयम्' (d) सुकवित्वित्थमन्वे भङ्गिरिल्लेखि मद्धिरः। भवभूतिः शुकश्चाव वाल्मीकिश्चिनरो- ऽनयोः॥ भोजप्रबन्ध Verse 191 (where कालिदास says this to भोज) (e) 'उत्तरे रामचरिते भवभूतिर्विशिष्यते' विद्वन्मोद according to घनश्याम

• vide text p. 4) (f) रत्नावलीव्यदस्माद्यदास्तामन्धीमजोग्रसः वचोनयसः। पयोधरस्नेह हिमाद्रि- जादा परं विमृशा भवभूतिरेव॥ quoted anonymously in जहण's सूक्ति- मुक्तावलि रत्नावली-(1) a drama by श्रीहर्ष (2) a necklace भवभूति (1) poet (2) ashes on Śiva's body (g) भवभूतिमनादृत्य निर्वाणमतिना मया। मुरारिपदचिन्तायामिदमाधीयते मनः॥ quoted anonymously in जहण's सूक्तिमुक्तावलि and in शार्ङ्गधर- पद्धति भवभूति means (1) worldly prosperity (2) poet मुरारि काव्यमीमांसा Gaikwad's Oriental Series p. XIII) 37 Vide Act VI 20 24, Act I 14, Act II 18 IV 03 38 Vide text p. 114 103, 135 147

UTTARARĀMACHARITA. XIII in the text the reading of Ghanasyama the commentator We, however, depart from the text of Ghanasyama, wherever other readings appear better to us or in some cases in prose passages. Out of the four editions mentioned above, those of Vidyasagara and Mr Ghate are closely allied, while Mr Kale generally follows the Nirnaya sagara edition It will be seen that Ghanasyama's text also is in most places the same as that of the Nirnaya sagara edition As our object was to present a tolerably correct text to the University student, we did not think it necessary to note each and every variance among the several printed editions and have not therefore collated a large number of manuscripts The words of the text that are explained in the commentary have been put in thick type in order to draw the attention of the student. On each page of the text is given the citation of the Act and the verse with which the page end VI Commentaries The only commentaries available on this side of India were that of Vīrarāghava issued by the Nirnayasagara press and the one included in Vidyasagara's edition We have been fortunate enough to secure a transcript of the commentary of Ghanasyama through the kindness of Mr Varadachari, Librarian of the Government Oriental Mss. Library at Madras We are informed by Mr Ganapati Sastri of Trivan- drum that there is another commentary at Trivandrum by a pupil of Narayanabhatta. A few remarks about Ghanasyama must be made here He furnishes us with a good deal of information about him- self in the introductory verses to his commentary and the colophons at the end of the first and seventh Acts He seems to have been a Maharashtra (Desastha) Brahmana His surname was Chaunde (Chaunde?) He belonged to the Mauna—Bhargava Gotra. His grandfather's name was Balaji His mother and father were respectively called Kashi and Mahadeva His maternal grand father was Timmaji Balaji of the Kaundinya Gotra He was the younger brother of Sakambhari and Chidambara, the latter of whom is styled Paramahamsa. Ghanasyama had two wives, Sundari and Kamala. In the introduction the author furnishes us

XVI INTRODUCTION posed by भर्तृमेण्ठ or ईश्वरकृष्ण" If घनश्याम be right, this would open up the question whether ईश्वरकृष्णमिश्र (कालिदास) is the same as the author of the सांख्यकारिका We do not wish to pursue this topic here The commentary of Viraraghava is fuller than that of Ghanasyama and is more helpful to the student He calls himself in the colophons at the end of the Acts a descendant of the family of Rama himself and came from a town called भूमार or भूभिमार His family name was वाधूल He is later than Ghanasyama and often criticises him, though without naming him 46 He seems to be the same वीरराघव that com mented on the महावीरचरित where his name is also given as Annappangarya. There is a third commentary by Rama chandrabudhendra, who seems to have been an inhabitant of Benares This was printed in Telugu and Grantha characters. On comparing it with the commentary in Vidyasagara's edition we found to our surprise that the two agree word for word, excepting a few verses at the beginning of the commentary which are not found in Vidyasagara s edition 47 This has caused us a great deal of perplexity 46 Vide p 141 "न विशीर्ये कठिना खलु स्त्रिय (IV 5) इति कुमारसंभवे ईश्वरकृष्णमिश्रस्येव दयनीय," p 68 'महाप्रभातान्विरुदञ्चयम्' (रघु० II 26) इति ईश्वरकृष्णमिश्र', p 3 'सव्यमरविन्दसुरभि' (शाकुन्तल) इति भर्तृमेण्ठस्य ' p 5 'अनुष्ठितानन्तरजा' इति (रघु० 7 32) भर्तृमेण्ठप्रयोगवत्,' it is to be noted that the Pada 'ईन्वे हि यस्मा प्रजिनात्वश्च' (रघु० V 51) is once (p. 30 text) cited as of भर्तृमेण्ठ and at p 76 as of भारद्वाजस्य There are a few other quotations given under these names from the कुमारसंभव and the रघुवंश vide p 129 47 Note 'केचित्तु पूज्येषु वन्दिष्वेव कवेरस्य गुणानानाद्य। गणाना त्व गणयन्ति इवामहे इति श्रुतौ । इति शुकपराणमन्वी इति। तन्न बहुवचनस्यारम्भाङ् compare this with our text p 3 'केचित्तु सुमानुषस्य सौजन्यस्य इत्याहु compare text p 25 (on सुमानुषस्य in I 39), 'अत्र मुहु मुहु येभ्यो मुहुता तथाविधाश्च ते पुण्यजना राक्षसाश्चेति ते। विभीषणादय इति कश्चित्' compare text p 83, 'व्येन अमृत्नभरागति कवे प्रमाद इति वदन् व्याख्याता निरस्त', compare text p 144 48 रामचन्द्रबुधेन्द्र commences his टीका as follows - वन्दामहे महा लक्ष्मीमारूङ्गेङ्कङ्करम् । यस्य स्मरणमात्रेण सिध्यत्यर्थचतुष्टयम् ॥ १ ॥ श्रीरामचन्द्र विदुषा विदुषां वरेण वाराणशीपुरनिवासपरान्तरेण। व्याख्यास्यते कृतिरसावतिशुद्धभाव तुष्टये सतां विगतमत्सरमानमानाम् ॥ २ ॥ भवभूतिहृति केय काश्चिमन्वन्वर्णित ।

वदति शशिकदस्य कूरदा वि न सान्द्रवे ॥ ३ ॥ भवभूतिधुरीन्द्रेण कृतेऽस्मिन्नाटकाग्रये । उत्तरे रामचरिते रचिता भावबोधिनी ॥ ४ ॥ The concluding words are — इति श्रीराघवबुधेन्द्रविरचिते उत्तररामचरितनाटकव्याख्याने भावबोधिन्याख्ये संमेलना नाम सप्तमोऽङ्कः'. 49 e. g. 'भद्र त्वं च समाश्वसिहीति सर्वेषु पुस्तकेषु पाठो दृश्यते स च न सम्यग्भाति इति मत्वा समेत्याथ प्रेम इति पदं परिवर्तितम्'.

॥ श्रीरस्तु ॥ अथ उत्तररामचरितम् । ॥ प्रथमोऽङ्कः ॥ इदं कविभ्यः पूर्वेभ्यो नमोवाकं प्रशास्महे । विन्देमं देवतां वाचममृतामात्मनः कलाम् ॥ १ ॥ ईश्वर-१ घनश्यामपण्डितविरचिता । उत्तररामचरितव्याख्या । चतुर्दशजगद्गोड्य नतिमाधन्महे वयम् । वत्रिप्ता नेदजेर्मोहैरितावन्तमने- हमम् ॥ १ ॥ रुद्यादवाता विद्धसालभञ्जिका चित्रितार्थवे । विद्धे स्तम्भे मालमाषिकाविना यत्र नाविद्धा ॥२॥ तनुर्गुचि यो न श्यामः कवि कवीना स यदि घनश्यामः । कवते क्यमनश्याम हिमसूयाभिर्मुधैव नश्यामः ॥३॥ इति समुद्दिश्य रहसि निजारामन्तमिनिनन्दन्ति मनसि सजातविविधवैकृत्यानि शुक- विताकल्पानि ॥ लग्ने रीठे शवेप्वासनदलनिलया भूर्जरेत्तु धनुर्हर्यंशे कान्योऽथ नके वियघटशरामेषु सौम्येनचन्द्रा । सौरिर्मेषे तुलारौ नृपमिथुनदले सैंहिये- योऽथ जीव. कौलीरे सिद्धभाग्येव्यतिदननवमशे यदीयोऽवतारः ॥ ४ ॥ आहना दक्षिगवोधिदम्बग्महारोगीन्द्रधात्रम्भरिआता धीद्वयसुन्दरीकमलन. काशी- महादेवन् । यद्वागमखिलप्रयोगसमय कोशावलीवल्भ्मो नम्र सत्वरिवान- दोरिति स घनश्यामः कवीना कवि ॥ ५ ॥ पत्रं पुष्पं वर्तते यद्गृहे मे तते इदं तैरन्येभ्यो ददामि । योगक्षेमे संवृतेर्गन्थरीतो याचन्द्रार्कं देवि वाचे जय त्वम् ॥ ६ ॥ मङ्गल्यवरिण महाह्मर्ग्य महास्तुतिपु महालक्ष्मीः । मस्कृतिकाटीषु च मङ्गलमगणी भवतु तरुणि मरुविने ॥ ७ ॥ धन्ये चतुष्षष्टिनिरञ्जिकन्ये निर्मातृकव्या भगिनीमुकुले • जंनानि शुक्तानि मुकुण्डुजानि धीदाम्यहं सौभ- रिलापमानि ॥ ८ ॥ नमस्तङ्क्यो महान्तो ये भसत्कठनानला इव । नमोऽसब्बो महान्तो ये मन्मत्कटा नला इव ॥ ९ ॥ निश्शेषं भुवनं मशेपमपि हा विष्णुम- दन्तर्गता हे लोका शृणुताथिवानकमनस्कारे घनश्याम्वहम् । उन्मार्गा वलिदा- दिक्षददमूगव्यूहाङ्कगे पुन श्यामाम्वाग्रहभावन. क्ति घनश्यामोऽस्मि भूमण्डले १ 'पुन्नाः' इति क-घ. २ 'वन्देमहे च ता वागीम्' इति न-टी.

२ उत्तररामचरितं [ १-१

॥१०॥ त्वं चेत् किञ्च दक्षसे पठ कृतिं नोचेद्गृहाणायुधं व्यापारं कुरु पाशुप्रा- त्यमथवा पिश्चैरलन्वा प्रव। मा नो चेत्परिभाषसेऽसि फणितो भक्त्या त्वया मत्कृते सृष्टो गुग्गुलुधूपत्र परिमलो न स्यान्ममामो यदि ॥११॥ खोलेन्दोस्स चिवोऽहे मयि चतुरुपष्टिश्रितीबन्धकौ द्वित्रिस्लोकजगत्प्रजापतिगणो हा दुष्कवीना जन। अन्योपस्थनयाम्रस्तुतिधनं खद्योतपद्योतते मन्ये नामति चन्द्रचूड़मुरते के ताम्रचूड़ारवे ॥१२॥ युक्त्या नीमितविद्वसालनवरसार्थप्रवन्धदूर्यीवन्याकृद्भवभू- तिर्गादिवरणे सङ्कोचभातोऽप्यमी। दीर्तो दत्तहस शिरोऽनजयस्वा मुमा कुमहे खेलेनॊत्तरमेव रामचरित टोकाइताधातुरम् ॥१३॥ इतरपूर्वकविप्रथनाधिशा स पुनरुक्तपदा भवभूतिज्ञा। अनि हिनामयतिस्म तु चापयोमनति सङ्घतरास्स घृणैर्बुधै ॥१४॥ ग्रन्थो मे मित इह विस्तरे वृथा स्यात् गायत्र्यष्टकपठने बुधोऽलसो यत्। यज्ञेष्वपि शिवरामकृष्णानाम्ना यत्राव यद्गुणपाठने घनेच्छु ॥१५॥ वृत्तो क्तिसारकृतिभावझिङ्कारसार्थभूतानुवादचातुरीम्। पश्यन्तु सन्तोऽनुपमानम तृतप्रभण्डराहुदयदीपिकादिषु ॥ १६ ॥ अथैतन्नाटकव्यापिसविधानावबोधने। वस्तुपात्रादिनिर्देशः सङ्ग्रहात्क्रियते मया ॥ इदं कविभ्य इत्यासिप्पये प्रामाणि- कैरित । वन्यॊ गणेश पूर्वाध उत्तराध सरस्वती ॥ श्रीमान्कालप्रियानाथो देवस्सूत्रधरो नट । पारिपाश्विकपर्याय उभौ प्रस्तावनेरेतौ ॥ रामस्सीता तत श्चञ्चत्प्रशवकोऽप लक्ष्मण । प्रतिहारी दुर्मुखोऽमी प्रथमाङ्के प्रवेशिता ॥ आत्रेयी तापसा नक्रा वामन्ता वनदेवता । रामश्च दिव्यपुरुषश्शम्बूकॊऽङ्के द्वि तीयके ॥ तमसा मुरला सीता रामो वासन्तिकेत्यमी । तृतीयेऽङ्क ततो दाण्डा यनिसौधातकिर्मुनि ॥ जनकोऽरुन्धती देवी कौसल्या गृष्टिकञ्चुकी । लव्य वटव कुद्धपुरुषाेऽङ्के चतुर्थके ॥ सुमन्त्रश्चन्द्रकेतुश्च लवोऽप्यङ्के च पञ्चके । अथ विद्याधरी विद्याधरो रामो ऽवन्ध्या। चन्द्रकेतु कुश षष्ठे सप्तमेऽङ्के तु लक्ष्मण । रामोऽत्र सूत्रधारस्तु गर्भनाटकवार्त्तुरे॥ उत्सङ्गिनी दारकौ द्वौ सीता गङ्गा पृथि व्यपि । इदमन्त नाटकीयनि यूथ पात्रपञ्चकम् ॥ शेषा नाटगर्भोता सायाऽहन्ध त्या सहागता । नाटकीयौकुशलवौ प्राप्तौ वाल्मीकिना सह ॥ अत्र विज्ञावधातब्य मन्वॊऽस्मिन्नृशरिति । शिष्योचेन पधानेन नाटकं परिशील्यताम् ॥ अथ कालि दासादिसमानकालिक भोजराजाश्रय श्रीकण्ठनामा, 'साम्बा पुनातु भवभूतिपवित्रमूर्ति ' इति श्लोकनिर्माणवेलागुमवशार्दानादभारेत्वेन शङ्किव भव भूतिरिति ख्यापित कवि , 'नामानि तव गोविन्द यानि लोके महान्ति च । तान्येव मम नामानि नात्र कार्या विचारणा ॥' 'आवयोरन्तरं नास्ति' इत्यादि बचनसिद्धान्तेन शिवरामकृष्णादिनाम्ना एकात्मतैव प्रामाणिकस्रमता इत्यवगच्छ श्रुतितुच्छीमदीकृतदास्रनपूर्वकं गोब्राह्मणवेदशास्त्रोद्धरणाय भगवत्पादावतारो भ वीति (? भवतीति ) स्वप्न ... यायाज्ञारयन साम्बशिवस्य प्रसादादद्भूतमेव

[१-३ ] उत्तररामचरितं ३

जगदवलोकयेन्न तदा मलान्तरप्रस्याभावाद्वैरबुद्धि ( द्वि १ ) यथातथायं स परब्रह्मणोऽपि, 'संभवामि युगे युगे' इति प्रतिज्ञया लीलामानुषविग्रहस्य श्रीरामस्य चरितं चिकीर्षु र्बविघ्नपरिपूरणाय प्रतिभाविशेपाय च पूर्वाधोत्तरार्धाभ्या गजा- ननसरस्वतीप्रणाम्मकं मङ्गलं चरीकर्ति इदं कविभ्य पूर्वेभ्य इति ॥ १ ॥ इदमिति सामान्ये नपुंसकम् । अत एव 'शक्यमञ्जलिभि पातु वाता केतकगन्धिन ।' इति वाल्मीकिः । 'शक्यमरविन्दसुरभि ' इति भर्तृमीड्य । इदं नमोवाकं नम इत्युक्तिम् । 'नमोवक्तौ नमोवाक ' इत्यगस्त्यः । पूर्वेभ्यः पुरातनेभ्य- अलौकिकेभ्य इत्यर्थ । वैदिकेभ्य इति यावत् । वेदाना लोकपूर्बत्वादिति भाव । 'मस्य निश्वसितं वेदा' इति स्मरणात् । कविभ्य. कवये गणपतये इत्यर्थ । 'गणपति हवामहे कवि कवीनाम्' इत्यादिश्रुते । 'कविरुक्तजानभौ' इति जयः। कविभ्य इति पूजाया बहुत्वम् । तथा च 'स्मरन्ति ताता अपि माम्' इति विक्रमार्कचरिते श्रीनाथः । प्रशास्महे ब्रूमहे । 'प्रशासनं तु निर्देशव्याहारा चरणादिषु' इति लिङ्गानुशासनम् । आशास्महे इति वार्थ । केचित्तु-इमे व ते कवय इति एकपदमाहु , तन्न । पूर्वेभ्य इति विशेपणापेक्षया इदं कविभ्य इति विशेप्यस्य बहुधर्मघटितत्वान्नान्दीप्रारम्भ एव क्लिष्टकल्पनाया अन्याय्यत्वाच्च । पूर्वे- भ्य प्राचेतसादिभ्य इत्यन्ये प्राहु । तदपि न साधीय , अनुग्राह्यकवाक्यपेक्षया अनुग्राह्यप्राचेतसादिभ्य प्रथम प्रणामस्यानुपयुक्तत्वात् ॥ न च -'कवीन्द्रा कल्पन्ते कथमपि विरिञ्चिप्रभृतय ' इति भगवत्पादैरभिधानात् पूर्वेभ्य इत्यर्थे इति वाच्यम् । हसीभूतविष्णुविधानादि (१) केतकीकुसुमसाक्षिणे विरिश्चस्य पर मेश्वररूपा चकादिदानप्रसादपात्रनारायणसमक्षमेव प्रणामादिप्रतिष्टया दूरीकृत- त्वात् । 'शम्भुश्चाच्युतशङ्करप्रभृतिभि ' इति वचसा वाच्यपेक्षयाऽनभ्र्यहितत्वाच्च । एवमालोच्य पूर्वार्धस्य गणपतिपरत्वमेव सङ्गतमिति विशेषज्ञा इति दिक् ॥ अमृतां शाश्वतीम् , यज्ञशेषसुधामोक्षरूपाम्। भीमो भीमसेन इत्यादिवन्नामैक- देशे नामग्रहणम् । 'यज्ञशेषसुधामोक्षेष्वमृतं शाश्वते त्रिपु' इति विक्रमार्कः । आत्मनः परब्रह्मण । 'परब्रह्मणि चात्मा' इति संसारावर्तः । कलां श- क्तिम् । 'विद्याया कालभेदे च शक्तौ शिल्पे कला' इति शाश्वतः । तां प्रसि- द्धाम्, अनिर्वाच्या वा । वाणीं सरस्वतीं च वन्देमहि इत्येकपदो बहुवचनो धातु । 'प्रसिद्धेनाप्रसिद्धं बोधयेत्' इति न्यायेन वन्देमहीत्यस्य प्रणाम इत्यर्थो बोध्य । वयमिति शेष । 'वन्देमहि महादेवं मन्देतरधियो वयम्' इति हास मिश्रः। नान्दीपदनियमं न खलु कवयो गणयन्ति। अथान्दन द्वादशपदी नान्दी सेहृता । कलात्मशब्दाभ्या सीतारामौ सूच्येते ॥ 'अर्थतः शब्दतो वापि मना क्काव्यार्थसूचनम्।' इति लक्षणात् ॥१॥ अथ कवि , 'कविकाव्यनटादीनां प्रशंसा तु प्ररोचना' इति, 'प्ररोचना चङ्गतदा प्रयुज्यते' इति च लक्षणादवश्यकत्वाद-

नायते । सूत्रधार — अलमतिविस्तरेण । अद्य खलु भगवत काल प्रियानाथस्य यात्रायामार्थमिश्रान्विज्ञापयामि—एवमत्रभवन्तो विदांकुर्वन्तु । अस्ति खलु तत्रभवान्काश्यप श्रीकण्ठपदलाञ्छन पदवाक्यप्रमाणज्ञो भव भूतिर्नाम जातूकर्णीपुत्रै ।- यं ब्रह्माणमियं देवी वाग्वश्येवानुवर्तते । उत्तर रामचरितं तत्प्रणीतं प्रयोक्ष्यते ॥ २ ॥ र्त्मानं वर्णयन् नाटकीयेतिवृत्तसंक्षेपादिकं संग्रहेणोपक्रमते —नान्द्यन्त इत्यादि । भगवत षाड्गुण्यपरिपूर्र्णस्य । कालप्रियेति तत्रत्यदेव्या नाम । पुराणगम्यैषा कथा । यात्रा महोत्सवप्रयुक्तेति भाव । आर्य्येषु ज्ञानवृद्धेषु । मिश्रान् पूज्यान् । एवं वक्ष्यमाणप्रकारेण । अत्र रूपके । विदांकुर्व्वन्तु जानन्तु । भगवान् कीर्त्तिमान् । काश्यप कश्यपवंशाभव काश्यप । मङ्गिनाथप्रयोगात् श्रीकण्ठ इति पदं नाम लाञ्छनं व्यवहार यस्य श्रीकण्ठाख्य इत्यर्थ । श्रीकण्ठस्य शिवस्य पदे पादावेव लाञ्छनं चिह्न यस्येति वाथ । शिवपा दाब्जनिरत इति यावत् । ‘पदं स्थानाङ्घ्रिनामादौ’ इति, ‘लाञ्छन व्यवहारोऽभिध देषु’ इति रुद्रकेशवौ ॥ ‘शम्भो कालप्रियानाथ श्रीकण्ठ’ इति शशि शेखरे पुष्पद्दन्तस्तवे । प्रमाणानि कोशादय । ‘कोशवानाचार्य’ इति स्मरणात् । भवात् शिवात् भूति भस्म सम्पद यस्य ईश्वरेणैव जातु दिनद्वयेण विभू तिर्दत्ता, तदाप्रभृति भवभूतिरिति प्रसिद्धो जात इति च परावरविदो विदन्ति ॥ यं ब्रह्माणमियं देवीति ॥२॥ ब्राह्मण पद्मकमनिरतम् । अनेनान्तर्मुखेऽप्युच्चदु ल्लसद्रतौ कालिदासस्वभावसूवादाय भृतकविना अनुसन्धेयम् । अन्य वर्तत इति प्रचुरं पाठमङ्गीकृत्य केचित् व्याचक्षु । तन्न, अस्ति खल्विति वाक्य विरोधात् अनुवर्तत इत्येव पाठ । तत्प्रणीतमित्यविचारितरमणीय पाठ । कविरस्ति यमिति तत्प्रणीतमिति च पूर्वोत्तरवाक्याना परस्परमसङ्गतत्वात् । यत्प्र णीतमिति युक्त पाठ । पूर्ववाक्ये कविरस्तीति कथनेन उत्तरवाक्ययो यमिति यत्प्रणीतमिति कथनस्य सामीच्याद्यात् । अत एव, ‘अम्भोजनभूराविरासीत् । आभाति यत्कृति’ इत्यस्मद्व्याख्यातभोजचम्पौ । शिष्यविज्ञापने विशेषज्ञा प्रमा- णम् । प्रयोक्ष्यते मयेति शेष ॥ अत्र पुन —‘उत्तरे रामचरिते भवभूतिर्विशिष्यते’ इति विन्मद्वचनविश्राशिन केचिदलङ्कारियायिन वदन्ति । तन्न विशेषत- १ 'कालप्रियनाथस्य' इति व-घ-क २ 'खलु इति नास्ति व-पुस्तके ३ '०प्रमाणतत्वज्ञ' इति व ४ 'नतूकर्णीपुत्र' इति न ५ 'अन्ववर्त्तत इति न ६ 'प्रयुज्यते' इति व-घ

१-२] उत्तररामचरितं ५ धृष्टोऽस्मि कार्यवशादायोध्यकस्तदानीन्तनश्च संवृत्तः । ( समन्तादवलो- क्य । ) भो भो यथा तावदत्रभवतः पौलस्त्यकुलधूमकेतोर्महाराजरामस्या- यमभिषेकसमयो रात्रिदिवमसंहुतानन्दनान्दीकस्तमिदानीं विश्रान्तचार- णानि चत्वरस्थानानि । प्रविश्य । नटः—भाव प्रेषिताः स्मोऽतः स्वगृहान्महाराजेन लङ्कानगरसुहृदो महात्मानः प्लवङ्गमराक्षसाः सभाजनोपस्थायिनश्च नानादिगन्तागता ब्रह्म- र्षयो राजर्षयश्च यत्समाराधनायैतावतो दिवसानुत्सव आसीत् । हृदयङ्गमम् । यत —'कनिष्ठिकाधिष्ठितकालिदासा' इति, 'घटानां निर्मातुं ' इति, 'जानीते जयदेव एव' इति, 'जानीते नितरांसौ' इति, 'यो हि (धोयी ?) कवि- क्ष्मापतिः' इति, 'दण्डिनः पदलालित्यं भारवेरर्थगौरवम् । उपमा कालिदा- सस्य माघे सन्ति त्रयो गुणा......॥'...शो धनंजय ' इति, 'सूक्ति सुधास्य- न्दिनी' इत्यादिभिर्गाम्भीर्य्याद्यस्तुतिपरनिन्दासंवादात्तकलापिनः सर्वे एव कवयो गर्वेनिगृढोऽमीषु के...स्तिरुषा एते तूष्णींशीलै स्सल्लिनविग्याभिनन्दनी- यगुणीगुम्फः । अत एव, 'सर्वं विनश्यति विहाय कविप्रसङ्गं...कवयेन नाहूम्' इति, 'रूपा..रते काव्यम्' इति प्राञ्च, इत्यलमतिविस्तरेण ॥ ननु तदिदं नाटक- कमेव न भवति शृङ्गारवीरयोरन्यतरस्य रसस्य प्राधान्यमिति नियमात्, करुणरस- स्यैव भूरस्तरत्वादिति चेत्, सत्यम् । शृङ्गारवीराभ्यवत्यान्तिश्च, अन्येवानङ्ग- त्वेन प्रवेशो यद्यपि, तथापि, 'प्रधानं वो. वरुरुरता । अन्ये त्वङ्गानि शृङ्गार- वीरौ तु प्रासिद्धां क्वचित् ॥' इति रूपकदर्शो...नाटकनिग्देवानुभाव्यनालङ्का- रिकैः ॥ २ ॥ वशात् अधीनत्वात् । अयोध्यासम्बन्धी आयोध्याकः । तदा- नीम्भवश्च । एतेन पुरातन स्यावृत्तंसार्थैव प्रद्योतय इति तत्सप्ताताभिनय...यो व्यज्यते । अये आश्चर्य । 'मङ्गलेऽपि च नान्दी' इति रत्नमाला । विशेषेण श्रान्तानि चरपानि संचरा येषु । 'सञ्चारचरणं.. चत्वरं राजाङ्गणम् । 'हजा- री' इति महाराष्ट्राः। स्थानानि तदन्तस्स्थलानि । नटो गारिष पारिपार्श्वकः । इति नाट्यपद्धतिः । माषस्तु...रिति हैमः । 'भावुजी' इति महाराष्ट्राः । 'गृहाः पुंसि च भूम्येव' इत्यमरः । दनेति सध्येति च ध्वनी । सभाजने आनन्दन- विद्यते । उपस्थायिन उप...एव येषात ऽरा इति यावत् । दिवसानिति कला- १ 'षटोऽहं' इति घ. २ 'ऋद्दिबशात्' इति न. ३ 'तत्रभवतः' इति व. ४ 'रहमभिषेक' इति न. ५ 'असंहुडनान्दीकः' इति न. ६ 'प्रेषिता हि स्म०' न-ब. ७ 'कनकतोयस्थादिनो' इति घ. ८ 'दिगन्तरारना' इति न-ब. ९ 'प्रमोद' इति न.

६ उत्तररामचरितं [ १-५ सूत्रधारः—आं अस्त्येतन्निमित्तम्। नटः—अन्यच्च । वसिष्ठाधिष्ठिता देव्यो गता राघवमातरः । अरुन्धतीं पुरस्कृत्य यज्ञे जामातुराश्रमम् ॥ ३ ॥ सूत्रधारः—वैदेशिकोऽस्मीति पृच्छामि। कः पुनरसौ जामाता। नटः—कन्यां दशरथो राजा शान्तां नाम व्यजीजनत् । अपत्यकृतिकां राज्ञे रोमपादाय यां ददौ ॥ ४ ॥ विभाण्डकसुतस्तामृष्यशृङ्ग उपयेमे। तेन च सांप्रतं द्वादशवार्षिकं सत्र- मारब्धम्। तदनुरोधात्कठोरगर्भीमपि जानकीं विमुच्य गुरुजनस्तत्र गतः। सूत्रधारः—तत्किमनेन। एहि राजद्वारमेव स्वजातिसमयेनोपतिष्ठावः । • नटः—तेन हि निरूपयतु राज्ञः सुपरिशुद्धामुपस्थानयोग्यपद्धतिं भावः । सूत्रधारः—मारिष सर्वथा व्यवहर्तव्यं कुतो ह्यवचनीयता । यथा स्त्रीणां तथा वाचां साधुत्वे दुर्जनो जनः ॥ ५ ॥ नटः—अतिदुर्जन इति वक्तव्यम् । ध्वनोरिति द्वितीया। आः कोपपीडयो ॥ वसिष्ठाधिष्ठिता इति ॥३॥ वसिष्ठः अधिष्ठितः पुरस्कृत याभिः । यज्ञे सति ॥ ३ ॥ वैदेशिकः विदेशस्थ । पारदेशिको विदेशस्थ ॥ कन्यां दशरथो राजेति ॥४॥ व्यजीजनत् जनया मास अपत्यकृतिकां दुहितृप्रायां तदुदरजातामिव स्थितामिति यावत्। क... त्यमरमाला । शान्ता दशरथस्यापत्य इत्येतत्पुस्तकान्तरपाठाभिप्रायकं युगा न्तरविषयकं वा । अत एव शतमुखसहस्रमुखरावणकथेतीतरा । पृथक् कुम्भ- कर्णघातिनौ रामलक्ष्मणौ, इति रामायणभारतयोश्च इति दिक् ॥ ४ ॥ उपयेमे विवहति स्म । द्वादशवर्षक्रियमाणं द्वादशवार्षिकम् । तदनुरोधात् ऋष्य- शृङ्गानुवर्तनात् । कठोरः पूर्ण इति यावत् । राजद्वारमिति ध्वनिः । राजगृह- द्वारमिति भाव । समयेन मर्यादाया । अन तुहिचादय प्रायेन पादपूरने वाक्यालङ्कारे वा यथोचित ज्ञेया ॥ सर्वथा व्यवहर्तव्य इति ॥५॥ सर्वथा सर्वप्रकारेण । कुतः कस्मात् । साधुत्वे शुद्धौ । 'साधु शुद्धौ रम्ये च' इति हला- युधः । जनः लोक ॥ ५ ॥ दुर्मतिरिति अनिदुर्मतिरिति चोत्तरा पठन्ति ॥ १ एतद्वाक्य नास्ति च-घ-पुस्तकयो. २ 'पुनर्जामाता' इति न-च. ३ 'लोमपादाय' इति घ-घ. ४ 'ताम्' इति न.

१-८ ] उत्तररामचरितं ७ देव्यामपि हि वैदेह्यां सापवादो यतो जनः । - रक्षोगृहस्थितिमूलमग्निशुद्धौ त्वनिश्चयः ॥ ६ ॥ सूत्रधारः—यदि पुनरियं किंवदन्ती महाराजं प्रति स्यन्देत ततः कष्टं स्यात् । नटः—सर्वथा ऋषयो देवताश्च श्रेयो विधास्यन्ति । ( परिक्रम्य ) भो भोः केदानीं महाराजः । ( आकर्ण्य ) एवं जनाः कथयन्ति— स्नेहात्सभाजयितुमेत्य दिनान्यमूनि नीत्वोत्सवेन जनकोऽद्य गतो विदेहान् । देव्यास्ततो विमनसः परिसान्त्वनाय धर्मासनाद्विशति वासगृहं नरेन्द्रः ॥ ७ ॥ ( निष्क्रान्तौ । ) प्रस्तावना । ( ततः प्रविशत्युपविष्टो रामः सीता च । ) रामः—देवि वैदेहि, समाश्वसिहि । न हि गुरवो न शक्नुवन्ति विहातु- मस्मान् । किं त्वनुष्ठाननित्यत्वं स्वातन्त्र्यमपकर्षति । • सङ्कटा ह्यग्निहोत्रीणां प्रत्यवायैर्गृहस्थता ॥ ८ ॥ दुर्जनत्वं दुर्मतित्वं वा स्थियातो वर्णयति-देव्या अपीति ॥६॥ वैदेह्याः कृते इति शेषः । 'देव्या वैदेह्या' इति च पाठः । हि प्रसिद्धौ । अपवादे अतिदुर्जन- नत्वं अतिदुर्मतित्वं वा-उपपादयति—रक्ष इति । अग्नौ, पुरा युद्धदृष्टहृष्ट- तायामित्यर्थः ॥ ६ ॥ प्रतिष्ठते प्राप्नोति इति यावत् । एवं वक्ष्यमाणोऽनुवाद इत्यर्थः ॥ स्नेहात्सभाजयितुमिति ॥ ७ ॥ सभाजयितुं रामं इति शेषः । विदेहान् देशान् । ध्वनिध्र । धर्मासनात् न्यायविचारसिंहासनात् । नरेन्द्रः रामः । एतेन द्वयोश्शेषावानप्रवेशौ सूचितौ ॥ 'स्वकार्यं प्रस्तुताक्षेपि विलोक्य रगमुद्रामुखम् । प्रस्तावना वा तत्र स्यात्' इति, 'नासूचितस्य पात्रस्य प्रवेशो निर्ग- मोऽपि वा' इति लक्षणात् ॥७॥ इति प्रस्तावना ॥ किन्त्वनुष्ठाननित्यत्वमि- ति ॥८॥ नित्यत्वं नियमेन करणम् । स्वातन्त्र्यं स्वच्छन्दविहारम् । प्रत्यवायैः अकरणे प्रायश्चित्तैः । गृहस्थता गार्हस्थ्यम् । गृहपतित्वमिति यावत् । अग्निहोत्रिण १ 'रक्षोगृहे' इति घ. २ 'महाराजं प्रति स्युन्देत्' इति घ, 'महाराजं स्पृशेत्' इति क. ३ 'सन्ति करिष्यन्ति' इति घ. ४ 'नित्यत्वात्' इति घ.

८ उत्तररामचरितं [ १-८ सीता—जाणायि अय्यउत्त जाणामि । किंदु संदावआरिणो बन्धुअणवि- प्पओआ होन्ति । जानामि आर्यपुत्र जानामि । किं तु सन्तापकारिणो बन्धु- जनविप्रयोगा भवन्ति । रामः—एवमेतत् । एते हि हृदयमर्मच्छिदः संसारभावाः । येभ्यो बीभ- त्समानाः संत्यज्य सर्वान्कामानरण्ये विश्राम्यन्ति मनीषिणः । प्रविश्य । कञ्चुकी—रामभद्र-( इत्यर्धोक्ते साशङ्कम् ) महाराज । रामः—( सस्मितम् । ) आर्य ननु रामभद्र इत्येव मां प्रत्युपचारः शो- भते तात परिजनस्य । तद्यथाभ्यस्तमभिधीयताम् । कञ्चुकी—देव ऋष्यशृङ्गाश्रमादष्टावक्रः संप्राप्तः । सीता—अज्ज तदो किं विळम्बीअदि । आर्य ततः किं विलम्ब्यते । रामः—त्वरितं प्रवेशय । ( कञ्चुकी निष्क्रान्तः । ) प्रविश्य । अष्टावक्रः—स्वस्ति वाम् । रामः—भगवन्, अभिवादये । इत आस्यताम् । सीता—भववं णमो दे । अवि कुसळं सजामातुअरस गुरुअणस्स अज्जाए सन्ताए अ । भगवन् नमस्ते । अपि कुशलं सजामातृकस्य गुरुजन- स्यार्यायाः शान्तायाश्च । रामः—निर्विघ्नः सोमपीथी आवुत्तो मे भगवानृष्यशृङ्गः आर्या च शान्ता । सीता—अम्हे वा सुमरदि । अस्मान् वा स्मरति । अष्टावक्रः—( उपविश्य ) अथ किम् । देवि कुलगुरुर्भगवान्वसिष्ठस्त्वा- मिदमाह— गृहस्थस्य मुख्यो धर्म इति भावः । तथा च 'अग्निहोत्रफला वेदा' इति भारते । अनुष्ठानेति छविः । 'अनुष्ठानन्तरङ्गे'ति भर्तृमीढ (प्र २) योग्यत् क्षन्तव्य- ॥ ८ ॥ जानाम्यार्यपुत्र किन्तु सन्तापकारिणो भवन्ति गुरुजनविप्रयोगाः । अ- य्यउत्तेत्यत्र 'सर्वत्र ल्पोप्वाराणां' इति रलोप 'वर्गचतुर्थपञ्चमानाम प्रायो लोपः' इति पलोपश्च । अज्जउत्तेति पाठे 'यस्य ज' इति जत्वम् । येभ्यः भोगेभ्यः । सर्वान् भोगान् ॥ प्रविश्य इति प्रवेशासूचन प्रमाद ॥ किं विलम्ब्यते । नमस्ते । अपि कुशलं मे सजामातृकाय गुरुजनाय । जामाता ऋष्यशृ- ङ्गः। जामातुरस्तीति वचन कवे प्रमादः । 'पितृभ्रातृजामातृणामर' इत्यरादेशात् १ 'सोमपीथी' इति व-ग्र २ 'आवुत्तो' इति न. ३ 'वि' इति न-प्र.

१-१०] उत्तररामचरितं ९ विश्वम्भरा भगवती भवतीमसूत राजा प्रजापतिसमो जनकः पिता ते । तेषां वधूस्त्वमसि नन्दिनि पार्थिवानां येषां कुलेषु सविता च गुरुर्वयं च ॥ ९ ॥ तत्किमन्यदाशास्महे । केवलं वीरप्रसवा भूयाः । रामः—अनुगृहीताः स्मः । लौकिकानां हि साधूनामर्थं वागनुवर्तते । ऋषीणां पुनराद्यानां वाचमर्थोऽनुधावति ॥ १० ॥ अष्टावक्रः—इदं च भगवत्यारुन्धत्या देवीभिः शान्तया च भूयो भूयः सन्दिष्टम् । यः कश्चिद्गर्भदोहदो भवत्यस्याः सोऽवश्यमचिरात्सम्पादयितव्य इति । रामः—क्रियते यथैषा कथयति । अष्टावक्रः—ननान्दुः पत्या च देव्याः सन्दिष्टमप्यूढेन—वत्से कठोर- गर्भेति नानीतासि । वत्सोऽपि रामभद्रस्त्वद्विनोदार्थमेव स्थापितः । तदुत्पुत्र- पूर्णोत्सङ्गामायुष्मतीं द्रक्ष्याम इति । रामः—( सहर्षलज्जास्मितम् । ) तथास्तु । भगवता वसिष्ठेन न किंचि- दादिष्टोऽस्मि । अष्टावक्रः—श्रूयताम् । जामातरस्तेति कथनं युक्तम् । 'चतुर्थ्यां षष्ठी' षष्ठीनिर्देशः । 'सोमपीथी तु सोमपः' इत्यमरः । भगवान् माहात्म्यवान् । 'कीर्तिमाहात्म्ययोर्भगः' इति पदार्थमाला । आर्या च शान्तेति ध्वनिः । अस्मानपि स्मरति । अथ किं अङ्गीकारे । आह स्मेति शेषः ॥ विश्वम्भरा भगवतीति ॥ ९ ॥ वधूः स्नुषा, सविता सूर्यः । गुरुः आदिकारणम् । वयं च गुरव इत्युक्तम् । पुरोहिता इत्यर्थः । 'गुरुर्नापितिपितादौ' इत्यमरः । कुलेषु वयमिति च पूजायां बहुत्वम् । भगवती प्रजापतिरिति च ध्वनिः ॥ 'ध्रुवार्थे केवलं त्रिषु' इति नाम- माला ॥९॥ वीरस्य पुत्रस्य प्रसवः प्रसूतिः यस्याः । 'वीरः पुत्रः' इति वैदनि- घण्टुः ॥ लौकिकानां हि इति ॥ १० ॥ लौकिकानां सर्वदिक्षितानाम् । वाक्तु, ब्राह्मीरूपा । आद्यानां मुख्यानाम् । 'ऋषयस्सत्यवचसः' इति, 'आद्यः प्रथममुख्य- योः' इत्यमरसारस्वतौ ॥ अनुवर्तते प्रतीक्षत इति माठरः ॥१०॥ इदं १ 'गृहेषु' इति व. २ 'अनुवर्त्तते' इति म. ३ 'गर्भदोर्हृदरदो' इति म. ४ 'संदेशा' इति क-घ.

जामातुर्यज्ञेन वयं निरुद्धास्त्वं बाल एवासि नवं च राज्यम् । युक्तः प्रजानामनुरञ्जने स्यास्तस्माद्यशो यत्परमं धनं वः ॥११॥ रामः—यथा समादिशति भगवान्मैत्रावरुणिः। स्नेहं दयां च सौख्यं च यदि वा जानकीमपि । आराधनाय लोकानां मुञ्चतो नास्ति मे व्यथा ॥ १२ ॥ सीता—अदो जेव्व राहवकुलधुरंधरो अज्जउत्तो । अत एव राघवकुल- धुरंधर आर्यपुत्र । रामः—कः कोऽत्र भोः । विश्राम्यतामष्टावक्रः । अष्टावक्रः—( उत्थाय परिक्रम्य च । ) अये कुमारलक्ष्मणः प्राप्त । ( इति निष्क्रान्त ) प्रविश्य । लक्ष्मणः—जयति जयत्यार्यः । आर्य तेन चित्रकरिणास्मदुप- दिष्टमार्यस्य चरितमस्यां वीथिकायामभिलिखितम् । तत्पश्यत्वार्यः । वक्ष्यमाणम् । देवीभिः कौसल्यादिभिरित्यर्थ । भूयोभूयः पुनः पुनः । 'पुनर्भूयार्थयोर्भूय' इति संसारावर्त्तः 'भूयोभूयो नमाम्यहम्' इति प्राञ्च । 'दोहदं दोहदेऽपि स्यादिच्छायां गर्भकौतुके' इति विक्रमार्कः। यदि चेदित्यर्थ । ननान्दु रामभगिनीत्वाच्छान्ताया । पत्या भर्त्रा ॥ 'ननान्दा तु स्वसा पत्यु ' इत्यमर । ननान्दुरिति यथोक्त तथेल्यर्थ ॥ जामातुर्यज्ञेन वयमिति ॥ ११ ॥ यज्ञेनेति तृतीया । वयमिति मातरोऽहमरुन्धती च सर्वे वयमित्यर्थ । बालः कुमारः युवैवेत्यर्थ. । अत एव 'कौमारहर शचीदेव्या' इति नीलकण्ठः । 'बाल. कुमारे च' इति शब्दमञ्जरी । युवा त्वमेवासि इति च पाठ । यत् यस्मात्कारणात् । वः रघूणा युष्माकम् । स्वस्मात् आत्मनोऽपि । यशः प्रजा- नुरञ्जनरूपम् । परमं शाश्वतम् । धनं तद्युक्त. स्या दित्यर्थ । तथा च—'यौवनं धनसंपत्ति प्रभुत्वम्' इति विपत्त्रयं त्वयि जागति । तस्मादविवेकता मास्तु, साव- धानेन पथा सञ्चरस्तेनि भाव ॥११॥ 'वसिष्ठे च मैत्रावरुणि' इति हारावली । अगस्त्य इति पूर्वोत्तरसन्दर्भमूढ कोऽपि बभ्राम ॥ स्नेहं दयां चेति ॥ १२ ॥ यदि वा अथवा 'आहो उताहो यदिवा' इति रत्नमाला । जानकीमपीत्यादीनि वचनानि रामस्य भाव्यर्थसूचकानीति तत्र तत्र सूक्ष्मबुद्धिभिरवगन्तव्यम् ॥१२॥ अत एव राघवकुलधुरन्धरः । राघवेत्यत्र 'अनादिनामसंयुक्ताना रा-ध थ- ष-फ भो ह' इति हाथम् । 'श्रेष्ठौ धुर्या धुरन्धरा' इति मेदिनी । 'आलेख्यं वीथिका १ 'दद्याद् भगवान्' इति व-घ २ 'लोकस्य' इति ग-व-घ. ३ 'वीथ्याम्' इति क-ग.

१–१४ ] उत्तररामचरितं १२ रामः—जानामि वत्स दुर्मनायमानां देवीं विनोदयितुम् । तत्कियन्त- मवधिं यावत् । लक्ष्मणः—यावदार्याया हुताशने विशुद्धिः । रामः—शान्तं पापम् । ( मसान्त्ववचनम् ) उत्पत्तिपरिपूतायाः किमस्याः पावनान्तरैः । तीर्थोदकं च वह्निश्च नान्यतः शुद्धिमर्हतः ॥ १३ ॥ देवि देवयजनसम्भवे प्रसीद । एष ते जीवितावधिः प्रवादः । कष्टो जनः कुलधनैरनुरञ्जनीय- स्तन्नो यदुक्तमशिवं न हि तत्क्षमं ते । नैसर्गिकी सुरभिणः कुसुमस्य सिद्धा मूर्ध्नि स्थितिर्न चरणैरवताडनानि ॥ १४ ॥ सीता—होदु अज्जउत्त होदु । एहि । पेक्खह्म दाव दे चरिदम् । भव- त्वार्यपुत्र भवतु । एहि । प्रेक्षामहे तावत्ते चरितम् । (इत्युत्थाय परिक्रामति ।) लक्ष्मणः—इदं तदालेख्यम् । सीता—( निर्वर्ण्य । ) के एदे उवरि णिरन्तरट्ठिदा उवत्थुवन्ति विअ अज्जउत्तम् । क एते उपरि निरन्तरस्थिता उपस्तुवन्तीवार्यपुत्रम् । लक्ष्मणः—देवि, एतानि तानि सरहस्यानि जृम्भकास्त्राणि यानि भगवतः कृशाश्वात्कौशिकमृषिमुपसंक्रान्तानि तेन च ताटकावधे प्रसादीकृतान्यार्यस्य । चित्रपत्रिका' इति त्रिकाण्डशेषः । अवधिः अवसानम् ॥ उत्पत्तिपरिपू- ताया इति ॥ १३ ॥ पावनान्तरैः पवित्रतापादकवस्तुभेदैः ॥ १३॥ देवानां यजनं यत्र । यज्ञभूमिरित्यर्थः । जीवितं अवधौ अवसाने यस्य यावज्जीवमे- त्यर्थः ॥ कष्टो जन इति ॥ १४ ॥ 'व्यात्कटं कृच्छ्रमाभीखं विषेषा भेद्यवानि गत्' इत्यमरः । कुलधनैः कुलीनैः । नः अस्माकम् । यत् अशिवं निष्ठु- रम्, उक्तं हुताशनशुद्धिरिति भाषितम् । तत् ते तव न क्षमं न योग्यम् । तुशब्दः पादपूरणे ॥ अत्र दृष्टान्तमाह—नैसर्गिकी स्वभावसिद्धा ॥१४॥ आर्य- पुत्र पश्यामस्ते चरितम् । चरिदं इत्यत्र 'तो दः' इति दत्वम् । निर्वर्ण्य दृष्ट्वा । क इदानीमेते उपरि निरन्तरस्थिता उपस्तुवन्तीवार्यपुत्रम् । ठिदा इत्यत्र 'स्थास ठः' इति ठत्वम् । थु(यु)वन्तीत्यत्र 'ष्ण्य यः' इति यत्वं च । १ 'कियानवधिः' इति ग. २ पादपूर ( यमान्त्ववचनम् )' इत्येतन्नास्ति ङ-पुस्तके, 'शान्तं शान्तम्' इति घ ३ कष्टं' इति क, 'द्विष्टो' इति ग. 'तन्मे' इति घ, 'जनो दुरात्मा' इति घ. ५ 'अशुभं' च क. इति ग. ६ 'कामक-' इति ग-घ. ७ 'शुश्रूषायाम्' इति ग. ८ 'केत्ति दिट्ठस्य णि० दिट्ठानिमित्तं' इति क.

१२ उत्तररामचरित [ १-१६ रामः-वन्दस्व देवि दिव्यास्त्राणि । ब्रह्मादयो ब्रह्महिताय तप्त्वा परःसहस्राः शरदस्तपांसि । एतान्यपश्यन्गुरवः पुराणाः स्वान्येव तेजांसि तपोमयानि ॥१५॥ सीता-णमो एदाणं । नम एतेभ्य । रामः-सर्वथेदानीं त्वत्प्रसूतिमुपस्थास्यन्ति । सीता-अणुगहिदह्नि । अनुगृहीतास्मि । लक्ष्मणः-एष मिथिलावृत्तान्तः । सीता-अम्महे दलन्तणवणीलुप्पळसामलणिणिद्धमसिणसोहमाणमंस- ळेण देहसोहग्गेण विम्हअत्थिमिवताददीसन्वसोम्मसुन्दरसिरी अणादररडि- देसंकरसरासणो सिहण्डमुद्धमुहमण्डलो जणउत्तो आलिहिदो । अहो दलनवनीलोत्पलश्यामलास्निग्धमसृणशोभमानमांसलेन देहसौभाग्येन विस्मय- स्तिमिततातदृश्यमानसौम्यसुन्दरधीरनादरखण्डितशङ्करशरासन शिखण्डमुग्ध- मुखमण्डल आर्यपुत्र आलिखित । लक्ष्मणः-आर्ये पश्य पश्य । सम्बन्धिनो वसिष्ठादीनेष तातस्तवार्चति । गौतमश्च शतानन्दो जनकानां पुरोहितः ॥ १६ ॥ तानि प्रसिद्धानि । रहस्यैः शरसन्धानमोक्षणोपसंहारादिमन्त्रैः सहितानि जृम्भकानामस्त्राणि । मित्रं सखायम् । उपसंक्रान्तानि प्राप्तानीति या- वत् । तेन विश्वामित्रेण ॥ ब्रह्मादय इति ॥ १५॥ ब्रह्महिताय ब्राह्मणसाद्याय । स्वानि स्वीयानि ॥१५॥ नम एतेभ्यः । त्वत्प्रसवं त्वत्सुतम् । अनुगृ- हीतास्मि । अहो आश्चर्यं ॥ दलितनवनीलोत्पलश्यामलास्निग्धमसृणमासलदेह- सौभाग्येन विस्मयस्तिमिततातनगरजनदृश्यमानसोमसुन्दरश्री अनायासखण्डि तशङ्करशरासन शिखण्डमुग्धमण्डनः आर्यपुत्र आलिखित । 'मसृक् स्निग्धं' इत्यमरोक्ते स्निग्धमसृणयोरेकार्थता, तदपि असमबाणहृदिच्छालभ- जिकाप्रथमोल्लूप्रणयप्ररूढप्रेमादीनामिव स्निग्धमसृणयोस्तत्त्वानुमद्विम्बाऽश न्तरभेदो द्वयथा कल्पनीय । सर्वथैवमूढम् । मांसलं सान्द्रम् । सोमवत् श्रीः शोभा 'सोमवत्प्रियदर्शन' इति रामायणे । अनायासेन लीलया । 'शिखण्डो बर्हचूडयो' इत्यमरः । खण्डितेत्यत्र केचन शिवद्रोहिण पाषण्डा- परिहसन्तो दन्तान् दर्शयन्ति, तत्तुच्छम् ॥ रावणदुर्वहोऽपि शक्त्या हतो लक्ष्मण यथा भक्त्याय हनुमते लघुरभवत् तथा शिवलिंगप्रतिष्ठातेति 'अत्र पूर्वं महादेव प्रसादमकरोत्प्रभुः' इत्यादिबचनेन शिवगीतोक्तरिजादीक्षानुग्रहेण च शिष्य- १ 'सर्वथैतानि' इति क. २ 'सुदिन' इति घ-य, 'सुद्विद' इति ग.

१-१८ ] उत्तररामचरितं १३ रामः—सुश्लिष्टमेतत् । जनकानां रघूणां च सम्बन्धः कस्य न प्रियः । यत्र दाता ग्रहीता च स्वयं कौशिकनन्दनः ॥ १७ ॥ सीता—एदे क्खु तत्कालिदगोदाणमङ्गला चत्तारो भादरो विआहिद- क्खिदा तुम्हे । अह्मो जाणामि तस्सिं जेव्व पदेसे तस्सिं जेव्व काले वत्तामि । [एते खलु तत्कालकृतगोदानमङ्गलाश्चत्वारो भ्रातरो विवाहदीक्षिता यूयम् । अहो जानामि तस्मिन्नेव प्रदेशे तस्मिन्नेव काले वर्ते ।] रामः—एवम् । समयः स वर्तत इवैष यत्र मां समनन्दयत्सुमुखि गौतमार्पितः । अयमांगृहीतकमनीयकङ्कण- स्तव मूर्तिमानिव महोत्सवः करः ॥ १८ ॥ लक्ष्मणः—इयमार्या । इयमप्यार्या माण्डवी । इयमपि वधूः श्रुतकीर्तिः। सीता—वच्छ इअं वि अवरा का । [वत्स इयमप्यपरा का ।] लक्ष्मणः—( सलज्जास्मितम् । अपवार्य ) अये ऊर्मिलां पृच्छत्यार्या । भवतु । अन्यतः सञ्चारयामि । ( प्रकाशम् ) आर्ये द्रष्टव्यमेतत् । अयं च भगवान्भार्गवः । नप्तृबालस्य रामस्य दयानिविर्जगदीश्वर शण्डवार्हविष्णुब्रह्माद्यप्यरावणदुर्वह- शरासनोऽभूदिति प्रामाणिका । अत एव ‘बालक्रीडनमिन्दुशेखरधनुर्भङ्गादवधि’ इति भगवान् बोधायनः । ‘श्रीमत्- शितिकण्ठस्य कुल हि दुरतिकमम्’ इत्युत्तररामायणे च विप्रहृवदर्शस्य रामस्यैव वाक्यं इति दिक् । सुतरां स्निग्धं युक्तमित्यर्थः ॥ जनकानां रघूणामिति ॥ १७॥ यज्ञसबन्धे । तथा च 'जनक देहि कन्या गृहाण राम' इति वक्तुं कारयितुं च स्वयं स एव एव सर्व- शतश्च इति भावः ॥१७॥ एते खलु तत्कालकृतगोदानमङ्गलाश्चत्वारोऽपि भ्रातरो विवाहदीक्षिता यूयम् । कालकृतेति ध्वनिः । अह्मो जानामि तस्मिन्नेव काले वर्ते इति । एवं बाढमित्यर्थः ॥ समयस्स वर्तत इति ॥१८॥ यत्र समये । आदरागृहीतथासी कमनीयकङ्कण इति विवेकः । अयमागृहीतेति ध्वनिः ॥ ॥ १८ ॥ आर्या सीता । माण्डवी भरतपत्नी श्रुतकीर्तिः शत्रुघ्नपत्नी । इयमपरा का । 'रहोऽन्येन सहोक्तौ स्यादपवार्यं जनान्तिकम्' इति लक्ष- णात् प्रकृते वन्येन सह भाषणाभावात् कवे प्रमादः । अपवारि 'स्वमनसा १ 'द्रष्टव्यमेतद्' न-च; 'दृष्टमेतद्' इति घ. २ 'सुगृहीत' इति प-घ. ३ 'सटरामि' इति घ. ३ उ०