वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

The provided image is completely blank and contains no text to transcribe. Please upload an image with the page content you would like transcribed.

The provided image appears to be completely blank/white with no visible text to transcribe. Please upload a clear image of the page containing the text.

The provided image appears to be entirely blank, and there is no visible text to transcribe. If you have another image or page with text, please share it.

The provided image is completely blank (white) and does not contain any text to transcribe.

Please upload a clear image of the page containing the Vyakarana text, and I will be glad to provide a precise, line-by-line Devanagari transcription.

॥ श्रीः ॥ वाराणसीयतु सदा जयपत्तनं मे विद्याविलासिभिरिदं सुमनीषिवर्यैः । श्रीरामसिंहनृपमालिक इत्यवेत्य विद्यालतामवपदादृतधीरवीरः ॥ १ ॥ उप्तां तु तां समवलोक्य निजेन पित्रा विद्यालतां नृपतिमाधवसिंहवीरः । संजीवनादिपरिरक्षणदत्तचित्तः संवर्धयत्यनिशमात्मयशोभिवृद्ध्यै ॥ २ ॥ यद्रक्षया मयाधीत्य ज्ञातं प्राप्तं च वैभवम् । तत्प्रत्युपकृताशक्तो ज्ञातमेव समर्पये ॥ टिप्पणीनिर्माता जयपुरीयसंस्कृतपाठशालाधीतशास्त्रो जयपुराभिजनो महामहोपाध्याय–पण्डित–शिवदत्तशर्मा दाधिमथः ॥

The provided image is completely blank and contains no text to transcribe. Please provide an image that contains the text page you would like transcribed.

॥ श्रीः ॥ वाराणसीयतु सदा जयपत्तनं मे विद्याविलासिनिरिदं सुमनीषिवर्यैः । श्रीरामसिंहनृपमालिक इत्यवेत्य विद्यालतामवपदादृतधीरवीरः ॥ १ ॥ उप्तां तु तां समवलोक्य निजेन पित्रा विद्यालतां नृपतिमाधवसिंहवीरः । संजीवनादिपरिरक्षणदत्तचित्तः संवर्धयत्यनिशमात्मयशोभिवृद्धयै ॥ २ ॥ यद्रक्षया मयाधीत्य ज्ञातं प्राप्तं च वैभवम् । तत्प्रत्युपकृताशक्तो ज्ञातमेव समर्पये ॥ टिप्पणीनिर्माता जयपुरीयसंस्कृतपाठशालाधीतशास्त्रो जयपुराभिजनो महामहोपाध्याय-पण्डित-शिवदत्तशर्मा दाधिमथः ॥

The provided image is completely blank and contains no text. Please upload an image with visible text to transcribe.

VYĀKARAṆA SIDDHANTA KAUMUDI BY BHATTOJI DIKHSHITA EDITED AND ANNOTATED BY Mahamahopadhyaya Pandit Shiva Datta Shastri. Professor Oriental College, Lahore. PUBLISHED BY KHEMRAJ SHRIKRISHNADASS AND PRINTED AT HIS SHRI VENKATESHWAR STEAM PRESS, KHETWADI 7TH LANE, KHAMBATA LANE, BOMBAY. 1914.

The provided image is completely blank and contains no visible text to transcribe. Please upload a clear image of the page you would like transcribed.

प्रस्तावना। अयि गीर्वाणवाणीविलासासादितहृदयानन्दाः ! इदन्तावन्नाविदित मस्ति सर्वेषां शासितोपलब्धिवतां यद्व्याकरणस्य पदपदार्थावभा- सकत्वेन सर्वशास्त्रोपकारकत्वमिति । तत्र सत्स्वपि महर्षिशाकटा- यनादिप्रणीतेषु व्याकरणान्तरेषु, आम्नायमूलकत्वेन झटित्यज्ञा- नकान्तारसञ्चारसन्तारकत्वेन च पदवाक्यप्रमाणपारावारपारीणानां मस्तकालंकारमणिरिवाभासते पाणिनीयमेव, अत एव “काणादं पाणिनीयञ्च सर्वशास्त्रोपकारकम् ।” इति वैचक्षण्यसमानाधि- करणमनर्वाचीनं वचनमनूचाना वदन्ति । तदिदमघटितघटना- पटीयसः सुरकुलमुकुटालंकारमन्दारमकरन्दपंकिलपादारविन्दान्म- हेशानजानेः शब्दार्णवतरणतरणिमिवोदग्रतपःफलमिव मनोरथ- निदानमिव चतुर्दशसूत्रात्मकं साम्नायं पटहारावाविस्फुरितं स्फुलिङ्गमिव दीप्यन्तं समुपलभ्य भगवान् महर्षिदाक्षीपुत्रः तपः प्रभावविस्फूर्तिशालिन्या प्रतिपत्त्याऽनायासेनाष्टाभिरध्यायैरुपनिब- बन्ध यदिदानीमपि विद्वत्प्रकाण्डैर्हृदयाधिष्ठितदेवतेव वरिवस्यते । अनन्तरं करालकलिकालमाहात्म्यात्सूत्राक्षरैर्भगवदाशयमावि- ष्कर्तुमसमर्थानामौदास्यमसहमानेन महर्षिणा पतञ्जलिनाऽष्टाभिरे- वाध्यायैः सूत्रव्याख्या निरमायि, या इदानीमपि भूमण्डले महाभा- ष्याख्यया विख्यातास्ति । तथा सूत्रव्याख्यानभूतो व्याडिविदुषा संग्रहोऽपि संगृहीतः । व्याकरणन्यायमिश्रितपदपदार्थावबोधजनकं वाक्यपदीयमपि भर्तृहरिपादैराविर्भावि। परन्तु तावतापि ग्रन्थनिव- हेन जनहृदयानन्दमसमीक्षमाणाभ्यां करुणासागरविहितस्नानाभ्यां

! Wait, or did the author write "ग्रन्थिग्रन्थिग्रथित" (meaning knot upon knot, knotted in every knot)? "ग्रन्थौ ग्रन्थौ ग्रथित" -> "ग्रन्थिग्रन्थिग्रथित"! Yes! "ग्रन्थिग्रन्थिग्रथित" = knotted at every single knot / intricately knotted! Wait, what about the word before it: "दुर्भेय"? "दुर्भेयग्रन्थिग्रन्थिग्रथितस्थलान्यप्युद्घाटयितुं"! Wait, let's read: "दुर्भेय-ग्रन्थि-ग्रन्थि-ग्रथित-स्थलानि अपि उद्घाटयितुं क्षमो भवेत्।" "दुर्भेय" (difficult to pierce/solve) + "ग्रन्थिग्रन्थि" (knot after knot / in every knot) + "ग्रथित" (tied/composed) + "स्थलानि" (places)! That makes complete, beautiful, poetic Sanskrit sense! "दुर्भेयग्रन्थिग्रन्थिग्रथितस्थलान्यप्युद्घाटयितुं क्षमो भवेत् । इत्थं" Let's check the letters: द ु र्भे य = दुर्भेय ग्र न्थि = ग्रन्थि ग्र न्थि = ग्रन्थि ग्र थि त = ग्रथित स ् थ ल ा न ् य प ् य ु द् घा ट य ि त ु ं = स्थलान्यप्युद्घाटयितु

प्रस्तावना । (५) सर्वतः प्रकाशितभावापि साऽभ्याससौकर्याय सूत्रादिमार्गणसुग- माय च शिक्षाष्टाध्यायीसूत्रगणसूत्रधातुलिङ्गानुशासनकौमुद्य- न्तर्गतवार्त्तिकपरिभाषोणादिसूत्रफित्सूत्रपाठैः शिक्षालिङ्गानुशासन- वर्जमुक्ताष्टाध्याय्यादिसूचीभिश्च विभूषिता भूषयिष्यति तदर्थिज- नमानसानीत्याशास्ते ।

विद्वत्कृपाभिलाषी खेमराज श्रीकृष्णदास, “श्रीवेङ्कटेश्वर” स्टीम्-मुद्रणालयाध्यक्षो मुम्बई-स्थः” तथा खेमराज श्रीकृष्णदास, “श्रीवेङ्कटेश बुकडीपो” बनारस.

अथ वैयाकरणसिद्धान्तकौमुदीस्थविषयानुक्रमणिका प्रारभ्यते । पृष्ठाङ्काः विषयाः पृष्ठाङ्काः विषयाः १ संज्ञाप्रकरणम् १८३ तद्धितेषु रक्ताद्यर्थप्रकरणम् ६ परिभाषाप्रकरणम् १८९ ,, चातुरर्थिकप्र० ७ अच्सन्धिप्र० १९३ '' शैषिकप्र० १५ हलसन्धिप्र० २०५ ,' प्राग्दीव्यतीयप्र० १९ विसर्गसन्धिप्र० २०७ '' ठगधिकारप्र० २१ स्वादिसन्धिप्र० २११ '' पाग्वहतीयप्र० २४ अजन्तपुँल्लिङ्गप्र० २१३ '' छ्यतोरधिकारप्र० ४० अजन्तस्त्रीलिङ्गप्र० २१४ '' आर्हीयप्र० ४५ अजन्तनपुंसकलिङ्गप्र० २१८ '' ठञधिकारे कालाधिकारप्र० ४८ हलन्तपुँल्लिङ्गप्र० २२० '' ठञधिकारप्र० ६८ हलन्तस्त्रीलिङ्गप्र० २२१ '' भावकर्मार्थप्र० ६९ हलन्तनपुंसकलिङ्गप्र० २२४ '' पाञ्चमिकप्र० ७२ अव्ययप्रकरणम् २३० '' मत्वर्थीयप्र० ७३ स्त्रीप्रत्ययप्रकरणम् २३४ '' विभक्तिसंज्ञकप्र० ८९ कारकप्रकरणम् २३६ '' प्राग्दिशीयप्र० ११२ अव्ययीभावप्र० २४० '' स्वार्थिकप्र० ११९ तत्पुरुषप्र० २४७ द्विरुक्तप्र० १३९ बहुव्रीहिप्र० २४९ तिङन्ते भ्वादिप्रकरणम् १५० द्वन्द्वप्रकरणम् ३१७ '' अदादिप्र० १५४ एकशेषप्रकरणम् ३२९ '' जुहोत्यादिप्र० १५६ सर्वसमासशेषप्र० ३३२ '' दिवादिप्र० १५७ समासान्तप्रकरणम् ३३८ '' स्वादिप्र० १५९ अलुक्समासप्र० ३४० '' तुदादिप्र० १६१ समासाश्रयविधिप्र० ३४६ '' रुधादिप्र० १६९ तद्धितेष्वपत्यादिविकारान्तार्थसा- ३४७ '' तनादिप्र० धारणप्र० ३४९ '' क्र्यादिप्र० १७० तद्धितेष्वपत्याधिकारप्र० ३५२ '' चुरादिप्र०

विषयानुक्रमणिका । (७) पृष्ठाङ्काः विषयाः पृष्ठाङ्काः विषयाः ३६५ तिङन्ते ण्यन्तप्रकरणम् ५२३ प्रत्ययस्वरप्रकरणम् ३७० " सन्नन्तप्र० ५२५ समासस्वरप्र० ३७३ " यङन्तप्र० ५४१ तिङन्तस्वरप्र० ३७५ " यङ्लुगन्तप्र० ५४५ लिङ्गानुशासनम् ३८० " नामधातुप्र० १ शिक्षा ३८९ " कण्डादिप्र० ४ अष्टाध्यायीसूत्रपाठः ३९० " प्रत्ययमालाप्र० ५१ गणसूत्रपाठः ३९० " आत्मनेपदप्र० ८० धातुपाठः ४०० " परस्मैपदप्र० ९९ लिङ्गानुशासनपाठः ४०१ " भावकर्मप्र० १०२ कौमुद्यन्तर्गतवार्तिकपाठः ४०६ " कर्मकर्तृप्र० १०३ परिभाषापाठः ४०९ " लकारार्थप्र० ४१७ कृदन्तकृत्यप्रकरणम् ११६ उणादिसूत्रपाठः ४२३ कृदन्तप्र० १२७ फिट्सूत्रपाठः ४५० उणादिप्र० १३० अष्टाध्यायीसूत्रसूची ४७५ उत्तरकृदन्तप्र० १८९ गणसूत्रसूची ४९७ वैदिकप्र० १९१ धातुसूची ५१५ स्वरप्र० २०७ वार्तिकसूची ५१७ धातुस्वरप्र० २१५ परिभाषासूची ५१८ प्रातिपदिकस्वरप्र० २१७ उणादिसूत्रसूची ५१९ फिट्सूत्रप्र० २२४ फिट्सूत्रसूची इति वैयाकरणसिद्धान्तकौमुदीस्थविषयानुक्रमणिका समाप्ता ॥

इस पृष्ठ पर कोई व्याकरण शास्त्रीय देवनागरी पाठ (सूत्र, वार्तिक, भाष्य आदि) विद्यमान नहीं है। यह पृष्ठ एक सज्जित आलंकारिक बॉर्डर (border) तथा केंद्र में पुष्प-पात्र (flower vase/bouquet) के चित्र से युक्त एक अलंकृत/रिक्त पृष्ठ है।

पृष्ठ पर केवल दो मुद्रण-चिह्न (printer's marks) दिखाई दे रहे हैं: r (ऊपरी बाएँ कोने में) r (निचले दाएँ कोने में)

॥ श्रीः ॥ व्याकरणागमे प्रस्तावनाविशेषः । अथ लघुत्रिमुनिकल्पतरुः । प्रारभ्यते. पूर्वो भागः । ॐ परमात्मने नमः । नत्वा शिवं गुरुं वाणीं वेङ्कटाचलसूरिणा । शेषादिना त्रिमुनिकल्पतरुः क्रियते लघुः ॥ १ ॥ अथ भगवान्परमकारुणिको लोकहितैषी यदृच्छया ब्रह्माणं सृष्ट्वा तस्मै त्रिवर्गस्य सर्वो- त्तमस्य मोक्षस्य च, सम्पादकान् (ऋग्यजुस्सामाथर्वाख्यान् साङ्गांश्चतुरो वेदानुपदिदेश । “यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्वं यो वै वेदांश्च प्रहिणोति तस्मै” इति श्वेताश्वतरोपनिषच्छ्रुतेः । ब्रह्मापि तदुपदेशकमेणैव जगत्सृष्ट्वा वेदोक्तान्येव नामानि तत्तज्जात्यनुगुणानि निर्माय, अध्य- यनादिरूपाणि च योग्यानि कर्माणि प्रजाभ्य उपदिदेश । तत्रेयं स्मृतिः—“सर्वेषां स तु नामानि कर्माणि च पृथक्पृथक् ॥ वेदशब्देभ्य एवासौ पृथक्संस्थाश्च निर्ममे ” इति । तत्र यजुर्वेदः शुक्लकृष्णभेदेन द्विविधः । दर्शपूर्णमासादिसर्वयाज्ञिकमन्त्राणां ब्राह्मणसं- मिश्रतया यथोक्तक्रमविन्यासेन शुक्लत्वमेकस्य अन्यस्य तु ब्राह्मणस्सङ्कीर्णत्वाद्याज्ञिकमन्त्राणां क्रमपाठाभावाच्च क्रमस्य दुर्ज्ञेयतया कृष्णत्वमिति वदन्ति । कृष्णयजुर्वेदेष्वेकस्याः तैत्ति- रीयशाखेति नामान्तरमपि । सर्वत्र वेदेषु संहिता ब्राह्मणमारण्यकमुपनिषदश्चेत्याद्यवान्त- रभेदा बहवो दृश्यन्ते । मन्त्रभाग एकः, ब्राह्मणभाग अन्यः सर्वोपीत्यभिप्रायेण मन्त्र- ब्राह्मणयोर्वेदनामधेयमित्यस्योपपत्तिः । तत्र सर्वेष्वपि वेदेषु कर्मज्ञानकाण्डभेदेन भागद्वयम् । कर्मप्रतिपादको भागः कर्मकाण्डशब्देनोच्यते, ज्ञेयार्थप्रतिपादको भागो ज्ञानकाण्डशब्देन । ज्ञानकाण्डशब्देनोपनिषद उच्यन्ते । कर्मकाण्डशब्देन तद्भिन्ना वेदभागा उच्यन्ते । कर्म- शब्देनाष्टाचत्वारिंशत्संस्कारा आग्नेयाद्युक्ता उच्यन्ते । ते च— अष्टाचत्वारिंशत्संस्कारा नाममात्रेण निर्दिश्यन्ते— ( १ ) गर्भाधानम् ( २ ) पुँसवनम् ( ३ ) सीमन्तः ( ४ ) विष्णुबलिः ( ५ ) जातकर्म ( ६ ) नामकरणम् ( ७ ) उपनिष्क्रामणम् ( ८ ) अन्नप्राशनम् ( ९ ) कर्ण- वेधः ( १० ) चौलम् ( ११ ) अक्षरस्वीकरणम् ( १२ ) उपनयनम् ( १३ ) व्रतम् ( १४ ) समावर्तनम् ( १५ ) विवाहः ( १६ ) उपाकर्म ( १७ ) उत्सर्जनम् ॥

( २ ) लघुत्रिमुनिकल्पतरुः । अथ सप्त पाकयज्ञाः- ( १८ ) हुतम् ( १९ ) प्रहुतम् ( २० ) आहुतम् ( २१ ) शूलगवः ( २२ ) बलिहरणम् ( २३ ) प्रत्यवरोहणम् ( २४ ) अष्टकाहोमः ॥ इति सप्त पाकयज्ञाः ॥ अथ सप्त हविर्यज्ञसंस्थाः- ( २५ ) अग्न्याधानम् ( २६ ) अग्निहोत्रम् ( २७ ) दर्शपूर्णमासौ ( २८ ) चातु- र्मास्यानि ( २९ ) आग्रयणेष्टिः ( ३० ) निरूढपशुबन्धः ( ३१ ) सौत्रामणी ॥ इति सप्त हविर्यज्ञसंस्थाः ॥ अथ सप्त सोमयज्ञसंस्थाः- ( ३२ ) अग्निष्टोमः ( ३३ ) अत्यग्निष्टोमः ( ३४ ) उक्थ्यः ( ३५ ) षोडशी ३६ ) वाजपेयः ( ३७ ) अतिरात्रः ( ३८ ) आप्तोर्यामः ॥ इति सप्त सोमयज्ञसंस्थाः ॥ ( ३९ ) वानप्रस्थ्यम् ( ४० ) संन्यासः ॥ अथ सप्ताऽऽत्मगुणाः- ( ४१ ) दया ( ४२ ) अनसूया ( ४३ ) शौचम् ( ४४ ) अनायासः ( ४५ ) मङ्गल्यम् ( ४६ ) अकार्पण्यम् ( ४७ ) अस्पृहा ( ४८ ) अन्त्येष्टिः । तत्र पाकयज्ञेष्वे- कानां केषांचिदन्तर्भावाङ्गीकारेण न्यूनतायामिष्टापत्तिरेवेति दिक् । अथोत्तरक्रतवः- ( १ ) राजसूयः ( २ ) गवामयनम् ( ३ ) गोसवः ( ४ ) अश्वमेधः ( ५ ) आङ्गिरसक्रतुः ( ६ ) साकमेधः ( ७ ) पञ्चशारदीयः ( ८ ) विश्वजित् ( ९ ) पौण्डरी- कम् ( १० ) भर्तृद्वादशाहम् ( ११ ) संवत्सरसत्रम् ( १२ ) महाव्रतम् ( १३ ) रात्रि- सत्रम् ( १४ ) शतरात्रम् ( १५ ) स्तोमः ( १६ ) द्वादशसंवत्सरक्रतुः ( १७ ) सह- स्रसंवत्सरक्रतुः । एवमन्येपि बोध्याः ॥ वेदभेदेन- सूत्रकर्तारः- १ साङ्ख्यायनः २ शाकलः १ ऋग्वेदस्य ३ बाष्कलः ४ आश्वलायनः ५ माण्डूकः ६ आपस्तम्बः ७ हिरण्यकेशीयः { २ यजुर्वेदस्य ८ मैत्रायणीयः } षट् सूत्रकारा इत्यन्ये । ९ सत्याषाढः १० बोधायनः

पूर्वभागः । ( ३ ) ⎧ ११ कौथुमः ⎪ १२ राणायनः ⎫ ३ सामवेदस्य ⎨ १३ गोभिलः ⎬ दश सूत्रकारा इत्यन्ये । ⎩ १४ राणायनीयः ⎭ ४ अथर्वणवेदस्य ⎧ १५ पिप्पलादः ⎩ १६ शौनकः एतावत्यश्शाखा उपलभ्यन्ते इति केचित् । तत्रैतानि कर्माणि लोकैर्मुमुक्षुभिः सत्त्वशुद्ध्यर्थतया मुक्तैश्च लोकसंग्रहार्थतया कर्तव्यानि भवन्ति । तेषां वेदानां शाखाः बहुधा भवन्ति । तत्र ऋग्वेदस्यैकविंशतिशाखाः, शुक्लयजुर्वेदस्य पञ्चदशभिः शाखाभिः मिलित्वा यजुर्वेदस्य महाभाष्यरीत्यैकशतशाखाः, सीतोपनिषद्ररीत्या तु नवो- त्तरशतशाखाः, सामवेदस्य सहस्रशाखाः, अथर्वणस्य नव शाखा इति ज्ञेयम् । तत्रर्ग्ग्वेदे इदानीं पठ्यमाना बाष्कलशाखेति केचिद्वदन्ति । शाकलशाखेति बहवः । तत्र न प्रमाण- मुपलभ्यते लोकव्यवहारमन्तराऽन्यदिति केचित् । अथर्वणवेदे भागद्वयमस्ति-भैषज्यभागः, मन्त्रभागश्चेति । आद्यः अथर्वणेनान्यो घोरापरनाम्नाऽऽङ्गिरसेन दृष्टः । ततः मिलित्वाऽथर्वा- ङ्गिरस इति नामेति केचित् । कालवशेन सर्वा लुप्ताः सत्यो काश्चिदेव पञ्चषाः शाखा अवशिष्यन्ते । लुप्ताश्च नामतोपि दुर्ज्ञेयाः प्रायस्संवृत्ताः । अथर्वणवेदस्य शाखान्तरं काश्मीरतो लब्धं भूर्जपत्रलिखितममरिकायां प्रतिचित्रितमिति शृणुमः । एषां परिज्ञायमानशाखानां श्रीमाधवाचार्यैः विजयनगरसंस्कृतपुस्तकावल्यां ( विजयनगरं संस्कृतसीरीस्--नामकमुद्रितविवरणप्रमेयसंग्रहे ) भूमिकोक्तरीत्या १३१३ शके अथवा १३९२ तमखिस्तशके उत्पन्नैर्देवगिरौ राज्यकर्तुः जैत्रपालस्य कृष्णराजानुजस्य स्वयं ११८२ तमे शके राज्यासनमधिरूढस्य रामचन्द्रदेवप्रतिभुवो राज्ञः सर्वाधिपत्यपदे नियुक्तो यः प्रसिद्धो हेमाद्रिः चतुर्वर्गचिन्तामणिग्रन्थकर्ता तस्योत्तरकालिकैः भाष्याणि रचितानीदानीमपि जाग्रति । तथोवटभाष्यमपि जागर्ति अन्यान्यप्येतदपेक्षया प्राचीनकालेषु-स्कन्दस्वामि, भवस्वामि, राहदेव, श्रीनिवास, माधवदेव, इत्यादिभिः कृतानि वेदभाष्याण्यासन् । अहो- बलभाष्यमप्यासीदिति चमकव्याख्यायां सायनाचार्यभाष्यादनुमीयते । भट्टभास्करभाष्यं नाम कृष्णयजुर्वेदसंहिताभाष्यमपि मैसूरराज्ये राजकीयमुद्रणालये मुद्रितमुपलभ्यते । तत्रैतत्सं- हितायाः चतुर्थकाण्डभाष्यमनुपलब्धेर्न मुद्रितम् । विक्रमार्कसमयादतीतेषु ८४९ मितवर्षेषु केरलदेशे कलापीग्रामे शिवगुरुशर्मणः पुत्रत्वेन कलेरादितः ३८८९ तमे विभवसंवत्सरे वैशाखमासे शुक्लपक्षे दशम्यामवतीर्णैः श्रीमच्छङ्करभग- वत्पादैश्च दशोपनिषदोऽन्याश्च काश्चित्तथा श्रीमद्विद्यारण्यैश्च बह्व्यो व्याख्याताः । एतद्वि- भागकर्त्तारो व्यासा बहवः, बहव ऋषयश्चेति तु प्रकृतानुपयोगाद्ग्रन्थबाहुल्याच्च नोक्ताः । तथा तत्प्रकारोपि । न चास्मदीयवेदवदन्यान्यग्रन्थराशेरपि वेदशब्देन व्यवहारोऽस्तीति तदङ्क-

त्वमन्येषाम् स्यादिति वाच्यम् । सकलभाषामूलभूतसंस्कृतभाषाया आदिभाषात्वेन तादृश- भाषाव्युत्पादकस्य स्वेतरभाषादिवेदाङ्गत्वे मानाभावात् । किञ्चात्र वेदशब्दस्य योगरूढत्वं, तत्र तु केवलयौगिकत्वमिति विशेषात् । अपि चैतदुत्पत्तिसमयेऽनादेरपौरुषेयार्थतो नित्य- स्यास्य सिद्धत्वात् । मूलवेदवत्तदङ्गस्यापि नव्यत्वेन कल्पनीयत्वाच्च । वेदप्रतिपाद्यः प्रयोजनवदर्थो धर्मः । भोजने प्रयोजने श्येनयागादौ च दोषवारणाय पदत्रयमत्र लक्षणे बोध्यम् । ईश्वरेण वेद्यन्ते ज्ञाप्यन्ते धर्मार्थकाममोक्षा इति वेदः । अपौरुषेयं वाक्यं वेद इति यावत् । यद्वेष्टप्राप्त्यनिष्टपरिहारयोरलौकिकमुपायं यो ग्रन्थो वेदयति स वेदः । अलौकिकपदेन प्रत्यक्षानुमाने व्यावर्त्येते । अनुभूयमानस्रक्चन्दनवनितादेरिष्टप्राप्ति- हेतुत्वमौषधसेवनादेरनिष्टपरिहारहेतुत्वं च प्रत्यक्षसिद्धम् । स्वेनानुभूयमानस्य पुरुषान्तरगत- स्य च तथात्वमनुमानगम्यम् । नन्वेवं भाविजन्मगतसुखादिकमप्यनुमानगम्यमिति चेन्न । तद्विशेषस्यानवगमात् । न हि कोपि ज्योतिष्टोमादिष्टप्राप्तिः कलञ्जभक्षणवर्जनादनिष्टनिवृत्ति- रित्यमुमर्थं वेदमन्तरेणानुमानसहस्रेणाप्यवगन्तुं शक्नोति । तस्मादुक्तलक्षणो वेद इति न स वेद इति सिद्धम् । "प्रत्यक्षेणानुमित्या वा यस्तूपायो न बुद्ध्यते । एवं विदन्ति वेदेन तस्मा- द्वेदस्य वेदता" इत्यन्यत्र विस्तरः । ऋग्यजुश्च 'मन्त्रः' इत्युच्यते । मन्त्रा द्विविधाः-वैदिकाः, तान्त्रिकाश्चेति । वैदिकाश्च द्विविधाः-प्रगीताः, अप्रगीताश्चेति । तत्र प्रगीताः सामानि । अप्रगीता द्विविधाः-छन्दो- बद्धास्तद्विलक्षणाश्चेति । तत्र प्रथमा ऋचः । अन्त्या यजूंषि । नियतवर्णपदा ऋक् । ऋग्बा- हुल्यवानृग्वेद इति यावत् । अनियतवर्णपदं यजुः । निगदो यजुर्विशेषः । ऋग्यजुषोर- विवक्षया गानप्राधान्यवान् सामवेदः । ऋग्यजुषोरविवक्षया शान्तिकपौष्टिकप्राधान्यवानथ- र्वणवेद इति विवेकः । विधिरर्थवादोऽनुवादश्च ब्राह्मणम् । तच्च "ब्राह्मणम्--अष्टविधम्--इतिहासः--पुरा- णम्--विद्याँ--उपनिषदः--श्लोकाँः--सूत्राणि--व्याख्याँनानि--अनुँव्याख्यानानि" इति श्रीवि- द्यारण्यैः तैत्तिरीयोपनिषट्टीकायां दीपिकायामुक्तम् । तत्र विधिर्नाम-अज्ञातार्थबोधकं वाक्यम् । सविधिश्चतुर्धा--उत्पत्तिविधिर्विनियोगविधिरधिकारविधिः प्रयोगविधिश्चेति । कर्मस्वरूपमात्रबोधको विधिः--उत्पत्तिविधिः । अङ्गप्रधानबोधको विधिः--विनियोगविधिः । कर्मजन्यफलस्वाम्यको विधिः--अधिकारविधिः । प्रयोगप्रांशुभावबोधको विधिः, अङ्गानां प्रयोगबोधको विधिर्वा--प्रयोगविधिः । पुनस्त्रिविधो विधिः--अपूर्वविधिर्नियमविधिः परिसङ्ख्याविधिश्चेति । प्रमाणान्तरेणाप्रा- प्तस्य प्रापको विधिः-अपूर्वविधिः । पक्षप्राप्तानुवादको विधिः-नियमविधिः । इतरव्यावृत्तिफ- लको विधिः-परिसङ्ख्याविधिः । अयं परिसङ्ख्याविधिः द्विधा-श्रोती, लाक्षणिकी चेति । अर्थवादः-प्राशस्त्यनिन्दान्यतरपरं वाक्यम् । स द्विविधः-विधिशेषः, निषेधशेषश्चेति । स त्रिधा--गुणवादानुवादभूतार्थवादभेदात् । प्रमाणान्तरविरोधे सत्यर्थवादः--गुणवादः ।