वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

समासान्तप्रकरणम् । ( १५७ ) सुपां सुपा तिङा नाम्ना धातुनाऽथ तिङां तिङा । सुबन्तेनेति विज्ञेयः समासः षड्विधो बुधैः ॥ १ ॥ सुपां सुपा, राजपुरुषः । तिङा, पर्यभूषयत् । नाम्ना, कुम्भकारः धातुना, कटप्रूः ३। अजस्रम् । तिङां तिङा, पिबतखादता । खादतमोदता । तिङां सुपा, कृन्तविचक्षणेति यस्यां क्रियायां सा कृन्तविचक्षणा । एहीडादयोऽन्यपदार्थे इति मयूरव्यंसकादौ पाठात्समासः ॥ इति सर्वसमासशेषप्रकरणम् । अथ समासान्तप्रकरणम् । ऋक्पूरब्धूःपथामानक्षे ।५।४।७४ ॥ अ॑ अनक्षे इति छेदः । ऋगाद्यन्तस्य समासस्य अप्रत्ययोऽन्तावयवः स्यात् अक्षे या धूस्तदन्तस्य तु न । अर्धर्चः ॥ अनुक्तवद्बह्वृचावध्येतयैव ॥ नेह–

ऋक्सामे । वाङ्मनसे । अक्षिणी च भ्रुवौ च अक्षिभ्रुवम् । दाराश्च गावश्च दारगवम् । ऊरू च अष्ठीवन्तौ च ऊर्वष्ठीवम्—निपातनाट्टिलोपः । पदष्ठीवम्—निपातनात्पादशब्दस्य पद्भावः । नक्तं च दिवा च 'नक्तन्दिवम्' । रात्रौ च दिवा च 'रात्रिन्दिवम्' रात्रेर्मान्तत्वं निपात्यते । अहनि च दिवा च 'अहर्दिवम्' वीप्सायां द्वन्द्वो निपात्यते । अहन्यहनीत्यर्थः ॥ सरजसमिति साकल्येऽव्ययीभावः । बहुव्रीहौ तु सरजः पङ्कजम् ॥ निश्चितं श्रेयो निःश्रेयसम् । तत्पुरुष एव । नेह—निःश्रेयान् पुरुषः । पुरुषस्यायुः पुरुषायुषम् ॥ ततो द्विगुः । द्व्यायुषम् । त्र्यायु- षम् ॥ ततो द्वन्द्वः । ऋग्यजुषम् ॥ ततस्त्रयः कर्मधारयाः । जातोक्षः । महोक्षः । वृद्धोक्षः ॥ शुनः समीपम् उपशुनम् । टिलोपाभावः संप्रसारणं च निपात्यते ॥ गोष्ठे¹ श्वा गोष्ठश्वः ॥ ब्रह्महस्तिभ्यां वर्चसः ।५।४।७८ ॥ अच् स्यात् । ब्रह्मवर्चसम् । हस्तिवर्चसम् ॥ पत्य- राजभ्यां चेति वक्तव्यम् * ॥ पत्यवर्चसम् । राजवर्चसम् ॥ अवसमन्धेभ्यस्तमसः ।५।४।७९ ॥ अवतमसम् । संतमसम् । अन्धयतीत्यन्धं पचाद्यच् । अन्धं तमः अन्धतमसम् ॥ श्वसोवसीयइश्रेयसः ।५।४।८० ॥ वसुशब्दः प्रशस्तवाची तत ईयसुनि वसीयः । श्वस्- शब्द उत्तरपदार्थप्रशंसामाशीर्विषयतामाह । मयूरव्यंसकादित्वात्समासः । श्वोवसीयसम् । श्वःश्रेयसं ते भूयात् ॥ अन्ववतप्ताद्रहसः ।५।४।८१ ॥ अनुरहसम् । अवरहसम् । तप्तर- हसम् ॥ प्रतेरुरसः सप्तमीस्थात् ।५।४।८२ ॥ उरसि इति प्रत्युरसम् । विभक्त्यर्थेऽव्ययी- भावः ॥ अनुगवमायामे ।५।४।८३ ॥ एतन्निपात्यते दीर्घत्वे ॥ अनुगवं यानम् । 'यस्य चायामः' इति समासः ॥ द्विसतावा त्रिसतावा वेदिः ।५।४।८४ ॥ अच्प्रत्ययष्टिलोपः समासश्च निपात्यते ॥ यावती प्रकृतौ वेदिस्ततो द्विगुणा त्रिगुणा वाऽश्वमेधादौ तत्रेदं निपात- नम् ॥ वेदिरिति किम् ? द्विसतावती त्रिसतावती रज्जुः ॥ उपसर्गादध्वनः ।५।४।८५ ॥ प्रगतोऽध्वानं प्राध्वो रथः ॥ न पूजनात् ।५।४।६९ ॥ पूजनार्थात्परेभ्यः समासान्ता न स्युः ॥ सुराजा । अतिराजा ॥ स्वतिभ्यामेवै³* ॥ नेह—परमराजः ॥ पूजनात्किम् ? गाम- तिक्लान्तो ऽतिगवः ॥ ⁴बहुव्रीहौ सक्थ्यक्ष्णोरित्यतः प्रागेवायं निषेधः । नेह—सुसक्थः । स्वक्षः ॥ किमः क्षेपे ।५।४।७० ॥ क्षेपे यः किंशब्दस्ततः परं यत्तदन्तात्समासान्ता न स्युः ॥ कुत्सितो राजा किराजा । किंसखा । किंगौः ॥ क्षेपे किम् ? किंराजः । किंसखः । किंगवः ॥ नञस्त- त्पुरुषात् ।५।४।७१ ॥ समासान्तो न ॥ अराजा । असखा ॥ तत्पुरुषात्किम् ? अधुरं शक- टम् ॥ पथो विभाषा ।५।४।७२ ॥ नञ्पूर्वात्पथो वा समासान्तः ॥ अपथम् । अपन्थाः ॥ तत्पुरुषादित्येव—अपथो देशः । ⁵अपथं वर्तते ॥ इति समासान्तप्रकरणम् । १ 'ततोऽव्ययीभावः' इति भाष्यं निगमयति—शुनः समीपमिति ॥ २ 'ततः सप्तमीसमासः' इति भाष्यं निगमयति—गोष्ठे श्वेति ॥ ३ 'पूजायां स्वतिग्रहणम्' इति वार्तिकफलितमाह—स्वतिभ्यामिति ॥ ४ 'प्राग्बहुव्रीहिग्रहणं च' इति वार्तिकार्थमाह—बहुव्रीहाविति ॥ ५ अपथं वनमित्यत्र शेषः ॥ यद्वा अत्यये ध्वंसे नञोऽव्ययीभावः ॥

अलुक्समासप्रकरणम् । (१९९) अथालुक्समासप्रकरणम् । अलुगुत्तरपदे । ६।३।१ ॥ अलुगधिकारः प्रागानङः, उत्तरपदाधिकारस्त्वापादसमाप्तेः ॥ पञ्चम्याः A स्तोकादिभ्यः । ६।३।२ ॥ एभ्यः पञ्चम्या अलुक् स्यादुत्तरपदे । स्तोका- न्मुक्तः । एवमन्तिकार्थदूरार्थकृच्छ्रेभ्यः ॥ उत्तरपदे किम् ? निष्क्रान्तः स्तोकान्निस्तोकः ॥ ब्राह्मणाच्छंसिन उपसंख्यानम् * ॥ ब्राह्मणे विहितानि शस्त्राणि उपचाराद् ब्राह्मणानि तानि शंसतीति ब्राह्मणाच्छंसी ऋत्विग्विशेषः । द्वितीयार्थे पञ्चम्युपसंख्यानादेव ॥ ओजः- सहोऽम्भस्तमसस्तृतीयायाः । ६।३।३ ॥ ओजसाकृतमित्यादि ॥ अञ्जस उपसंख्यानम्

• ॥ अञ्जसाकृतम् । आर्जवेन कृतमित्यर्थः ॥ पुंनानुजो जनुषान्ध इति च * ॥ यस्या- ग्रजः पुमान् स पुंसानुजः । जन

लोमा ॥ अमूर्धमस्तकात्किम् ? मूर्धशिखः ॥ मस्तक‌शिखः ॥ अकामे किम् ? मुखे कामोऽस्य मुखकामः ॥ बन्धे च विभाषा ६।३।१३ ॥ हलदन्तात्सप्तम्या अलुक् ॥ हस्तेबन्धः । हस्तबन्धः ॥ हलदन्तेति किम् ? गुप्तिबन्धः ॥ तत्पुरुषे कृति बहुलम् ६।३।१४ ॥ स्तम्बेरमः । कर्णेजपः ॥ क्वचिन्न-कुरुचरः ॥ प्रावृट्शरत्कालदिवां जे ६।३।१५ ॥ प्रावृषिजः । शरदिजः । कालेजः । दिविजः । पूर्वस्यायं प्रपञ्चः ॥ विभाषा वर्षक्षरशरवरात् ६।३।१६ ॥ एभ्यः सप्तम्या अलुक् जे ॥ वर्षेजः । वर्षजः । क्षरेजः । क्षरजः । शरेजः । शरजः । वरेजः । वरजः ॥ घकालतनेषु कालनाम्नः ६।३।१७ ॥ सप्तम्या विभाषाऽलुक् स्यात् ॥ घे-पूर्वाह्णेतरे । पूर्वाह्णतरे । पूर्वाह्णेतमे । पूर्वाह्णतमे । काले-पूर्वाह्णेकाले । पूर्वाह्

स्वसृपत्योः ६।३।२४ ऋदन्तात्षष्ठ्या अलुग् वा स्वसृपत्योः परयोः ॥ मातुःपितुर्भ्या- मन्यतरस्याम् ।८।३।८५ ॥ आभ्यां स्वसुः सस्य षो वा स्यात् समासे ॥ मातुःष्वसा । मातुःस्वसा । पितुःष्वसा । पितुःस्वसा ॥ लुक्पक्षे तु-॥ मातृपितृभ्यां स्वसा ।८।३।८४ ॥ आभ्यां परस्य स्वसुः सस्य षः स्यात्समासे । मातृष्वसा पितृष्वसा ॥ असमासे तु मातुः स्वसा । पितुः स्वसा ॥ इत्यलुक्समासप्रकरणम् । अथ समासाश्रयविधिप्रकरणम् । घरूपकल्पचेलड्ब्रुवगोत्रमतहतेषु ङ्योऽनेकाचो ह्रस्वः ।६।३।४३ ॥ भाषितपुं- स्काद्यो ङी तदन्तस्यानेकाचो ह्रस्वः स्यात् घरूपकल्पप्रत्ययेषु परेषु चेलडादिषु चोत्तरपदेषु ॥ ब्राह्मणितरा । ब्राह्मणितमा । ब्राह्मणिरूपा । ब्राह्मणिकल्पा । ब्राह्मणिचेली । ब्राह्मणिब्रुवा । ब्राह्मणिगोत्रेत्यादि ॥ ब्रूञः पचाद्यचि वच्यादेशगुणयोरभावो निपात्यते । चेलडादीनि वृत्तिविषये कुत्सनवाचीनि तैः 'कुत्सितानि कुत्सनैरीति समासः ॥ ङ्यः किम् ? दत्ततरा ॥ भाषित- पुंस्कात्किम् ? आमलकीतरा । कुवलीतरा ॥ नद्याः शेषस्यान्यतरस्याम् । ६।३।४४ ॥ अङ्यन्तन्नद्या ङ्यन्तस्यैकाचश्च घादिषु ह्रस्वो वा स्यात् ॥ ब्रह्मबन्धुतरा । ब्रह्मबन्धूत्तरा । स्त्रितरा । स्त्रीतरा ॥ कृन्नद्या न * ॥ लक्ष्मीतरा ॥ उगितश्च ।६।३।४५ ॥ उगितः परा या नदी तदन्तस्य घादिषु ह्रस्वो वा स्यात् ॥ विदुषितरा । ह्रस्वाभावपक्षे तु १तसिलादिष्विति पुंवत्-विद्वत्तरा । वृत्त्यादिषु विदुषीतरैत्यप्युदाहृतं तन्निर्मूलम् ॥ हृदयस्य हल्लेखयदण्- लासेषु ।६।३।५० ॥ हृदयं लिखतीति हल्लेखः । हृदयस्य प्रियं हृद्यम् । हृदयस्येदं हार्दम् । हल्लासः ॥ लेखेत्यैणन्तस्य ग्रहणम् । घञि तु हृदयलेखः । लेखग्रहणमेव २ज्ञापकम्- उत्तरपदाधिकारे ३तदन्तविधिर्नास्तीति ॥ वा शोकष्यञ्रोगेषु ।६।३।५१ ॥ हृच्छोकः । हृदयशोकः । सौहार्द्यम् । सौहृदय्यम् । हृद्रोगः । हृदयरोगः । ४हृदयशब्दपर्यायो हृच्छब्दोऽ- प्यस्ति । तेन सिद्धे प्रपञ्चार्थमिदम् ॥ पादस्य पदाज्यातिगोपहतेषु । ६ । ३ । ५२ ॥ एषूत्तरपदेषु पादस्य पद् इत्यदन्त आदेशः स्यात् । पादाभ्यामजतीति पदाजिः । पदातिः । 'अज्यतिभ्याम्' 'पादे चेतीण् प्रत्ययः । अजेर्व्यभावो निपातनात् ॥ ५पद्गः । पदोपहतः ॥ पद्यत्यतदर्थे ।६।३।५३॥ पादस्य पत्स्यादतदर्थे यति परे ॥ पादौ विध्यन्ति पद्याः शर्कराः ॥ अतदर्थे किम् ? पादार्थमुदकं पाद्यम् 'पादार्घाभ्यां चेति यत् ॥ इके चरतावुपसंख्यानम्*॥ पादाभ्यां चरति पदिकः । पर्णादित्वात् ष्ठन् ॥ हिमकाषिहतिषु च । ६।३।५४॥ पद्भि- १ अप्रवर्तमानस्य ह्रस्वस्य पुंवत्त्वबाधकत्वासंभवादिति शेषः ॥ २ ज्ञापकपरभाष्यप्रामाण्यादिति भावः ॥ ३ तेन 'कुमारीगौरितरा' इत्यत्र तरबन्ते परे ह्रस्वो नेति भावः ॥ ४ 'चित्तं तु चेतो हृदयं स्वान्तं हृन्मानसं मनः' इत्येवमिति भावः ॥ ५ 'पादः पद‌ङ्घ्रिश्चरणोऽस्त्रियाम्' 'पदं व्यवसितत्राणस्थानलक्ष्मांध्रिवस्तुषु' इत्यमरे पाद्-पद-पद्-इत्येवं त्रिधोपलम्भात्प्रपञ्चार्थमेवेति बोध्यम् ॥ ११

( १६२ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- मम् । पत्काषी पद्धतिः ॥ ऋचः शे । ६।३।५५ ॥ ऋचः पादस्य पत्स्याच्छे परे ॥ गायत्री पच्छः शंसति । पादंपादमित्यर्थः ॥ ऋचः किम् ? पादशः कार्षापणं ददाति ॥ वा घोष- मिश्रशब्देषु । ६।३।५६ ॥ पादस्य पत् ॥ पद्घोषः । पादघोषः । पद्मिश्रः । पादमिश्रः । पच्छब्दः । पादशब्दः ॥ निष्के चेति वाच्यम् * ॥ पन्निष्कः । पादनिष्कः ॥ उदक- स्योदः संज्ञायाम् । ६।३।५७ ॥ उदमेघः ॥ उत्तरपदस्य चेति वक्तव्य * ॥ क्षीरोदः ॥ पेषंवासवाहनाधिषु च । ७।३।५८ ॥ उदपेषं पिनष्टि । उदवासः । उदवाहनः । उद- धिर्घटः । समुद्रे तु पूर्वेण सिद्धम् ॥ एकहेलादौ पूरयितव्येऽन्यतरस्याम् । ६।३।५९ ॥ उदकुम्भः । उदककुम्भः ॥ एकेति

समासाश्रयविधिप्रकरणम् । ( १६३ ) पुत्रः ॥ बन्धुनि बहुव्रीहौ । ६।१।१४ ॥ बन्धुशब्दे उत्तरपदे ष्यङः संप्रसारणं स्याद्बहु- व्रीहौ ॥ कारीषगन्ध्या बन्धुरस्येति कारीषगन्धीबन्धुः ॥ बहुव्रीहाविति किम् ? कारीषगन्ध्याया बन्धुः कारीषगन्ध्याबन्धुः । क्लीवनिर्देशस्तु शब्दस्वरूपापेक्षया ॥ मातज्मातृकमातृषु वा * ॥ कारीषगन्धीमातः । कारीषगन्ध्यामातः । कारीषगन्धीमातृकः । कारीषगन्ध्यामातृकः । कारी- षगन्धीमाता । कारीषगन्ध्यामाता । अस्मादेव निपातनान्मातृशब्दस्य मातजादेशः कव्वि- कल्पश्च । बहुव्रीहावेवेदम् । नेह-कारीषगन्ध्याया माता कारीषगन्ध्यामाता । चित्त्वसाम- र्थ्याच्चित्स्वरो बहुव्रीहिस्वरं बाधते इष्टकेषीकामालानां चिततूलभारिषु । ६।३। ६६ ॥ इष्टकादीनां तदन्तानां च

चारिणि ।६।३।८६ ॥ ब्रह्मचारिण्युत्तरपदे समानस्य सः स्याच्चरणे समानत्वेन गम्यमाने ॥ चरणः शाखा। ब्रह्म वेदः। तदध्ययनार्थं व्रतमपि ब्रह्म तच्चरतीति ब्रह्मचारी । समानः सः सब्रह्मचारी ॥ तीर्थे ये ।६।३।८७ ॥ तीर्थे उत्तरपदे यादौ प्रत्यये विवक्षिते समानस्य सः स्यात् ॥ सतीर्थ्यः एकगुरुकः । 'समानतीर्थे वासीति यत्प्रत्ययः ॥ विभाषोदरे ।६।३।८८ ॥ यादौ प्रत्यये विवक्षिते इत्येव ॥ सोदर्यः । समानोदर्यः ॥ दृग्दृशवतुषु ।६।३।८९ ॥ सदृक् । सदृशः ॥ दृक्षे चेति वक्तव्यम् * ॥ सदृक्षः ॥ वतुरुत्तरार्थः ॥ इदंकिमोरीश्की ६।३।९० ॥ दृग्दृशवतुषु इदम ईश् किमः की स्यात् । ईदृक् । ईदृशः । कीदृक् । कीदृशः ॥ वतूदाहरणं वक्ष्यते ॥ दृक्षे च । ईदृक्षः । कीदृक्षः ॥ आ सर्वनाम्नः ॥ दृक्षे च । तादृक् । तादृशः । तावान् । तादृक्षः ॥ दीर्घः । मत्वोत्वे । अमूदृक् । अमूदृशः । अमूदृक्षः ॥ समा- सेऽङ्गुलेः सङ्गः ।८।३।८० ॥ अङ्गुलिशब्दात्सङ्गस्य सस्य मूर्धन्यः स्यात्समासे । अङ्गु- लिषङ्गः ॥ समासे किम् ? अङ्गुलेः सङ्गः ॥ भीरोः स्थानम् ।८।३।८१ ॥ भीरुशब्दात् स्थानस्य सस्य मूर्धन्यः स्यात्समासे ॥ भीरुष्ठानम् ॥ असमासे तु—भीरोः स्थानम् ॥ ज्योति- रायुषः स्तोमः ।८।३।८३ ॥ आभ्यां स्तोमस्य सस्य मूर्धन्यः स्यात्समासे ॥ ज्योतिष्टोमः । आयुष्टोमः ॥ समासे किम् ? ज्योतिषः स्तोमः ॥ ^Aसुषामादिषु च ।८।३।९८ ॥ सस्य

^२शिष्टैर्यथोच्चारितानि or ‘शिष्टैर्यथोच्चारितानि? Wait, let's look at the instruction: "Transcribe ... line by line into pure, clean Markdown in Unicode Devanagari. Include all sutras, vartikas, bhashya, karikas, vivarana, paribhashas, Hindi translation, and footnotes. Prefix each line with line marker like , ."

Let's read line 10: पृषोदरम् । तलोपः॥ वारिवाहको बलाहकः । पूर्वपदस्य वः उत्तरपदादेश्च लत्वम् ॥ Wait, is it "तलोपः॥" or "तलोपः ॥"? Either is fine, let's match spacing: "तलोपः॥".

Let's read line 11: भवेद्वर्णागमाद्धंसः सिंहो वर्णविपर्ययात् । गूढोत्मा वर्णविकृतेर्वर्णनाशात्पृषोदरम् ॥ १ ॥ Wait, let's re-verify "गूढोत्मा": ग, ू, ढ, ो, त्, म, ा = गूढोत्मा. Yes.

Let's read line 12: दिक्शब्देभ्यस्तीरस्य तारभावो वा * ॥ दक्षिणतारम् । दक्षिणतीरम् । उत्तरतारम् । Wait, there is an

( १६६ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्-

नीरुक् । अभीरुक् । ऋतीषट् । परीतत् ॥ काविति किम् ? परिणहनम् । 'विभाषा पुरुषे' इत्यतो मण्डूकप्लुत्या विभाषानुवर्तते सा च व्यवस्थिता । तेन गतिकारकयोरेव । नेह—पटुरुक् । तिग्मरुक् ॥ वनगिर्योः संज्ञायां ^Aकोटरकिंशुलुकादीनाम्^B । ६ । ३ । ११७ ॥ कोटरादीनां वने परे किंशुलुकादीनां गिरौ परे दीर्घः स्यात्संज्ञायाम् ॥ वनं पुर- गामिश्रकासिध्रकासारिकाकोटराग्नेभ्यः । ८ । ४ । ४ ॥ वनशब्दस्योत्तरपदस्य एभ्य एव णत्वं नान्येभ्यः॥ इह कोटरान्ताः पञ्च दीर्घविधौ कोटरादयो बोध्याः । तेषां कृतदीर्घाणां णत्वविधौ निर्देशो नियमार्थः । अग्रेशब्दस्य तु विध्यर्थः । पुरगावणम् । मिश्रकावणम् । सिध्रकावणम् । सारिकावणम् । कोटरावणम् ॥ एभ्य एवेति किम् ? असिपत्र- वनम् । वनस्याग्रे अग्रेवणम् । राजदन्तादिषु निपातनात्सप्तम्या अलुक् । प्रातिपदिकार्थमात्रे प्रथमा । किंशुलुकागिरिः ॥ वले ।६।३।११८ ॥ वलप्रत्यये परे दीर्घः स्यात्संज्ञायाम् ॥ कृषीवलः ॥ मतौ बह्वचोऽनजिरादीनाम्^C ।६।३।११९ ॥ अमरावती ॥ अनजिरा- दीनां किम् ? अजिरवती ॥ बह्वचः किम् ? व्रीहिमती ॥ संज्ञायामित्येव । नेह—वलयवती। ^Dशरादीनां च ।६।३।१२० ॥ शरावती ॥ इको व्यहेऽपीलोः ।६।३।१२१ ॥ इग- न्तस्य दीर्घः स्याद्वहे । ऋषीवहम् । कपीवहम् । इकः किम् ? पिण्डवहम् ॥ अपीलोः किम् ? पीलुवहम् ॥ ^Eअपीलवादीनामिति वाच्यम् * ॥ दारुवहम् ॥ उपसर्गस्य घञ्यमनुष्ये बहुलम् ।६।३।१२२ ॥ उपसर्गस्य बहुलं दीर्घः स्याद्घञन्ते परे, नतु मनुष्ये ॥ परीपाकः । परिपाकः ॥ अमनुष्ये किम् ? निषादः ॥ इकः काशे ।६।३।१२३ ॥ इगन्तस्योपसर्गस्य दीर्घः स्यात्काशे ॥ वीकाशः । नीकाशः । इकः किम् ? प्रकाशः ॥ अष्टनः संज्ञायाम् ।६।३।१२५ ॥ उत्तरपदे दीर्घः ॥ अष्टापदम् । संज्ञायां किम् ? अष्टपुत्रः ॥ चितेः कपि ।६।३।१२७ ॥ एकचितीकः ॥ नरे संज्ञायाम् । ६।३।१२९ ॥ विश्वानरः ॥ मित्रे चर्षौ ।६।३।१३० ॥ विश्वामित्रः ॥ ऋषौ किम् ? विश्वमित्रो माणवकः ॥ शुँनो दन्तदंष्ट्रा-

A कोटर, मिश्रक, सिध्रक, । पुरग, शारिक । इति कोटरादिः ॥ B किंशुलुक, शाव, नड, अञ्जन, भञ्जन, लोहित, कुक्कुट, । इति किंशुलुकादिः ॥ C अजिर, खदिर, पुलिन, हंस, कारण्डव, चक्रवाक । इत्याजिरादिः ॥ D शर, वंश, धूस, अहि, कपि, मणि, मुनि, शुचि, हनु, । इति शरादिः ॥ E पील्वादिराकृतिगणः ॥

१ 'यथोपदिष्टम्' इत्यनुवृत्तेः ॥ २ संज्ञायामेव दीर्घस्य विधानादस्य णत्वस्य संज्ञायामेव विधानात् 'पूर्वपदात्संज्ञायाम्' इत्येव सिद्धे इति भावः ॥ ३ अग्रेवणशब्दस्यासंज्ञातत्वादिति भावः ॥ ४ 'अणकारान्त- पूर्वपदात्' इत्यर्थाद् 'अगः' इति प्रतिषेधो नेति भावः ॥ ५ अमनुष्यादिष्विति वक्तव्यम् * । प्रसेवः, प्रसारः, प्रहारः ॥ सादकारयोः कृत्रिमे * । एषोऽस्य प्रसादः । एषोऽस्य प्राकारः ॥ कृत्रिम इति किमर्थम् ? एषोऽस्य प्रसादः प्रकारः ॥ प्रतिवेशादीनां विभाषा * । प्रतिवेशः । प्रतीवेशः । प्रतिकारः । प्रतीकारः ॥ बहुलग्रहणस्यैवायं प्रपञ्चो भाष्य उक्तः ॥ ६ 'अन्येषामपि' इति सूत्रप्रपञ्चभूताभियुक्तोक्तिरियम्॥

कर्णकुन्दवराहपुच्छपदेषु दीर्घो वाच्यः* ॥ श्वादन्तः । इत्यादि ॥ प्रनिरन्तःशरेक्षुप्ल- क्षाम्रकार्ष्यखदिरपीयूक्षाभ्योऽसंज्ञायामपि ।८।४।५ ॥ एभ्यो वनस्य णत्वं स्यात् ॥ प्रवणम् । कार्ष्यवणम् । इह षात्परत्वाण्णत्वम् ॥ विभाषौषधिवनस्पतिभ्यः । ८ । ४ । ६ ॥ एभ्यो वनस्य णत्वं वा स्यात् ॥ दूर्वावणम् । दूर्वावनम् । शिरीषवणम् । शिरी- षवनम् । द्वयच्त्र्यज्भ्यामेव * ॥ नेह—देवदारुवनम् ॥ $^A$इरिकादिभ्यः प्रतिषेधो वक्तव्यः * ॥ नेह—इरिकावनम् । मिरिकावनम् ॥ वाहनमाहितात् । ८ । ४ । ८ ॥ आरोप्य यदुह्यते तद्वाचिस्थान्निमित्तात्परस्य वाहननकारस्य णत्वं स्यात् ॥ इक्षुवाणम् ॥ आहि- तात्किम् ? इन्द्रवाहनम् । इन्द्रस्वामिकं वाहनमित्यर्थः । वहतेर्ल्युटि वृद्धिरिहैव सूत्रे निपात- नात् ॥ पानं देशे ।८।४।९ ॥ पूर्वपदस्थान्निमित्तात्परस्य पानस्य नस्य णत्वं स्याद्देशे गम्ये ॥ क्षीरं पानं येषां ते क्षीरपाणा उशीनराः । सुरापाणाः प्राच्याः । पीयते इति पानम् कर्मणि ल्युट् ॥ वा भावकरणयोः ।८।४।१० ॥ पानस्येत्येव ॥ क्षीरपानम् । क्षीरपाणम् ॥ गिरिनद्यादीनां$^B$ वा * ॥ गिरिनदी । गिरिणदी । चक्रनितम्बा । चक्रणितम्बा ॥ प्रातिप- दिकान्तनुम्विभक्तिषु च ।८।४।११ ॥ पूर्वपदस्थान्निमित्तात्परस्य एषु स्थितस्य नस्य णो वा स्यात् ॥ प्रातिपदिकान्ते—माषवापिणौ । नुमि—व्रीहिवापाणि । विभक्तौ—माषवापेण । पक्षे माषवापिनावित्यादि ॥ उत्तरपदं यत्प्रातिपदिकं तदन्तस्यैव णत्वम् । नेह—गर्गाणां भगिनी गर्गभगिनी । अत एव नुम्ग्रहणं कृतम् । अङ्गस्य नुग्विधानात्तद्भक्तो हि नुम् नतूत्तरपदस्य । किंच । प्रहिण्वन्नित्यादौ हिवेर्नुमो णत्वार्थमपि नुम्ग्रहणम् । प्रेन्वनमित्यादौ तु क्षुम्भादि- त्वात्न ॥ $^C$युवादेर्न * ॥ रम्ययूना । परिपक्वानि ॥ एकाजुत्तरपदे णः ॥ नित्यमित्युक्तम् । वृत्रहणौ । हरिं मानयतीति हरिमाणी । नुमि—क्षीरपाणि । विभक्तौ—क्षीरपेण । रम्यविणा ॥ कुमति च । ८।४।१३ ॥ कवर्गवत्युत्तरपदे प्राग्वत् ॥ हरिकामिणौ । हरिकामाणि । हरि- कामेण ॥ पदव्यवायेऽपि । ८।४।३८ ॥ पदेन व्यवधानेऽपि णत्वं न स्यात् ॥ माषकुम्भ- वापेन । चतुरङ्गयोगेन ॥ अतद्धित इति वाच्यम् * ॥ आर्द्रगोमयेण ॥ शुष्कगोमयेण ॥

A. इरिका, मिरिका, तिमिरा । इतीरिकादिराकृतिगणः ॥ B गिरिनदी, गिरिनख, गिरिनडथ, गिरिनितम्ब, चक्रनदी, चक्रनितम्ब, तूर्यमान, माषोन, आर्गेयन ः इति गिरिनद्यादिराकृतिगणः ॥ C युवन्, पक्व, इत्यादि युवांदिरपि क्षुम्नाद्यन्तर्गण एवेति भाष्यस्वरसः ॥

१ आदिना श्वापुच्छम् । श्वापद इत्यादि । 'दृश्यते यथा तथैव साधु' इत्यर्थात् श्वपदम् श्वपुच्छमित्याद्यपि । २ अत एव समासरूपप्रातिपदिकान्तस्येवाग्रहणादेव उत्तरपदभूतप्रातिपदिकान्तस्यैव ग्रहणादेव ॥ ३ समासरूप- प्रातिपदिकस्यैवाङ्गत्वेन तदुद्देशेनैव नुमो विधानान्नुम् समासावयव एव नतूत्तरपदावयव इति भावः ॥ ४ इत्यादाविति । 'नुमः' इति शेषः ॥ कृन्नकारस्य तु यथा न भवति तथा तत्रैव वक्ष्यामः ॥ ५ हरिं मानयतीति । ण्यन्तान्मन्यतेः क्विप् । प्राक्सुबुत्पत्तेरपि समासे नान्तत्वान्डीपि उत्तरपदभूतप्राति- पदिकान्तत्वान् नकारस्य णत्वं भवतीति भावः ॥ ६ 'व्यवधायकपदनिमित्तिनोर्मध्ये तद्धितो न चेत्' इत्यर्थः ॥ 'पदे व्यवायः' इति विग्रहस्वीकारेण त्वेतत्प्रत्याख्यातं भाष्ये ॥

( १६८ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- कुस्तुम्बुरूणि जातिः । ६।१।१४३ ॥ अत्र सुन्निपात्यते ॥ कुस्तुम्बुरु धान्याकम्। क्लीबत्वमतन्त्रम् ॥ जातिः किम् ? कुस्तुम्बुरूणि । कुत्सितानि तिन्दुकीफलानीत्यर्थः ॥ अप- रस्पराः क्रियासातत्ये । ६।१।१४४ ॥ सुन्निपात्यते ॥ अपरस्पराः सार्था गच्छन्ति । सततमविच्छेदेन गच्छन्तीत्यर्थः ॥ क्रियेति किम् ? अपरपरा गच्छन्ति । अपरे च परे च सकृदेव गच्छन्तीत्यर्थः ॥ गोष्पदं सेवितासेवितप्रमाणेषु । ६।१।१४५ ॥ सुट् सस्य षत्वं च निपात्यते ॥ गावः पद्यन्तेऽस्मिन्देशे स गोभिः सेवितो गोष्पदः । असेविते—अगो- ष्पदान्यरण्यानि । प्रमाणे,—गोष्पदमात्रं क्षेत्रम् ॥ सेवितेत्यादि किम् ? गोः पदं गोपदम् ॥ आस्पदं प्रतिष्ठायाम् । ६।१।१४६ ॥ आत्म्यापनाय स्थाने सुट् निपात्यते ॥ आस्पदम् ॥ प्रेति किम् ? आपदापदम् ॥ आश्चर्यमनित्ये । ६।१।१४७ ॥ अद्भुते सुट् ॥ आश्चर्यं यदि स भुञ्जीत ॥ अनित्ये किम् ? आचर्यं कर्म शोभनम् ॥ वर्चस्केऽवस्करः । ६।१।१४८ ॥ कुत्सितं वर्चः वर्चस्कम् अन्नमलं तस्मिन् सुट् ॥ अवकीर्यत इत्यवस्करः ॥ वर्चस्के किम् ? अवकरः ॥ अपस्करो रथाङ्गम् । ६।१।१४९ ॥ अपकरोऽन्यः ॥ विष्किरः शकुनौ वा । ६।१।१५० ॥ पक्षे विकिरः । वावचनेनैव सुड्विकल्पे सिद्धे विकिरग्रहणं तस्यापि शकुनेरन्यत्र प्रयोगो माभूदिति वृत्तिस्तन्न । भाष्यविरोधात् ॥ प्रतिष्कशश्च कशेः । ६।१।१५२ ॥ कश गतिशासनयोरित्यस्य प्रतिपूर्वस्य पचाद्यचि सुट् निपात्यते षत्वं च ॥ सहायः पुरोयायी वा प्रतिष्कश इत्युच्यते ॥ कशेः किम् ? प्रतिगतः कशां प्रतिकशोऽश्वः ॥ यद्यपि कशोरेव कशा, तथापि ‘कशोरिति धातोर्ग्रहणमुपसर्गस्य प्रतेर्ग्रहणार्थम् । तेन धात्वन्तरोपसर्गान्न ॥ प्रस्कण्वह- रिश्चन्द्रावृषी । ६।१।१५३ ॥ हरिश्चन्द्रग्रहणममन्त्रार्थम् ॥ ऋषीति किम् ? प्रकण्वो देशः । हरिश्चन्द्रो माणवकः ॥ मस्करमस्करिणौ वेणुपरिव्राजकयोः । ६।१।१५४ ॥ मकरशब्दो- ऽव्युत्पन्नस्तस्य सुडिनिश्च निपात्येते ॥ वेण्विति किम् ? मकरो ग्राहः । मकरी समुद्रः ॥ कास्तीराजस्तुन्दे नगरे । ६ । १ । १५५ ॥ ईषत्तीरमस्यास्तीति कास्तीरं नाम नगरम् । अजस्येव तुन्दमस्येति अजस्तुन्दं नाम नगरम् ॥ नगरे किम् ? कातीरम् । अजतुन्दम् ॥ कार- स्करो वृक्षः । ६।१।१५६ ॥ कारं करोतीति कारस्करो वृक्षः । अन्यत्र कारकरः ॥ केचित्तु कस्क्यादिष्विदं पठन्ति, न सूत्रेषु ॥ ^४पारस्करप्रभृतीनि च संज्ञायाम् । ६।१।१५७ ॥ एतानि ससुटानि निपात्यन्ते नाम्नि ॥ पारस्करः । किष्किन्धा ॥ तद्बृहतोः करपत्योश्चोरदे- A पारस्करो देशे, कारस्करो वृक्षः, रथस्या नदी, किष्कुः प्रमाणम्, किष्किन्धा गुहा, तद्बृहतोः करपत्यो- श्चोरदेवतयोः सुट् तलोपश्च, प्रातुंपतौ गवि कर्तरि च, प्रायस्य वित्तिचित्तयोः । इति पारस्करादिराकृतिगणः॥ १ 'सातत्ये' इति निपातननिर्देशेन 'लम्पेदवश्यमः कृत्ये तु काममनसोरपि । समो वा हितततयोर्मांसस्य यचि युड्घञोः ॥' इति प्राचीनवैयाकरणतन्त्रे वाचनिकस्यास्य श्लोकस्य एकदेशानुमत्या स्वीकारः सूचितः ॥ २ 'विष्किरः शकुनौ विकिरो वेति वक्तव्यम्' इति वार्तिके इति बोध्यम् ॥ ३ 'विष्किर इत्ये- तच्छकुनौ वा निपात्यते' इति भाष्येण शकुनेरन्यत्र विकिरस्येष्टत्वमेव प्रतीयत इति भावः ॥ ४ 'पारस्करादिषु' इत्येवमुचितः पाठः, तस्मिन्नेव गणेऽस्य दर्शनात् ॥ कस्कादिष्वौचित्याभावाच्च ॥

An exact, line-by-line transcription of the Sanskrit text from the provided image into pure Unicode Devanagari Markdown:

तद्धितेष्वपत्याधिकारप्रकरणम् । ( १६९ ) ॰वतयोः सुट् तलोपश्च * ॥ तात्पूर्वं चेत्त्वेन दकारोऽपि बोध्यः । तद्बृहतोर्दकारतकारौ लुप्येते १ करपत्योस्तु सुट् । चोरदेवतयोरिति समुदायाेपाधिः । तस्करः । बृहस्पतिः ॥ प्रायस्य चि- त्तिचित्तयोः * ॥ प्रायश्चित्तिः । प्रायश्चित्तम् । वनस्पतिरित्यादि । ३आकृतिगणोऽयम् ॥ इति समासाश्रयविधिप्रकरणम् । अथ तद्धिते ष्वपत्यादिविकारान्तार्थसाधारणप्रत्ययप्रकरणम् । समर्थानां प्रथमाद्वा । ४।१।८२ ॥ इदं पदत्रयमधिक्रियते ‘प्राग्दिशः’ इति यावत् ॥ सामर्थ्यं परिनिष्ठितत्वम् । कृतसंधिकार्यत्वमिति यावत् ॥ प्राग्दीव्यतोऽण् । ४।१।८३ ॥ तेन दीव्यतीत्यतः प्रागणधिक्रियते ॥ Aअश्वपत्यादिभ

( १७० ) सिद्धान्तकौमुदी- भवार्थे तु लुग्वक्तव्यः * ॥ अश्वत्थामा ॥ लोम्नोऽपत्येषु बहुष्वकारः* ॥ बाह्वादीञोऽपवादः। उडुलोमाः । उडुलोमान् ॥ बहुषु किम् ? औडुलोमिः ॥ गोरजादिप्रसङ्गे यत् * ॥ गव्यम् ॥ अजादिप्रसङ्गे किम् ? गोभ्यो हेतुभ्य आगतं गोरूप्यम् । गोमयम् ॥ ^Aउत्सा- दिभ्योऽञ् ।४।१।८६ ॥ औत्सः ॥ अग्निकलिभ्यां ढग्वक्तव्यः * ॥ अग्नेरपत्यादि आग्नेयम् । कालेयम् ॥ इति तद्धितेष्वपत्यादिविकारान्तार्थसाधारणप्रत्ययप्रकरणम् । अथ तद्धितेष्वपत्याधिकारप्रकरणम् । स्त्रीपुंसाभ्यां नञ्स्नञौ भवनात् ।४।१।८७ ॥ ‘धान्यानां भवने’—इत्यतः प्रागर्थेषु स्त्रीपुंसाभ्यां क्रमान्नञ्स्नञौ स्तः ॥ स्त्रैणः । पौंस्नः ॥ वत्यर्थे न, ‘स्त्रीपुंवच्चेति ज्ञापकात् । स्त्रीवत् । पुंवत् ॥ द्विगोर्लुगनपत्ये ।४।१।८८ ॥ द्विगोर्निमित्तं यस्तद्धितोऽजादिरनप- त्यार्थः प्राग्दीव्यतीयस्तस्य लुक् स्यात् । पञ्चसु कपालेषु संस्कृतः पुरोडाशः पञ्चकपालः ॥ द्विगोर्निमित्तमिति किम् ? पञ्चकपाल^२स्येदं खण्डं पाञ्चकपालम् ॥ अजादिः किम् ? पञ्चगर्ग- रूप्यम् ॥ अनपत्ये किम् ? द्वयोर्मित्रयोरपत्यं द्वैमित्रिः ॥ गोत्रेऽलुगचि । ४ । १ । ८९ ॥ अजादौ प्राग्दीव्यतीये विवक्षिते गोत्रप्रत्ययस्यालुक् स्यात् ॥ गर्गाणां छात्राः ‘वृद्धाच्छः’ ।१। आपत्यस्य च तद्धितेऽनाति ।६।४।१५१ ॥ हलः परस्यापत्ययकारस्य लोपः स्यात्त- द्विते परे न त्वाकारे ॥ गार्गीयाः ॥ प्राग्दीव्यतीये किम् ? गर्गेभ्यो हितं गर्गीयम् ॥ अचि किम् ? गर्गेभ्य आगतं गर्गरूप्यम् ॥ यूनि लुक् ।४।१।९० ॥ प्राग्दीव्यतीये अजादौ प्रत्यये विवक्षिते युवप्रत्ययस्य लुक् स्यात् ॥ ग्लुचुकस्य गोत्रापत्यं ग्लुचुकायनिः—वक्ष्यमाणः^४ फिञ् । ततो यून्यण्—ग्लौचुकायनः । तस्य छात्रोऽपि ग्लौचुकायनः अणो लुकि वृद्धत्वा- भावाच्छो न ॥ पैलादिभ्यश्च^B ।२।४।५९ ॥ एभ्यो युवप्रत्ययस्य लुक् ॥ पीलाया वेत्यण् । A उत्स, उदपान, विकिर विनद, महानद, महानस, महाप्राण, तरुण, तलुन, बष्कयासे, धेनु, पृथ्वी, पंक्ति, जगती, त्रिष्टुप्, अनुष्टुप्, जनपद, भरत, उशीनर, ग्रीष्म, पीलु, कुण, उदस्थान देशे, पृषदंश, भल्ल- कीय, रथन्तर, मध्यन्दिन, बृहत्, महत्, सत्वत्, कुरु, पञ्चाल, इन्द्रावसान, उष्णिक्, ककुभ्, सुवर्ण, देव, ग्रीष्मादयश्छन्दसि । इत्युत्सादिः ॥ B पैल, शालङ्कि, सात्यकि, सात्यंकामि, राहवि, रावणि, औदञ्चि, औदव्रजि, औदमेधि, औदमस्जि, औदमृज्जि, दैवस्थानि, पैङ्गलौदायनि, राहक्षति, भौलिङ्गि, राणि, औदन्थि, औद्गाहमानि, औज्जिहानि, औदशुद्धि, तद्राजाच्चाणः । आकृतिगणोऽयम् । इति पैलादिः ॥ १ ‘अन्तःपूर्वपदात्-’ इति सूत्रस्थेन वार्तिकेनेति भावः ॥ २ समाहारे द्विगोः कृतत्वात् तद्धितार्थो नात्र द्विगोर्निमित्तमिति भावः ॥ ३ गोत्रे ‘यस्कादिभ्यो गोत्रे’ इति प्रकरणविहितस्य प्रत्ययस्य लुक्प्रति- षेधो विधीयत इति गोत्रे प्रत्ययस्य लुक् च ‘तद्राजस्य बहुषु-’ इति प्रकरण एव ‘यञञोश्च’ इति विधी- यते स च बहुष्वेवेति दर्शयन्नुदाहरति–गर्गाणामिति ॥ अत्र तु यञो लुग् भवत्येव तथापि अजादिप्रत्यय- चिकीर्षायां तु बहुत्वविवक्षायामपि लुक् प्रतिषिध्यत एवेति भावः ॥ ४ ‘प्राचामवृद्धात् फिन् बहुलम्’ इति वक्ष्यमाण इत्यर्थः ॥

? Wait, 'मानुष' has अण् -> मानवः! Manu gives Mānava, but Mānusha gives... wait, does Mānava come from Manu or Manush? In Panini: 'मनोरौत्' (4.1.161) -> मनोरपत्यं मानवः. Wait, is Manu vriddha? No, Manu has 'a', not vriddhi! Wait, what word in apatya is vriddha? Wait! In Panini 4.1.92: Why does the Mahabhashya say: "तस्येदमित्यपत्येऽपि बाधनार्थं कृतं भवेत् । उत्सर्गः शेष एवासौ वृद्धान्नेति प्रयोजनम् ॥" Let's recall the Mahabhashya! The Purvapakshin asks: "किमर्थमिदमुच्यते, न 'तस्येदम्' इत्येव सिद्धम्? अपत्यं च समूहश्च विकारश्च तदुच्यते । इदमर्थे समाप्तास्ते तस्मात्सिद्धं विवक्षितम् ॥ उत्तरं पठति: तस्येदमित्यपत्येऽपि बाधनार्थं कृतं भवेत् । उत्सर्गः शेष एवासौ वृद्धान्नेति प्रयोजनम् ॥ यद्युच्येत 'तस्येदम्' इत्येव, वृद्धेभ्यश्छ एव स्यात् — औपगवः कापटव इति, अ

यणः ॥(गार्ग्यायणः) Line 16: पूजेति किम् ? गार्ग्यः ॥ यूनश्च कुत्सायां गोत्रसंज्ञेति वाच्यम् * ॥ गार्ग्यो जाल्मः ॥ Line 17: कुत्सेति किम् ? गार्ग्यायणः ॥ एको गोत्रे ॥ ४।१।९३ ॥ गोत्रे एक एवापत्यप्रत्ययः स्यात् ॥ Line 18: उपगोर्गोत्रापत्यं औपगवः । गार्ग्यः । नाडायनः ॥`

Wait, let's look at the footnote callout numbers in the main text. Should we omit the tiny superscript numbers or keep them?
Usually, in high-quality transcription, either:
1) include them if visible (e.g. `योगविभागास्तु¹—`, `कृत²सन्धेः`, `सौत्थि³तः` etc.), OR
2) do not include them in the body text unless clearly intended, OR just write the clean Sanskrit words: `कृतसन्धेः किम् ? सौत्थितः ॥`.
Wait, let's look at what is actually printed in line 2:
Wait, is it `कृतैःसन्धेः किम् ? सौत्थितैः ॥` or `कृतसन्धेः किम् ? सौत्थितः ॥`?
Wait, look at

गोत्रे स्वैकोनसंख्यानां प्रत्ययानां परम्परा । यद्वा स्वद्व्यूनसंख्येभ्योऽनिष्टोत्पत्तिः प्रसज्यते॥१॥ अपत्यं पितुरेव स्यात्तैः प्राचामपीति च । मतभेदेन तद्द्वान्थ्यं सूत्रमेतत्तथोत्तरम् ॥ २ ॥ पितुरेवापत्यमिति पक्षे हि उपगोस्तृतीये वाच्ये औपगवादिञ् स्यात् । चतुर्थे त्वर्जीव्यज्येष्ठे मृतवंश्ये औपगवेः फक् । इत्थं फगिञोः परम्परायां मूलाच्छततमे गोत्रे एकोनशतं प्रत्ययाः स्युः॥ पितामहादीनामपीति मुख्यपक्षे तु तृतीये वाच्ये उपगोरणा इष्टे सिद्धेऽपि अनन्तादिञपि स्यात् । चतुर्थे फगिति फगिञोः परम्परायां शततमे गोत्रेऽष्टनवतिरनिष्टप्रत्ययाः स्युः । अतो नियमा- र्थमिदं सूत्रम् ॥ एवमुत्तरसूत्रेष्वप्यूह्यम् ॥ गोत्राद्यून्यस्त्रियाम् ॥४।१।९४ ॥ यून्यपत्ये गोत्रप्रत्य- यान्तादेव प्रत्ययः स्यात् । स्त्रियां तु न युव

( १७४ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- स्त्रियां कौञ्जायनी । गोत्रत्वेन जातित्वात्ङीष् ॥ अनन्तरापत्ये कौञ्जिः ॥ Aनडादिभ्यः फक् ।४।१।९९ ॥ गोत्र इत्येव ॥ नाडायनः । चारायणः । अनन्तरो नाडिः ॥ Bहरिता- दिभ्योऽञ् ।४।१।१०० ॥ एभ्योऽदन्तेभ्यो यूनि फक् ॥ हारितायनः । इह गोत्रा- धिकारेऽपि सामर्थ्याद्यून्ययम् । नहि गोत्रादपरो गोत्रप्रत्ययः ॥ बिदाद्यन्तर्गणो हरितादिः ॥ यञिञोश्च ।४।१।१०१॥ गोत्रे यौ यञिञौ तदन्तात् फक् स्यात् ॥ अनातीत्युक्तेः 'आपत्य- स्येति यलोपो न । गार्ग्यायणः । दाक्षायणः ॥ शरद्वच्छुनकदर्भार्द्धगुवत्साग्रायणेषु । ४।१। १०२ ॥ गोत्रे फक् । अञिञोरपवादः ॥ आद्यौ बिदादी । शारद्वतायनो भार्गव- [

णोः ष्यङ् न"? No, look at: "-ष्य" + "मा" + "णात्" + "ष्यङ् न"? Wait, look at line 12: Letter 1: ष् (attached to य) = ष्य Letter 2: म (ma)? No, look at the loop: it could be म or ण. Wait, is it "ऋष्यणः"? "ऋषित्वादृष्यणः ष्यङ् न"? Look at the glyphs: ष् - य - ण - ः = ष्यणः! Wait, is that "णः"? A vertical line with visarga? Wait, look after ष्य: There is a letter ण. Does it have an o-matra? No, wait! Look at the space between ष्य and ष्यङ्: Wait, let's look at the width: "ष्यमाणाः" - wait, is there a word like that? No. Wait! Could it be: "ऋषित्वादृष्यणः"? Wait, in "ऋष्यणः": ऋषि + अण् = आर्ष? No, ऋष्यणः is ॠष्यणः? Wait, sutra "ऋष्यन्धकवृष्णिकुरुभ्यश्च" (4.1.114) gives अण्. That is "ऋष्यण्"! Yes! The suffix is "ऋष्यण्" (अण् after an ऋषि)! When अण् is

शौभनेयः ॥ ऋष्यन्धकवृष्णिकुरुभ्यश्च ॥४।१।११४ ॥ऋषयो मन्त्रद्रष्टारः १ । वासिष्ठः । वैश्वामित्रः । अन्धकेभ्यः, श्वाफल्कः । वृष्णिभ्यः, वासुदेवः । अनिरुद्धः ॥ शौरिरिति तु बाह्वादित्वादिश्च् ॥ कुरुभ्यः, नाकुलः । साहदेवः ॥ इञ एवायमपवादो मध्येपवादन्यायात् । अत्रिशब्दात्तु परत्वाद्वहुक्- आत्रेयः ॥ मातुरुत्सङ्ख्यासम्भद्रपूर्वायाः । ४ । १ । ११५ ॥ संख्यादिपूर्वस्य मातृशब्दस्योदादेशः स्यादाण्प्रत्ययश्च ॥ द्वैमातुरः । षाण्मातुरः । सांमातुरः । भाद्रमातुरः॥ आदेशार्थं वचनं प्रत्ययस्तूत्सर्गेण सिद्धः ॥ स्त्रीलिङ्गनिर्देशोऽर्थापेक्षः । तेन धान्यमातुर्न ॥ संख्येति किम् ? सौमात्रः । शुभ्रादित्वाद्द्वैमात्रेयः ॥ कन्यायाः कनीन च ।४।१।११६ ॥ ढकोऽपवादोऽण् तत्सन्नियोगेन कनीनादेशश्च । कानीनो व्यासः कर्णश्च । अनूढाया २ एवापत्यमित्यर्थः ॥ विकर्णशुङ्गच्छगलाद्वत्समरद्वाजात्रिषु ।४।१। ११७ । अपत्येऽण् । वैकर्णो वात्स्यः । वैकर्णिरन्यः ॥ शौङ्गो भारद्वाजः । शौङ्गिरन्यः ॥ छागल आत्रेयः । छागलिरन्यः ॥ केचित्तु शुङ्गेत्याबन्तं पठन्ति, तेषां ढक् प्रत्युदाहरणम् । शौङ्गेयः ॥ पीलाया वा ।४।१।११८ ॥ तन्नामिकाणं बाधित्वा 'द्व्यचः' इति ढकि प्राप्ते पक्षेऽण् विधीयते । पीलाया अपत्यं पैलः । पैलेयः ॥ ढक् च मण्डूकात् । ४।१।११९ ॥ चादण् ॥ पक्षे इञ् । माण्डूकेयः । माण्डूकः । माण्डूकिः ॥ स्त्रीभ्यो ढक् ।४।१।१२० ॥ स्त्रीप्रत्ययान्तेभ्यो ढक् स्यात् ॥ वैनतेयः ॥ बाह्वादित्वात्सौमित्रिः । शिवादित्वात्सापत्नः ॥ द्व्यचः । ४ । १ । १२१ ॥ द्व्यचः स्त्रीप्रत्ययान्तादपत्ये ढक् । तन्नामिकाणोऽपवादः ॥ दात्तेयः । पार्थ इत्यत्र तु 'तस्येदमित्यण् ॥ इतश्चानिञः ।४।१।१२२ ॥ इकारान्ताद् द्व्यचोऽपत्ये ढक् स्यात् न त्विञन्तात् ॥ दौलेयः । नैषेयः ॥ ^Aशुभ्रादिभ्यश्च । ४ । १ । १२३ ॥ ढक् स्यात् ॥ शुभ्रास्यापत्यं शौभ्रेयः ॥ प्रवाहणस्य ढे ।७।३।२८ ॥ प्रवाहण- शब्दस्योत्तरपदस्याचामादेरचो वृद्धिः पूर्वपदस्य तु वा ढे परे ॥ प्रवाहणस्यापत्यं प्रावाहणेयः । प्रवाहणेयः ॥ तत्प्रत्ययस्य च ।७।३।२९ ॥ ढान्तस्य प्रवाहणस्योत्तरपदस्यादेरचो वृद्धिः

A शुभ्र, विष्ट, पुर, ब्रह्मकृत, शतद्वार, शलाथल, शलाकाभ्र, लेखाभ्र, विकास, रोहिणी, रुक्मिणी, धर्मिणी, दिश, शालूक, अजवस्ति, शकन्धि, विभातृ, विधवा, शुक, विशु, देवतर, शकुनि, शुक्र, उग्र, शबल, वन्धकी, मृकण्डु, विश्र, अतिथि, गोदन्त, कुशाम्ब, मकष्ठु, शान्ता, हर, यवष्ठु, रिक, सुनामन्, लक्षण- श्यामयोर्वासिष्ठे, गोधा, कृकलास, अणीव, प्रवाहण, भरत, भरम, वृकण्डु, कर्पूर, इतर, अन्यतर, आलीढ, सुदन्न, सुदक्ष, सुवक्षस्, सुदाकन्, कटु, तुदव, अशाय, कुमारिका, कुठारिका, किशोरिका, अम्बिका, जिह्माशिन, परिधि, वायुदत्त, शकल, शलाका, स्वश्वर, कुबेरिका, अशोका, गन्धपिङ्गला, खडोन्मत्ता, अनु- दृष्टिन, जरतिन्, बलीवर्दिन्, विप्र, बीज, जीव, श्वन्, अस्मन्, अश्व । इति शुभ्रादिराकृतिगणः ॥

१ अनुक्रमणिकायां निर्दिष्टा इति शेषः ॥ 'ऋषिर्दर्शनात्' इति निरुक्तात् ॥ २ 'कन्याश- ब्दोऽयं पुंसाऽभिसम्बन्ध (विवाह ) पूर्वके संप्रयोगे निवर्तते । या चेदानीं प्रागभिसम्बन्धात् पुंसा सह संप्रयोगं गच्छति तस्यां कन्याशब्दो वर्तत एव' इति भाष्यार्थमाह-अनूढाया एवेति ।