वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

Dikshita say "अन्त्यलोपः"? Or does the footnote explain: "२ अन्त्य इति ॥ 'ऋतो लोपे कृते सस्य श्रवणं यथा स्यात् तथा' "? Wait, let's look at the letters in: " '... श्रवणं यथा स्यात् तथा' " Look at the first word: It is: 'ऋ' 'त' 'स्य' -> 'ऋतस्य'? No, 'ऋतोः'? Wait, let's look at the letters: Letter 1: 'ऋ' Letter 2: 'त' Letter 3: 'स्य' ? Wait, is it 'ऋतस्य'? In Sanskrit, genitive of ऋ is 'ऋतः' or 'ऋकारस्य', but sometimes people write 'ऋतस्य' or 'ऋत्वस्य'? Wait! Could it be 'रुत्वस्य'? If 'ऋ' is elided, does पितृष्वस् remain? Yes, पितृष्वस् + ढेय्. Then सकारस्य रुत्वं स्यात्! Wait! "सस्य रुत्वं यथा स्यात् तथा"? Wait, if स is at the end of the pada, it would become रुत्व/विसर्ग. But here ढ follows, so if स remains, we get पितृष्वसेयः! Wait, in "पितृष्वसेयः", there is a 'स्'! If "पितृष्वसुः" were taken as a whole, the whole

श्निनायनिर्द्रौणहत्यदैवत्यसारवैश्वाकमैत्रेयहिरण्मयानि । ६ । ४ । १७४ ॥ ए- तानि निपात्यन्ते ॥ इति युलोपः । मैत्रेयः । मैत्रेयौ ॥ A यस्कादिभ्यो गोत्रे । २।४।६३ ॥ एभ्योऽपत्यप्रत्ययस्य लुक् स्यात्तत्कृते बहुत्वे न तु स्त्रियाम् । मित्रयवः ॥ अत्रिभृगुकुत्स- वसिष्ठगोतमाङ्गिरोभ्यश्च । २।४।६५ ॥ एभ्यो गोत्रप्रत्ययस्य लुक् स्यात् तत्कृते बहुत्वे न तु स्त्रियाम् ॥ अत्रयः । भृगवः । कुत्साः । वसिष्ठाः । गोतमाः । अङ्गिरसः ॥ बह्वच इञः प्राच्यभरतेषु । २ । ४ । ६६ ॥ बह्वचः परो य इञ् प्राच्यगोत्रे भरतगोत्रे च वर्त्तमानस्तस्य लुक् स्यात् ॥ पन्नागाराः । युधिष्ठिराः ॥ न B गौपवनादिभ्यः । २।४।६७ ॥ एभ्यो गोत्रप्रत्ययस्य लुक् न स्यात् ॥ बिदाद्यन्तर्गणोऽयम् । गौपवनाः । शैग्रवाः ॥ C तिक- कितवादिभ्यो द्वन्द्वे । २।४।६८ ॥ एभ्यो गोत्रप्रत्ययस्य बहुत्वे लुक् स्यात् द्वन्द्वे ॥ तैकायनायश्च कैतवायनायश्च तिकादिभ्यः फिञ् तस्य लुक् । तिककितवाः ॥ D उपकादि- भ्योऽन्यतरस्यामद्वन्द्वे । २।४।६९ ॥ एभ्यो गोत्रप्रत्ययस्य बहुत्वे लुग्वा स्यात् द्वेन्द्वे चाद्वन्द्वे च ॥ औपकायनाश्च लामकायनाश्च नडादिभ्यः फक् तस्य लुक् । उपकलमकाः । औपकायनलामकायनाः । भ्र्राष्ट्रककपिष्ठलाः । भ्राष्ट्रिकापिष्ठलयः ॥ लमकाः । लामकायनाः॥ अगस्त्यकौण्डिन्योरगस्तिकुण्डिनच् । २ । ४ । ७० ॥ एतयोरवयवस्य गोत्रप्रत्य- यस्याऽणो यञश्च बहुषु लुक् स्यादवशिष्टस्य प्रकृतिभागस्य यथासंख्यमगस्ति कुण्डिनच् एतावादेशौ स्तः । अगस्तयः । कुण्डिनाः ॥ राजश्वशुराद्यत् । ४ । १ । १३७ ॥ राज्ञो जातावेवेति वाच्यम् * ॥ ये चाभावकर्मणोः । ६।४।१६८ ॥ यादौ तद्धिते परे अन् प्रकृत्या स्यान्न तु भावकर्मणोः । राजन्यः । श्वशुर्यः ॥ जातिग्रहणाच्छूद्रादावुत्पन्नो राजनः ॥

A यस्क, लुह्य, दुह्य, अयःस्थूण, तृणकर्ण, सदामत्त, कम्बल, हार, बर्हिर्योग, कर्णाडक, पर्णाढक, पिण्डी- जङ्घ, बकसक्थ, विधि, अजवस्ति, कुद्रि, मित्रयु, रक्षोमुख, जङ्घारथ, उल्कास, कटुक, मन्थक, पुष्करसद्, विषपुट, उपरिमेखल, कोष्ठमान, कोष्ठपाद्, कोष्ठमाय, शीर्षमाय, खपर, पदक, वर्षुक, भलन्दन, भडिल, मण्डल, भडित, भाण्डत । इति यस्कादिः ॥ B अयं गणः चतुःसप्तत्यधिकशततमे १७४ पृष्ठे द्रष्टव्यः । स च हरितादिभ्यः प्रागेव ॥ C तिककितवाः, बंखरभण्डीरथाः उपकलमकाः, पफकनरकाः, बकनखगुदपरिणद्धाः, उब्जककुभाः, कलङ्कशान्तमुखाः, उत्तरशालङ्कट्यः, कृष्णाजिनकृष्णसुन्दराः, अभिवेशदशेरकाः । इति तिककितवादिः ॥ D उपक, लनक, भ्राष्ट्रक, कपिष्ठल, कृष्णाजिन, कृष्णसुन्दर, चूडारक, आडारक, गड्डुक, उदङ्क, सुधायुक, अबन्धक, पिङ्गलक, पिष्ट, सुपिष्ट, मयूरकर्ण, खरीजङ्घ, शलाथल, पतञ्जल, पदञ्चल, कण्ठेरणि, कुशीतक, काशकृत्स्न, निदाघ, कलशीकण्ठ, दामकण्ठ, कृष्णपिङ्गल, कर्णक, जटिरक, बधिरक, जन्तुक, अनुलोम, अनुपद्, प्रतिलोम, अपजग्ध, प्रतान, अनभिहित, कमक, वटारक, लेखाभ्र, कमन्दक, पिञ्जूलक, वर्णक, मसूरकर्ण, मदाघ, कवन्तक, क्रमन्तक, कदामन्त, दामकण्ठ । इति उपकादिः ॥

१ 'अद्वन्द्व इति द्वन्द्वाधिकारनिवृत्त्यर्थम्' इति वार्त्तिकेन 'प्रकृतसूत्रे 'द्वन्द्वे' इति नानुवर्तते' इति, बोधितम् । तत्फलितमाह-द्वन्द्वे चाद्वन्द्वे चेति ॥ २ 'लुक्' इत्यधिकारात् 'प्रत्ययस्य लुक्श्लुलुपो भवन्तीति प्रत्ययस्यैव भविष्यति । अवशिष्टस्यादेशौ भविष्यतः' इति भाष्यमनुसृत्याह- गोत्रप्रत्यस्येत्यादि ॥

प्रत्ययविधौ' इति वार्तिकेन पुंवद्भावबोधनादित्यर्थः" Wait, is it 'सिद्धञ्च' or 'सिद्धं च'? 'सिद्धश्च'? It looks like 'सिद्धञ्च'.

१ नवनं नूः स्तुतिः नुवं स्तुतिं कषाते तच्छीलः ताच्छील्ये चानश् वा ॥ Wait! Look at line 32: "१ नवनं नूः स्तुतिः नुवं स्तुतिं कषाते तच्छीलः ताच्छील्ये चानश् वा ॥" Wait, is it "कषाते" or "कुरुते"? Let's zoom in on line 32: "१ नवनं नूः स्तुतिः नुवं स्तुतिं कषाते तच्छीलः ताच्छील्ये चानश् वा ॥" Wait: क-रु-ते? No, look at the letters: क - रु? No, there is: क, then a letter with loop... wait, is it "कुरुते"? Look at 'कु' in "कुक्कुटग्राह" or "कुलात्खः". 'कु' has an under-loop. Here: क, then ष, then त, with e-matra: 'कषते'? Wait, look at the root: 'नू' = स्तुतौ. नवनं नूः स्तुति

( १८० ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- वृद्धाट्ठक् सौवीरेषु बहुलम् ॥४।१।१४८ ॥ सुवीरदेशोद्भवाः सौवीराः । वृद्धात्सौवीर- गोत्राद्यूनि बहुलं ठक् स्यात् कुत्सायाम् ॥ भागवित्तेर्भागवित्तिकः । पक्षे फक् । भागवित्ता- यनः॥ फेञ्छ च ॥४।१।१४९ ॥ फिञन्तात्सौवीरगोत्रादपत्ये छः ठक् च कुत्सने गम्ये ॥ यमुन्दस्यापत्यं यामुन्दायनिः । तिकादित्वात् फिञ् । तस्यापत्यं यामुन्दायनीयः । यामुन्दा- यनिकः ॥ कुत्सने किम् ? यामुन्दायनिः । औत्सर्गिकस्याणो १ण्यक्षत्रियेति लुक् ॥ सौवीरेति किम् ? तैकायनिः ॥ फाण्टाहतिमितमताभ्यां णफिञौ ॥४।१।१५० ॥ सौवीरेषु ॥ नेह यथासंख्यम् अल्पाच्तरस्य परनिपाताल्लिङ्गादिति वृत्तिकारः । फाण्टाहतः । फाण्टाहतायनिः । मैमतः । मैमतायनिः ॥ भाष्ये तु यथासंख्यमेवेति स्थितम् ॥ Aकुर्वादिभ्यो ण्यः ॥४।१।१५१ ॥ अपत्ये ॥ कौरव्या ब्राह्मणाः । वावदूक्याः ॥ सम्राजः क्षत्रिये * ॥ साम्राज्यः । साम्राजोऽन्यः ॥ सेनान्तलक्षणकारिभ्यश्च ॥४।१।१५२ ॥ एभ्यो ण्यः ॥ 'एति संज्ञायामिति सस्य षः । हारिषेण्यः । लाक्षण्यः । कारिः शिल्पी तस्मात् । तान्तुवाय्यः । कौम्भकार्यः । नापित्यः ॥ उदीचांमिञ् ॥४।१।१५३ ॥ हारिषेणिः । लाक्षणिः । तान्तु- वायिः । कौम्भकारिः । नापितात्तु परत्वात् फिञेवे २। नापितायनिः ॥ तक्ष्णोऽण् उपसंख्या- नम् * ॥ ताक्ष्णः । पक्षे ताक्ष्यण्यः ॥ Bतिकादिभ्यः फिञ् ॥४।१।१५४ ॥ तैकायनिः ॥ कौसल्यकार्मार्याभ्यां च ॥४।१।१५५ ॥ अपत्ये फिञ् । इञोऽपवादः ॥ परंमप्रकृते- रेवायमिष्यते * ॥ प्रत्ययसंनियोगेन प्रकृतिरूपं निपात्यते । कोसलस्यापत्यं कौसल्यायनिः । कर्मारस्यापत्यं कार्मार्यायणिः ॥ छागवृषयोरपि * ॥ छाग्यायनिः । वार्ष्यायणिः ॥ अणो द्व्यचः ॥४।१।१५६ ॥ अपत्ये फिञ् । इञोऽपवादः ॥ कात्र्यायणिः ॥ अण इति किम् ? A कुरु, गर्गर, मङ्गुष, अजमार, रथकार, वावदूक, 'सम्राजः क्षत्रिये' कवि, मति, कापिञ्जलादि, वाक्, वामरथ, पितृमत, इन्द्रजाली, एजि, वातकि, दामोष्णीषी, गणकारि, कैशोरि, कुट, शालाका, सुर, पुर, एडका, शुभ्र, अम्र, दर्भ, केशिनी, वेना छन्दसि, शूर्पणाय, श्यावनाय, श्यावरथ, श्यावपुत्र, सत्यङ्कार, वडभीकार, पथिकार, मूढ, शकन्धु, शङ्कु, शाक, शाकिन्, श्यालीन, कर्तृ, हर्तृ, इन, पिण्डी, तक्षन्, वामर- थस्य कण्वादिवत्स्वरवर्जम् । इति कुर्वादिः ॥ B तिक, कितव, संज्ञा, वाला, शिखा, उरस्, शल्य, सैंधव, यमुन्द, रूप्य, ग्राम्य, नील, अमित्र, गोकक्ष, कुरु, देवरथ, तैतिल, औरस, कौरव्य, भौरिकि, भौलिकि, मौलिकि, चौपत, चैटयत, शीकयत, क्षैतयत, व्यानवव, चन्द्रमस्, शुभ्र, गङ्गा, वरेण्य, सुयामन्, आरब्ध, बाह्यक, स्वल्प, वृष, लोमक, उदन्य, यज्ञ । इति तिकादिः ॥ १ छठकोः कुत्सायामेव विधानेन पूजायामप्राप्त्या 'तस्यापत्यम्' इत्युत्सर्गेणैव यूनि जातस्येत्यर्थः ॥ ण्यक्ष- त्रियेतीति । 'ण्यक्षत्रियार्षञितो यूनि लुगणिञोः' इति वक्ष्यमाणेनेत्यर्थः ॥ एवं चात्रैवास्थोपन्यासो युक्त इति भावः ॥ २ फिञेवेति । 'उदीचां वृद्धाद्गोत्रात्' इत्यनेनेति भावः ॥ ३ कौसल्यशब्दे तालव्य पाठोऽपीति केचित् ॥ ४ 'फिञ्प्रकरणे द्युगुकोसलकर्मारच्छागवृषाणां युट् चादिष्टस्य' इति वार्तिकमनुसृत्याह-परमप्रकृतेरिति । प्रकृतिरूपमिति । आयनादेशोत्तरमेव युडागमे आयनि प्राग्भागे यकारान्तरूपसिद्धौ तात्पर्यात्फलितकथनमेवेदमिति भावः ॥

दाक्षायणः ॥ द्व्यचः किम् ? औपगविः ॥ त्यदादीनां फिञ् वा वाच्यः * ॥ त्यादायनिः त्यादः ॥ उदीचां वृद्धादगोत्रात् ।४।१।१५७ ॥ आम्रगुप्तायनिः ॥ प्राचां तु—आम्र- गुप्तिः ॥ वृद्धात्किम् ? दाक्षिः ॥ अगोत्रात्किम् ? औपगविः ॥ ᴬवाकिनादीनां कुक् च । ।४।१।१५८ ॥ अपत्ये फिञ् वा ॥ वाकिनस्यापत्यं वाकिनकायनिः । वाकिनिः ॥ पुत्रा- न्तादन्यतरस्याम् ।४।१।१५९ ॥ अस्माद्वा फिञ् सिद्धस्तस्मिन्परे पुत्रान्तस्य वा कुक् विधीयते । गार्गीपुत्रकायणिः । गार्गीपुत्रायणिः । गार्गीपुत्रिः ॥ प्राचामवृद्धात्फिन्बहु- लम् ।४।१।१६० ॥ ग्लुचुकायनिः ॥ मनोर्जातावन्यतौ षुक् च ।४।१।१६१ ॥ समुदायार्थो जातिः । मानुषः । मनुष्यः ॥ जनपदशब्दात्क्षत्रियादञ् ।४।१।१६८ ॥ जनपदक्षत्रिययोर्वाचकादञ् स्यादपत्ये ॥ दाण्डिनायनेति सूत्रे निपातनाद्विलोपः । ऐक्ष्वाकः । ऐक्ष्वाकौ ॥ क्षत्रियसमानशब्दाज्जनपदात्तस्य राजन्यपत्यवत् * ॥ तद्राजमाचक्षाणस्त- द्राज इत्यन्वर्थसंज्ञासामर्थ्यात् । पञ्चालानां राजा पाञ्चालः ॥ पूरोरण् वक्तव्यः * ॥ पौरवः ॥ पाण्डोर्डर्घञ् * ॥ पाण्ड्यः ॥ साल्वेयगान्धारिभ्यां च ।४।१।१६९ ॥ आभ्यामपत्येऽञ् । वृद्धेदिति ञ्यङोऽपवादः ॥ साल्वेयः । गान्धारः । तस्य राजन्यप्येवम् ॥ द्व्यञ्मगधकलि- ङ्गशूरमसादण् ।४।१।१७० ॥ अञोऽपवादः ॥ द्व्यच्—आङ्गः । वाङ्गः । सौह्मः ॥ मागधः । कालिङ्गः । सौरमसः । तस्य राजन्यप्येवम् ॥ वृद्धेत्कोसलाजादाञ्ज्यङ् ।४।१।१७१ ॥ वृद्धात्—आम्बष्ठ्यः । सौवीर्यः । इत्—आवन्त्यः ॥ कौसल्यः । अजादस्यापत्यं आजाद्यः ॥ कुरुनादिभ्यो ण्यः ।४।१।१७२ ॥ कौरव्यः । नैषध्यः ॥ 'स नैषधस्यार्थपतेरित्यादौ' तु शैषिकोऽण् ॥ साल्वावयवप्रत्यग्रथकलकूटाश्मकादिञ् । ४ । १ । १७३ ॥ साल्वो जनपदस्तदवयवा उदुम्बरादयस्तेभ्यः प्रत्यग्रथादिभ्यस्त्रिभ्यश्च इञ् । अञोऽपवादः ॥ औदु- म्बरिः । प्रात्यग्रथिः । कालकूटिः । आश्मकिः । राजन्यप्येवम् ॥ ते तद्राजाः । ४ । १ । १७४ ॥ अञादयः एत्संज्ञाः स्युः ॥ तद्राजस्य बहुषु तेनैवास्त्रियाम् ।२।४।६२ ॥ बहुष्वर्थेषु तद्राजस्य लुक्स्यात्तदर्थकृते बहुत्वे न तु स्त्रियाम् ॥ इक्ष्वाकवः । पञ्चाला इत्यादि । कथं तर्हि 'कौरव्याः पशवः'—तस्यामेव रघोः पाण्ड्याः' इति च ? कौरव्ये पाण्ड्ये च साधव इति समाधेयम् ॥ 'रघूणामन्वयं वक्ष्ये,' निरुध्यमाना यदुभिः कथंचिदिति तु रघुयदु- शब्दयोस्तदपत्ये लक्ष्णया ॥ कम्बोजाल्लुक् ।४।१।१७५ ॥ अस्मात्तद्राजस्य लुक् ॥ कम्बोजः । कम्बोजौ ॥ ᴮकम्बोजादिभ्य इति वक्तव्यम्* ॥ चोलः । शकः । द्व्यञ्लक्ष- A. वाकिन, गौधेर, कार्कश, काक, लङ्का, चर्मिन्वर्मिणोर्नेलोपश्च । इति वाकिनादिः ॥ B कम्बोज, चोल, केरल, शक, यवन । इति कम्बोजादिः ॥ १ 'कौरव्याः' 'पाण्ड्याः' इत्यत्र बहुवचनेऽपि तद्राजस्य लुक् कुतो नेति प्रश्नाशयः ॥ २ रघुयदुशब्द- योर्जनपदसमानशब्दत्वाभावेन ततो जातस्य प्रत्ययस्य तद्राजत्वाभावेऽपि कथं लुक्' इति शङ्कामपनुदति— रघूणामिति ॥

( १८२ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- णस्त्याणो लुक् ॥ केरलः । यवनः । अञो लुक् ॥ ‘कम्बोजाः समरे’ इति पाठः सुगमः ॥ दीर्घादिपाठे तु कम्बोजोऽभिजनो येषामित्यर्थः, ‘सिन्धुतक्षशिलादिभ्योऽणञावित्यण् ॥ स्त्रिया- मवन्तिकुन्तिकुरुभ्यश्च ॥ ४।१।१७६ ॥ तद्राजस्य लुक् स्यात् ॥ अवन्ती । कुन्ती । कुरुः ॥ अतश्च ॥ ४।१।१७७ ॥ तद्राजस्याकारस्य स्त्रियां लुक् स्यात् ॥ शूरसेनी । मद्री ।१ कथं ‘माद्रीसुताविति ? ह्रस्व एव पाठ इति हरदत्तः । भर्गादित्वं वा कल्प्यम् ॥ न प्राच्य- ^Aभर्गादि^Bयौधेयादिभ्यः ॥ ४।१।१७८ ॥ एभ्यस्तद्राजस्य न लुक् । पाञ्चाली । वैदर्भी । आङ्गी । वाङ्गी । मागधी । एते प्राच्याः । भार्गी । कारूशी । कैकेयी ॥२ केकेयीत्यत्र तु जन

तद्धितेषु रक्ताद्यर्थकप्रकरणम् । ( १८३ ) अथ तद्धितेषु रक्ताद्यर्थकप्रकरणम् । तेन रक्तं रागात् । ४।२।१ ॥ रज्यतेऽनेनेति रागः । कषायेण रक्तं वस्त्रं काषायम् । माञ्जिष्ठम् ॥ रागात्किम् ? देवदत्तेन रक्तं वस्त्रम् ॥ लाक्षारोचनाट्ठक् । ४।२।२ ॥ लाक्षि- कः । रौचनिकः ॥ शकलकर्दमाभ्यामुपसंख्यानम् * ॥ शाकलिकः । कार्दमिकः ॥ आभ्यामणपीति वृत्तिकारः । शाकलः । कार्दमः ॥ नील्या अण् * ॥ नील्या रक्तं नीलम् ॥ पीतात्कन् * ॥ पीतकम् ॥ हरिद्रामहारजनाभ्यामञ् * ॥ हारिद्रम् । महारजनम् ॥ नक्षत्रेण युक्तः कालः । ४।२।३ ॥ पुष्येण युक्तं पौषमहः । पौषी रात्रिः ॥ लुबविशेषे । ४।२।४ ॥ पूर्वेण विहितस्य लुप्स्यात् षष्टिदण्डात्मकस्य कालस्यावान्तरविशेषश्चेन्न गम्यते । अद्य पुष्यः ॥ कथं तर्हि 'पुष्ययुक्ता पौर्णमासी पौषीति ? 'विभाषा फाल्गुनीश्रवणाकार्ति- कीचैत्रीभ्य' इति निर्देशेन पौर्णमास्यामयं लुब् नेति ज्ञापितत्वात् । श्रवणशब्दात्तु अत एव लुप् युक्तवद्भावाभावश्च ॥ 'अबाधकान्यपि निपातनानि' श्रावणी ॥ संज्ञायां श्रवणाश्व- त्थाभ्याम् । ४।२।५ ॥ विशेषार्थोऽयमारम्भः । श्रवणा रात्रिः । अश्वत्थो मुहूर्तः । संज्ञायां किम् ? श्रावणी । आश्वत्थी ॥ द्वन्द्वाच्छः । ४।२।६ ॥ नक्षत्रद्वन्द्वाद्युक्ते काले छः स्यात् विशेषे सत्यसति च ॥ तिष्यपुनर्वसवीयमहः । राधासुराधीया रात्रिः ॥ दृष्टं साम । ४।२। ७ ॥ तेनेत्येव ॥ वसिष्ठेन दृष्टं वासिष्ठं साम ॥ अस्मिन्नर्थेऽण् डिद्वा वक्तव्यः * ॥ उश- नसा दृष्टमौशनम् । औशनसम् । कलेर्ढक् । ४।२।८ ॥ कलिना दृष्टं कालेयं साम ॥ वामदेवाड् डद्यड्ड्यौ । ४।२।९ ॥ वामदेवेन दृष्टं साम वामदेव्यम् ॥ सिद्धे$^{४}$ यस्येति लोपेन किमर्थं ययतौ डितौ * । ग्रहणं माऽतदर्थे भूद्दामदेव्यस्य नञ्स्वरे * ॥ परिवृतो रथः । ४।२।१० ॥ वस्त्रैः परिवृतो वास्त्रो रथः ॥ रथः किम्? वस्त्रेण परि- वृतः कायः । [ सर्वन्ताद्वेष्टितः परिवृत उच्यते । तेनेह न । छात्रैः परिवृतो रथः ] ॥ पाण्डु- कम्बलादिनिः । ४।२।११ ॥ पाण्डुकम्बलेन परिवृतः पाण्डुकम्बली । पाण्डुकम्बलशब्दो

१ नक्षत्रस्थितेरव्यभिचरितत्वादत्र नक्षत्रपदं 'मञ्चाः क्रोशन्ति' इति वद् नक्षत्रस्थितचन्द्रपरमेव । तथा- चोक्तं वार्तिककृता–'नक्षत्रेण चन्द्रमसो योगात् तद्युक्ततत्काले प्रत्ययविधानम्' इति । इति सकलं मनसि निधायाह–पुष्येण युक्तमिति ॥ २ अवान्तरविशेषस्याप्रतीतावपि लुङ् कुतो नेति शङ्कते– कथंतर्हीति ॥ समाधानं तु 'फाल्गुनीकार्तिकीचैत्री' इति निर्देशो लुपि सति नोपपद्यते इति लुबभावं ज्ञापयतीति ॥ ३ कलेर्ढगिति वार्तिकं सूत्रेषु कैश्चित् प्रक्षिप्तम् ॥ ४ 'यस्येति च' इत्यनेनैवाकारलोपे सिद्धे 'वामदेव्यम्' इति रूपयोः यद्यद्म्यापि सिद्धौ डित्करणं किमर्थम्' इति शङ्कते–सिद्धे यस्येतीति ॥ ५ तद् ड्यड्यतोर्डित्करणं व्यर्थं सत् क्रमेण 'निरनुबन्धकग्रहणे न सानुबन्धकस्य ग्रहणम्' 'तद् (न्मात्रा) नुबन्धकग्रहणे न अतद् (न्मात्रा) नुबन्धकस्य ग्रहणम्' इति परिभाषे ज्ञापयति । तत्फलं 'अवामदेव्यम्' इत्यस्य 'ययतोश्चातदर्थे' इत्यत्र नञाश्रये ऽन्तोदात्ते कर्तव्ये ग्रहणं मा भूत् इति । इति समाधानाश्यः ॥ ६ अयमपपाठः मनोरमायां भाष्यवार्तिकेनैवास्यार्थस्योक्तत्वात् ॥

राजास्तरणवर्णकम्बलस्य वाचकः ॥ मत्वर्थीयेनिनैव सिद्धे वचनमणो निवृत्त्यर्थम् ॥ द्वैपवैया- घ्रादण् । ४।२।१२ ॥ द्वीपिनो विकारो द्वैपम् । तेन परिवृतो द्वैपो रथः । एवं वैयाघ्रः ॥ कौमारापूर्ववचने । ४।२।१३ ॥ कौमारेत्यविभक्तिको निर्देशः । अपूर्वत्वे निपातनमिदम् । अपूर्वपतिं कुमारीं पतिरुपपन्नः कौमारः पतिः ॥ यद्वा । अपूर्वपतिः कुमारी पतिमुपपन्ना कौमारी भार्या ॥ तत्रोद्धृतममत्रेभ्यः । ४।२।१४ ॥ शराव उद्धृतः शाराव ओदनः । उद्धरतिरिहोद्धरणपूर्वके निधाने वर्तते । तेन सप्तमी । उद्धृत्य निहित इत्यर्थः ॥ स्थण्डि- लाच्छायितरि व्रते । ४।२।१५ ॥ तत्रेत्येव । समुदायेन चेद्व्रतं गम्यते ॥ स्थण्डिले शेते स्थण्डिलो भिक्षुः ॥ संस्कृतं भक्षाः । ४।२।१६ ॥ सप्तम्यन्तादण् स्यात्संस्कृतेऽर्थे, यत्सं- स्कृतं भक्षाश्चेत्ते स्युः ॥ भ्राष्ट्रे संस्कृता भ्राष्ट्रा यवाः । अष्टसु कपालेषु संस्कृतोऽष्टाकपालः पुरोडाशः ॥ शूलोखाद्यत् । ४।२।१७ ॥ अणोपवादः ॥ शूले संस्कृतं शूल्यं मांसम् । उखा पात्रविशेषः । तस्यां संस्कृतमुख्यम् ॥ दध्नष्ठक् । ४।२।१८ ॥ दध्नि संस्कृतं दाधिकम् ॥ उदश्वितोऽन्यतरस्याम् । ४।२।१९ ॥ ठक् स्यात्पक्षेऽण् ॥ इसुसुक्तान्तात्कः । ७।३। ५१ ॥ इस् उस् उक् त एतदन्तात्परस्य ठस्य कः स्यात् ॥ उदकेन श्रयति वर्धते इत्युद- श्वित् । तत्र संस्कृतः औदश्वित्कः । औदश्वितः ॥ इसुसोः प्रतिपदोक्तयोर्ग्रहणान्नेह १ । आ- शिषा चरति आशिषिकः । उषा चरति औषिकः ॥ दोष उपसंख्यानम् * ॥ दोर्भ्यां चरति दौष्कः ॥ क्षीराड्ढञ् । ४।२।२० ॥ अत्र संस्कृतमित्येव संबध्यते नै ३ तु भक्षा इति ॥ तेन यवाग्वामपि भवति-क्षैरेयीं ॥ सास्मिन्पौर्णमासीति । ४।२।२१ ॥ इतिशब्दात्संज्ञा- यामिति लभ्यते ४ । पौषी पौर्णमासी अस्मिन् पौषो मासः ॥ आग्रहायण्यश्वत्थाट्ठक् । ४।२। २२ ॥ अग्रे हायनमस्या इत्याग्रहायणी । प्रज्ञादेराकृतिगणत्वादण् । ' पूर्वपदात्संज्ञाया- मिति णत्वम् । आग्रहायणी पौर्णमासी अस्मिन् आग्रहायणिको मासः । अश्वत्थेन युक्ता पौर्णमासी अश्वत्थः । निपातनात्पौर्णमास्यामपि लुप् ॥ आश्वत्थिकः ॥ विभाषा फाल्गुनीश्रवणाकार्त्तिकीचैत्रीभ्यः । ४ । २ । २३ ॥ एभ्यष्ठग्वा । पक्षेऽण् । फाल्गुनिकः । फाल्गुनो मासः । श्रावणिकः । श्रावणः । कार्त्तिकिकः । कार्त्तिकः । चैत्रिकः। चैत्रः ॥ साऽस्य देवता । ४ । २ । २४ ॥ इन्द्रो देवताऽस्येति ऐन्द्रं हविः । पाशुपतम् । बार्हस्पत्यम् । त्यज्यमानद्रव्ये उद्देश्यविशेषो देवता मन्त्रस्तुत्या च । ऐन्द्रो मन्त्रः । ' आग्नेयो वै ब्राह्मणो देवतयेति तु शैषिकेऽर्थे 'सर्वत्राणीति ढक् ॥ कस्येत् । ४।२।२५ ॥ कशब्दस्य

१ सर्पिष्कम् धनुष्कमित्यत्र क्रमेण प्रतिपदोक्त इसिरुसिः ॥ २ आशिस् शब्दे ' शास इदङ्ङ्हलोः' इकारो लाक्षणिकः । ' उषा ' इत्यत्र वसेः क्विपि संप्रसारणेन लाक्षणिक उकार इति भावः ॥ ३ खरविशदमभ्य- वहार्य भक्ष्यम् ' भक्षिरयं खरविशदे वर्तते तेन द्रवे न प्राप्नोति ' इति ' भोज्यं भक्ष्ये ' इति सूत्रभाष्यप्रामा- ण्यात् इत्यभिप्रेत्य यवागूसंग्रहार्थमाह-न त्विति ॥ यवाग्वामिति । ' यवागूः षड्गुणे तोये संसिद्धा ' इत्युक्तेर्द्रवद्रव्यमिति भावः ॥ ४ तेन पूर्णमास्यन्तामान्तान्त्यतरचान्द्रमास एव भवति न सावन इति भावः ॥

" Line 29: "द्धितस्य' इति यकारलोपः ॥ ५ 'माश्चन्द्रमासयोः पुमान्' इति मेदिन्यामुक्तत्वात् सकारान्ताद् 'मास्'" Wait! Look at footnote 4: "४ 'हलस्तद्धितस्य' इति यकारलोपः ॥" Why would a footnote say "'हलस्तद्धितस्य' इति यकारलोपः"? Wait! In "माहेन्द्रम्"? महेन्द्र + अण् -> महेन्द्र + अ -> no yaloapa. What about "शुनासीरम्"? In many editions of Siddhanta Kaumudi: "चाद्यत् । द्यावापृथिव्यम् । शुनासीरीयम् । शुनासीरम् ।" Wait! Does Siddhanta Kaumudi read "शुनासीरम्"? YES! By 'हलस्तद्धितस्य' (6.4.150), शुनासीर + यत् -> यलोप -> शुनासीरम्! Balamanorama says: "शुनासीरमिति । शुनासीरशब्दाद्यति 'हलस्तद्धितस्य' इति यलोप इति भावः ।" Tattvabodhini says: "शुनासीरमिति । हलस्तद्धितस्येति यलोपः ।" IT IS "शुनासीरम्"!! Let's look at the image again at line 13: The word is NOT शुनासीर्यम्

तस्य समूहः ॥ ४।२।३७ ॥ काकानां समूहः काकम् । बाकम् ॥ भिक्षादिभ्योऽण्^A ॥ ४।२।३८ ॥ भिक्षाणां समूहो भैक्षम् । गर्भिणीनां समूहो गार्भिणम् । इह 'भस्याढे' इति पुंवद्भावे^१ कृते ॥ इनण्यनपत्ये ॥ ६।४।१६४ ॥ अनपत्यार्थेऽणि परे इन् प्रकृत्या स्यात् ॥ तेन 'नस्तद्धिते' इति टिलोपो न । युवतीनां समूहो यौवनम् । शत्रन्तादनुदात्तादेरञ् । यौवतम् ॥ गोत्रोक्षोष्ट्रोरभ्रराजराजन्यथराजपुत्रवत्समनुष्याजाद्वुञ् । ४ । २ । ३९ ॥ एभ्यः समूहे वुञ् स्यात् । लौकिकमिह गोत्रं तच्चापत्यमात्रम् ॥ युवोरनाकौ ॥ ७।१।१ ॥ यु वु एतयोरनुनासिकयोः क्रमादन अक एतावादेशौ स्तः ॥ ग्लुचुकायनीनां समूहो ग्लौचुका- यनकम् ॥ औक्षकमित्यादि । 'आपत्यस्य चेति य

? No, "ठ-ञौ" = "ठ" and "ञ"? No, "ठञ्" suffix! Wait, but why dual "नेष्येते"? Because ठक् and ठञ्? But the text says "ट्ठञौ" or "ट्ठकौ"? Wait, look at the image: is that 'ञौ'? Wait, let's look at the letter very carefully: It is: ट्ठ (ṭ-ṭha) then a letter with ौ: Wait, look at the letter: It has a curve on the left, like 'ञ'! Yes, it is ञौ! Wait, could it be ट्ठञौ? Let's re-verify: ट्-ठ-ञ-ौ = ट्ठञौ. Yes, exactly ट्ठञौ!

Now let's check line 22: "नैयायिकः । वृत्तिम्-वार्तिकः । लोकायतम्-लौकायतिक इत्यादि ॥ सूत्रान्तात्त्वकल्पादेरे-" Line 22 ends with: सूत्रान्तात्त्वकल्पादेरे- (or सूत्रान्तात्त्वेकल्पादेरे-? Look closely: सूत्रान्तात् + तु + अकल्पादेः = सूत्रान्तात्त्वकल्पादेः? Wait, look at: 'सूत्रान्तात्त्व' then 'क' or 'ए'? "सूत्रान्तात्त्वेकल्पा

( १८८ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- ॰वेष्यते * ॥ सांप्रहसूत्रिकः ॥ अकल्पादेः किम् ? काल्पसूत्रः ॥ विद्यालक्षणकल्पान्ताच्चेति वक्तव्यम् * ॥ वायसविधिकः । गौर्लक्षणिकः । आश्वक्षणिकः । पाराशरकल्पिकः ॥ अङ्ग- क्षत्रधर्मत्रिपूर्वाद्विद्यान्तान्नेति वक्तव्यम् * ॥ आङ्गविद्यः । क्षात्रविद्यः । धार्मविद्यः । त्रिविधा विद्या त्रिविद्या तामधीते वेद वा त्रैविद्यः ॥ आख्यानाख्यायिकेतिहासपुराणेभ्यश्च * ॥ यवक्रीतमधिकृत्य कृतमाख्यानमुपचाराद्यवक्रीतं तदधीते वेत्ति वा यावक्रीतिकः । वासवदत्ता- मधिकृत्य कृता आख्यायिका वासवदत्ता । ‘अधिकृत्य कृते ग्रन्थे’ इत्यर्थे वृद्धाच्छः । तस्य ‘लुबाख्यायिकाभ्यो बहुलम्*॥ इति लुप् । ततोऽनेन ठक् । वासवदत्तिकः । ऐतिहासिकः । पौराणिकः ॥ सर्वादेः सादेश्च लुग्वक्तव्यः * ॥ सर्ववेदानधीते सर्ववेदः । सर्वतन्त्रः । सर्वार्तिकः । द्विगोर्लुगिति लुक् । द्वितन्त्रः ॥ इकन्पदोत्तरपदात् शतषष्टेः षिकन्पथः* ॥ पूर्वपदिकः । उत्तरपदिकः । शतपथिकः । शतपथिकी । षष्टिपथिकः । षष्टिपथिकी ॥ ^Aक्रमा- दिभ्यो वुन् ।४।२।६१ ॥ क्रमकः । क्रम, पद, शिक्षा, मीमांसा, इति क्रमादिः ॥ अनु- ब्राह्मणादिनिः ।४।२।६२ ॥ तदधीते तद्वेदेत्यर्थे ॥ ब्राह्मणसदृशो ग्रन्थोऽनुब्राह्मणं तदधीते अनुब्राह्मणी । मत्वर्थीयेनैव सिद्धे अण्बाधनार्थमिदम् ॥ ^Bवसन्तादिभ्यश्ठक् ।४।२।६३ ॥ वासन्तिकः । अथर्वाणमधीते आथर्वणिकः । दाण्डिनायनेति सूत्रे निपातनाट्टिलोपो न । प्रोक्ताल्लुक् ।४।२।६४ ॥ प्रोक्तार्थप्रत्ययात्परस्याध्येतृवेदितृप्रत्ययस्य लुक् स्यात् ॥ पणनं पणः । ‘वज्रार्थे कविधानमिति कः ॥ सोऽस्यास्तीति पणी ॥ तस्य गोत्रापत्यम् ॥ गाथिवि- दथिकेशिगणपणिनश्च ।६।४।१६५ ॥ एतेऽणि प्रकृत्या स्युः ॥ इति टिलोपो न । पाणिनः । ततो यूनि इञ् ॥ ण्यक्षत्रियार्षञितो यूनि लुगणिञोः । २ । ४ । ५८ ॥ ण्यप्रत्ययान्तात्क्षत्रियगोत्रप्रत्ययान्तादृष्यभिधायिनो गोत्रप्रत्ययान्ताद् ञितश्च परयोर्युवाभिधा- यिनोरणिञोर्लुक् स्यात् ॥ [ कौरव्यः पिता । कौरव्यः पुत्रः । श्वाफल्कः पिता । श्वाफल्कः पुत्रः । वासिष्ठः पिता । वासिष्ठः पुत्रः । तैकायनिः पिता । तैकायनिः पुत्रः । एभ्यः किम् ? शिवाद्यण् । कौहडः पिता । तत इञ् । कौहडिः पुत्रः । यूनि किम् ? वामरथ्यस्य छात्राः वामरथाः ॥ ] इति अणो^३ लुक् तु न भवति । आर्षग्रहणेन प्रति^४पदोक्तस्य ऋष्यण एव A अयं गणो मूल एव पठितः ॥ B वसन्त, ग्रीष्म, वर्षा, शरद्, हेमन्त, शिशिर, प्रथम, चरम, गुण, अनुगुण, अथर्वन्, आथर्वण । इति वसन्तादिः ॥ १ कोष्ठकान्तर्गतः पाठोऽपत्याधिकारे ‘फेञ्छ च’ इत्यस्य प्रत्युदाहरणे योग्यतया व्याख्यातव्योपि तत्रा- व्याख्यातत्वादत्रोपन्यस्तः ॥ २ इति ‘ण्यक्षत्रियार्षञितः–’ इति सूत्रेणेत्यर्थो बोध्यः ॥ ३ अण इति । अयमपपाठः । आर्षान् परत्वाभावेनाणो लुग्प्राप्तेः । इञ एव आर्षान् परत्वेन लुक्प्राप्तेः ॥ अण इति पाठस्य प्रामाणिकत्वे ‘अनन्तरस्येञः’ इति शेषो बोध्यः ॥ ४ प्रतिपदोक्तस्येति । येषामनुक्रमणिकायां मन्त्र- द्रष्टृत्वेन प्रतिपदमुक्तिस्तेषामेव ‘ऋष्यन्धक–’ इत्यत्र ‘ऋषयो मन्त्रद्रष्टारः’ इत्युक्त्या ऋषिपदेन ग्रहणस्ये- ष्टत्वेन सूचने पणिनो मन्त्रद्रष्टृत्वस्यानुक्रमणिकायामदर्शनात् । ततः ‘तस्यापत्यम्’ इत्यौत्सर्गिक एवाणिति भावः अत एव ‘दाक्षीपुत्रस्य पाणिनेः’ ‘भगवतः पाणिनेः’ इति भाष्यवार्तिकप्रयोगः संगच्छते ॥

तद्धितेषु चातुरर्थिकप्रकरणम् । ( १८९ )

ग्रहणात् । पाणिनिः ॥ पाणिनिना प्रोक्तं पाणिनीयम् । वृद्धाच्छः । 'इञश्चैत्यण्' तु न । गोत्रे य इञ् तदन्तादिति वक्ष्यमाणत्वात् । ततोऽध्येतृवेदित्रोर्लुक् । स्वरे स्त्रियां च विशेषः । पाणिनीयः । पाणिनीया ॥ सूत्राच्च कोपधात् । ४ । २ । ६५ ॥ सूत्रवाचिनः ककारोपधादध्येतृवेदितृप्रत्ययस्य लुक् स्यात् । अप्रोक्तार्थ आरम्भः । अष्टावध्यायाः परिमा- णमस्य अष्टकं पाणिनेः सूत्रम् । तदधीते विदन्ति वा अष्टकाः ॥ छन्दोब्राह्मणानि च तद्विषयाणि । ४ । २ । ६६ ॥ छन्दांसि ब्राह्मणानि च प्रोक्तप्रत्ययान्तानि तद्विषयाणि स्युः । अध्येतृवेदितृप्रत्ययं विना न प्रयोज्यानीत्यर्थः ॥ कठेन प्रोक्तमधीयते कठाः । वैशम्पा- यनान्तेवासित्वाण्णिनिः । तस्य 'कठचरकादिति लुक् । ततोऽण् । तस्य 'प्रोक्ताल्लुक् ॥ तदस्मि- न्नस्तीति देशे तन्नाम्नि । ४ । २ । ६७ ॥ उदुम्बराः सन्त्यस्मिन्देशे औदुम्बरः ॥ तेन- निर्वृत्तम् । ४ । २ । ६८ ॥ कुशाम्बेन निर्वृत्ता कौशाम्बी नगरी ॥ तस्य निवासः । ४ । २ । ६९ ॥ शिबीनां निवासो देशः शैवः ॥ अदूरभवश्च । ४ । २ । ७० ॥ विदिशाया अदूरभवं नगरं वैदिशम् ॥ चकारेण प्रागुक्तास्त्रयोऽर्थाः संनिधाप्यन्ते । तेन वक्ष्यमाणप्रत्ययानां चातुर- र्थिकत्वं सिध्यति ॥ ओरञ् । ४ । २ । ७१ ॥ अणोपवादः । कक्षतु-काक्षतवम् । नद्यां तु परत्वान्मतुप् । इक्षुमती ॥ मतोश्च बह्वजङ्गात् । ४ । २ । ७२ ॥ बह्वच् अङ्गं यस्य मतुपस्तद्- न्तादञ् नाऽण् ॥ सैन्ध्रकावतम् ॥ बह्वजिति किम् ? आहिमतम् । अङ्गग्रहणं बह्वजिति तद्विशे- षणं यथा स्यान्मत्वन्तविशेषणं मा भूत् ॥ बह्वचः कूपेषु । ४ । २ । ७३ ॥ अणोऽपवादः । दीर्घवरत्रेण निर्वृत्तो दैर्घवरत्रः कूपः ॥ उदक्च विपाशः । ४ । २ । ७४ ॥ विपाश उत्तरे कूले ये कूपास्तेष्वञ् ॥ अबह्वजर्थ आरम्भः ॥ दत्तेन निर्वृत्तो दात्तः कूपः ॥ उदक् किम् ? दक्षिणतः कूपेष्वणेव ॥ ^A सङ्कलादिभ्यश्च । ४ । २ । ७५ ॥ कूपेष्विति निवृत्तम् ॥ सङ्कलेन निर्वृत्तं साङ्कलम् । पौष्कलम् ॥ स्त्रीषु सौवीरसाल्वप्राक्षु । ४ । २ । ७६ ॥ स्त्रीलिङ्गेषु एषु देशेषु वाच्येष्वञ् ॥ सौवीरे-दत्तामित्रेण निर्वृत्ता दात्तामित्री नगरी । साल्वे-वैधूमाग्नी । प्राचि-माकन्दी ॥ ^B सुवा- स्त्वादिभ्योऽण् । ४ । २ । ७७ ॥ अञोऽपवादः ॥ सुवास्तोरदूरभवं सौवास्तवम् । वर्णु-वार्ण- वम् । अण्ग्रहणं नद्यां मतुपो बाधनार्थम् । सौवास्तवी ॥ रोणी । ४ । २ । ७८ ॥ रोणीश- ब्दात्तदन्ताच्च अण् ॥ कूपाञोऽपवादः । रौणः । आजकरौणः ॥ कोपधाच्च । ४ । २ । ७९ ॥ अण् । अञोऽपवादः । कार्णच्छिद्रकः कूपः । कार्कवाकवम् । त्रैशङ्कवम् ॥ वुञ्छण्कठजि- A. संकल, पुष्कल, उत्तम, उड्डप, उद्देप, उटपुट, कुम्भ, निधान, सुदक्ष, सुदत्त, सुभूत, सुभूव, सुनेत्र, सुमङ्गल, सुपिङ्गल, सूत, सिकत, पूतीक, पूलास, कूलास, पलाश, निवेश, गवेष, गम्भीर, इतर, आनू, अहन्, लोमन्, वेमन्, वरुण, बहुल, सयोज, अभिषिक्त, गोभृत्, राजभृत्, मल्ल, भल्ल, माल । इति संकलादिः ॥ B सुवास्तु, वर्णु, भण्डु, खण्डु, सेवालिन्, कर्पूरिन्, शिखण्डिन्, गर्त, कर्कश, शकटीकर्ण, कृष्णकर्ण, कर्क, कर्कन्धुमती, गोह, अहिसक्थ । इति सुवास्त्वादिः ॥ १ एतदादि चातुरर्थिकप्रकरणम् ॥

... wait! What sutra is this in Siddhanta Kaumudi? Look at the sutra text in the image: ...कोऽरीहणकृशाश्वर्श्यकुमुद्काशतृणप्रेक्षा- ऽश्मसखिसंकाशबलपक्षकर्णसुतङ्गमप्रगदिन्वराहुकमुदादिभ्यः । ४।२।८०॥ Wait, it ends with: प्रगदिन्वराहुकमुदादिभ्यः । ४।२।८०॥ (or प्रगदिन्वराहुकमूदादिभ्यः or ...मुदादिभ्यः?) Wait! In Ashtadhyayi, is there a sutra: "...प्रगदिन्वराहुक..."? Wait! In Ashtadhyayi: 4.2.80: Wait, what is sutra 4.2.80 in Ashtadhyayi? Wait, 4.2.80: "रोऽणिरठञ्..."? Wait, no! Look at the number: । ४।२।८०॥! Wait, could it be a vartika or a Ganapathe sutra, or is 4.2.80: Wait! Let's search the text: "अरीहण कृशाश्व ऋश्य कुमुद काश तृण प्रेक्षा" Let's search my memory: "अरीहण" Where does

एभ्यः सप्तदशभ्यः सप्तदश क्रमात्स्युश्चतुरर्थ्याम् ॥ अरीहणादिभ्यो वुञ् । अरीहणेन निर्वृत्तमारी- हणकम् ॥ कृशाश्वादिभ्यश्छण् । कार्शाश्वीयम् ॥ ऋश्यादिभ्यः कः । ऋश्यकम् ॥ कुमुदादिभ्य- ष्ठच् । कुमुदिकम् ॥काशादिभ्य इलः । काशिलः॥ तृणादिभ्यः सः । तृणसम् । प्रेक्षादिभ्य इनिः । प्रेक्षी ॥ अश्मादिभ्यो रः । अश्मरः ॥ सख्यादिभ्यो ढञ् । साख्येयम् । सङ्काशादिभ्यो ण्यः । साङ्काश्यम् ॥ वलादिभ्यो यः । वल्यम् ॥ पक्षादिभ्यः फक् । पाक्षायणः । ‘पथः पन्थ च’ । पान्थायनः ॥ कर्णादिभ्यः फिञ् । कार्णायनिः ॥ सुतङ्गमादिभ्य इञ् । सौतङ्गमिः ॥ प्रगद्यादि- भ्यो ञ्यः । प्रागद्यः ॥ वराहादिभ्यः कक् । वाराहकः ॥ कुमुदादिभ्यष्ठक् । कौमुदिकः ॥ जनपदे लुप् । ४।२।८१ ॥ जनपदे वाच्ये चातुरर्थिकस्य लुप्स्यात् ॥ लुपि युक्तवद्व्यक्ति- वचने । १।२।५१ ॥ लुपि सति प्रकृतिवल्लिङ्गवचने स्तः ॥ पञ्चालानां निवासो जनपदः पञ्चालाः । कुरवः । अङ्गाः । वङ्गाः । कलिङ्गाः ॥ तदशिष्यं संज्ञाप्रमाणत्वात् । १।२।५३॥ युक्तवद्वचनं न कर्तव्यं संज्ञानां प्रमाणत्वात् ॥ लुब्योगाप्रख्यानात् । १।२।५४ ॥ लुबपि न कर्तव्योऽवयवार्थस्येहाप्रतीतेः ॥ योगप्रमाणे च तदभावेऽदर्शनं स्यात् । १ । २ । ५५ ॥ यदि हि योगस्यावयवार्थस्येदं बोधकं स्यात्तदा तदभावे न दृश्येत ॥ प्रधानप्र- त्ययार्थवचनमर्थस्यान्यप्रमाणत्वात् । १।२।५६ ॥ ‘प्रत्ययार्थः प्रधानमित्येवंरूपं वच- नमप्यशिष्यम् । कुतः । अर्थस्य लोकत एव सिद्धेः ॥ कालोपसर्जने च तुल्यम् । १।२ । ५७ ॥ अतीताया रात्रेः पश्चार्द्धेनागामिन्याः पूर्वार्धेन च सहितो दिवसोऽद्यतनः । ‘विशेष- णमुपसर्जनम् ’ इत्यादि पूर्वाचार्यैः परिभाषितं तत्राप्यशिष्यत्वं समानम् । लोकप्रसिद्धेः ॥ विशेषणानां चाजातेः । १।२।५२ ॥ लुबर्थस्य विशेपणानामपि तल्लिङ्गवचने स्तो जातिं वर्जयित्वा ॥ पञ्चाला रमणीयाः । गोद्रौ रमणीयौ ॥ अजातेः किम् ? पञ्चाला जनपदः । गोद्रौ ग्रामः ॥ हरीतक्यादिषु व्यक्तिः । * ॥ हरीतक्याः फलानि हरीतक्यः ॥ खल- तिकादिषु वचनम् * ॥ खलतिकस्य पर्वतस्यादूरभवानि खलतिकं वनानि ॥ मनुष्यलुंपि प्रतिषेधः * ॥ मनुष्यलक्षणे लुबर्थे विशेषणानां न । लुबन्तस्य तु भवतीत्यर्थः । चञ्चा अभिरूपः ॥ ^Aवरणादिभ्यश्च । ४।२।८२ ॥ अजनपदार्थ आरम्भः । वरणानामदूरभवं

O प्रगदिन्, मगदिन्, मददिन्, कबिल खण्डित, गदित, चूडार, मडार, मन्दार, कोविदार । इति प्रगद्यादिः ॥ P वराह, पलाश, शिरीष, पिनद्ध, निबद्ध, वलाद, स्थूल, विदग्ध, विजग्ध, विभग्न, निमग्न, बाहु, खदिर, शर्करा । इति वराहादिः ॥ Q कुमुद, गोमय, रथकार, दशग्राम, अश्वत्थ, शाल्मलि, शिरीष, मुनि, स्थल, कुण्डल, कूट, मधुकर्ण, घास, कुन्द, शुचि, कर्ण । इति कुमुदादिः ॥ ^A वरणा, शृङ्गी, शाल्मलि, मुण्डो, श्याण्डी, पर्णी, ताम्रपर्णी, गोद, अलिङ्गायनि, जानपदी, जम्बू, पुष्कर, चम्पा, पम्पा, वल्गु, उज्जयिनी, गया, मथुरा, तक्षशिला, उरसा, गोमती, वलभी । इति वरणादिः ॥

नगरं वरणाः ॥ शर्कराया वा । ४।२।८३ ॥ अस्माच्चातुरर्थिकस्य वा लुप्स्यात् ॥ ठञ्छौ च । ४।२।८४ ॥ शर्कराया एतौ स्तः । कुमुदादौ वराहादौ च पाठसामर्थ्यात्पक्षे ठञ्ककौ । वाग्रहणसामर्थ्यात्पक्षे औत्सर्गिकोऽण् तस्य लुब्विकल्पः । षड् रूपाणि । शर्करा । शार्करम् । शार्करिकम् । शर्करीयम् । शर्करिकम् । शार्करकम् ॥ नद्यां मतुप् । ४।२।८५ ॥ चातु- र्थिकः । इक्षुमती ॥ ^Aमध्वादिभ्यश्च । ४।२।८६ ॥ मतुप् स्याच्चातुरर्थिकः ॥ अनवर्थ्य आरम्भः । मधुमान् ॥ कुमुदनडवेतसेभ्यो ड्मतुप् । ४।२।८७ ॥ कुमुद्वान् । नड्वान् । वेतस्वान् । आद्ययोर् 'झयः' इति, अन्त्ये 'मादुपधाया' इति वक्ष्यमाणेन वः ॥ महिषा- च्चेति वक्तव्यम् * ॥ महिष्मान्नाम देशः ॥ नडशादाड्डड्वलच् । ४।२।८८ ॥ नड्वलः । शादो जम्बालघासयोः । शाद्वलः ॥ शिखाया वलच् ४ ।२।८९ ॥ शिखावलम् ॥ ^Bउत्क- रादिभ्यश्छः । ४।२।९० ॥ उत्करीयः ॥ ^Cनडादीनां कुक् च । ४।२।९१ ॥ नडकी- यम् ॥ कुञ्चा ह्रस्वत्वं च * ॥ कुञ्चकीयः ॥ तक्षन्लोपश्च * ॥ तक्षकीयः ॥ ^Dबिल्वका- दिभ्यश्छस्य लुक् । ६।४।१५३ ॥ नडाद्यन्तर्गता विल्वकादयस्तेभ्यश्छस्य लुक् तद्धिते परे । बिल्वा यस्यां सन्ति सा बिल्वकीया । तस्यां भवा बैल्वकाः । वेत्रकीया । वैत्रकाः ॥ छस्य किम् छमात्रस्य लुग्यथा स्यात्कुको निवृत्तिर्मा भूत् । अन्यथ ‘संनियोगशिष्टानामिति कुगपि निवृ- त्तेत । लुग्ग्रहणं सर्वलोपार्थम् । लोपो हि यमात्रैस्य स्यात् ॥ इति चातुरर्थिकप्रकरणम् । A मधु, बिस, स्थाणु, वेणु, कर्कन्धु, शमी, करीर, हिम, किशर, शर्याण, मरुत, वार्दाली, शर, इष्टका, आसुति, शक्ति, आसन्दी, सकल, शलाका, आमिषी, इक्षु

तद्धितेषु शैषिकप्रकरणम् । ( १९३ ) अथ शैषिकप्रकरणम् । शेषे । ४।२।९२ ॥ अपत्यादिचतुरर्थ्यन्तादन्योऽर्थः शेषस्तत्राऽणादयः स्युः ॥ चक्षुषा गृह्यते चाक्षुषं रूपम् । श्रावणः शब्दः । औपनिषदः पुरुषः । दृषदि पिष्टा दार्षदाः सक्तवः । उलूखले क्षुण्ण औलूखलो यावकः । अश्वैरुह्यते आश्वो रथः । चतुर्भिरुह्यते चातुरं शकटम् । चतुर्दश्यां दृश्यते चातुर्दशं रक्षः ॥ 'शेष' इति लक्षणं चाधिकारश्च ' तस्य विकार ' इत्यतः प्राक् शेषाधिकारः ॥ राष्ट्रावारपाराद्धखौ । ४ । २ । ९३ ॥ आभ्यां क्रमाद्धखौ स्तः शेषे । राष्ट्रियः । अवारपारीणः ॥ अवारपाराद्विगृहीतादपि विपरीताच्चेति वक्तव्यम् * ॥ अवा- रीणः । पारीणः । पारावारीणः ॥ इह प्रकृतिविशेषादाद्यण्द्युद्युलन्ताः प्रत्यया उच्यन्ते तेषां जातादयोऽर्थविशेषाः समर्थविभक्तयश्च वक्ष्यन्ते ॥ ग्रामाद्यखञौ । ४ । २ । ९४ ॥ ग्राम्यः । ग्रामीणः ॥ ^Aकत्र्यादिभ्यो ढञ् । ४।२।९५ ॥ कुत्सितान्नद्यः कत्रयः । तत्र जातादिः कात्रेयकः । नागरेयकः ॥ ग्रामादित्यनुवृत्तेः—ग्रामेयकः ॥ कुलकुक्षिग्रीवाभ्यः श्वास्यालङ्कारेषु । ४।२।९६ ॥ कौलेयकः श्वा । कौलोऽन्यः । कौक्षेयकोऽसिः । कौक्षोऽन्यः । ग्रैवेयकोऽ- लङ्कारः । ग्रैवोऽन्यः ॥ ^Bनद्यादिभ्यो ढक् । ४।२।९७ ॥ नादेयम् । माहेयम् । वाराणसे- यम् ॥ दक्षिणापश्चात्पुरसस्त्यक् । ४।२।९८ ॥ दक्षिणेत्याजन्तमव्ययम् । दाक्षिणात्यः । पाश्चात्यः । पौरस्त्यः ॥ कापिश्याः ष्फक् । ४।२।९९ ॥ कापिश्यां जातादि कापिशायनं मधु । कापिशायनी द्राक्षा ॥ रङ्कोरमनुष्येऽण् च । ४।२।१०० ॥ चात् ष्फक् ॥ राङ्कवो गौः । राङ्कवायणः ॥ अमनुष्य इति किम् ? रोङ्कवको मनुष्यः ॥ १द्युप्रागपागुद- क्प्रतीचो यत् । ४।२।१०१ ॥ दिव्यम् । प्राच्यम् । अपाच्यम् । उदीच्यम् । प्रतीच्यम् ॥ कन्थायाष्ठक् । ४।२।१०२ ॥ कान्थिकः ॥ वर्णौ वुक् । ४।२।१०३ ॥ वर्णुर्नदस्तस्य समी- पदेशो वर्णुः तद्विषयार्थवाचिकन्थाशब्दाद्वुक् स्यात् ॥ यथा हि जात हिमवत्सु कान्थकम् ॥ अव्ययात्यप् । ४।२।१०४ ॥ अमेहकतसित्रेभ्य एव * ॥ अमाऽन्तिकसहार्थयोः ॥ अमा- त्यः । इहत्यः । कत्यः । ततस्त्यः । तत्रत्यः ॥ परिगणनं किम् ? उपरिष्टाद्भव औपरिष्टः ॥ अव्ययानां भमात्रे टिलोपः * ॥ अनित्योऽयं बहिषष्टिलोपविधानात् । तेनेह न । आरा- तीयः ॥ त्यनेध्रुव इति वक्तव्यम् * ॥ नित्यः ॥ निसोगते * ॥ ह्रस्वात्तादौ तद्धिते । । ८।३।१०१ ॥ ह्रस्वादिणः परस्य सँस्य षः स्यात्तादौ तद्धिते ॥ निर्गतो वर्णाश्रमेभ्यो A कत्रि, उम्भि, पुष्कर, पुष्कल, मोदन, कुम्भी, कुण्डिन, माहिष्मती, नगरी, वर्मती, उख्या, ग्राम, कुड्याया यलोपश्च । इति कत्र्यादिः ॥ B नदी, मही, वाराणसी, श्रावस्ती, कौशाम्बी, वन

( १९४ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्-

निष्ट्यश्चाण्डालादिः ॥ अरण्याण्णः * ॥ आरण्याः सुमनसः ॥ दूरादेत्यः * ॥ दूरेत्यः ॥ उत्तरा- दाहञ् * ॥ औत्तराहः ॥ ऐषमो ह्यःश्वसोऽन्यतरस्याम् ।४।२।१०५ ॥ एषमस्त्यन्वा ॥ पक्षे वक्ष्यमाणौ ट्युट्युलो ॥ ऐषमस्त्यम् । ऐषमस्तनम् । ह्यस्त्यम् । ह्यस्तनम् । श्वस्त्यम् । श्वस्तनम् । पक्षे शौवस्तिकं वक्ष्यते ॥ तीररूप्योत्तरपदादञ्त्रञौ ।४।२।१०६ ॥ यथासंख्येन ॥ काकतीरम् । पालवलतीरम् । शैवरूप्यम् ॥ तीररूप्यान्तादिति नोक्तम् । बहुचूर्वान्मा भूत् । बाहुरूप्यम् ॥ दिक्पूर्वपदादसंज्ञायां ञः ।४।२।१०७ ॥ अणोऽपवादः ॥ पौर्वशालः । असंज्ञायां किम् । संज्ञाभूतायाः प्रकृतेर्मा भूत् । पूर्वेषुकामशम्यां भवः पूर्वेषुकामशमः । 'प्राचां

न्तादणेव । भावतः ॥ Aकाश्यादिभ्यष्ठञ्ञिठौ ॥४।२।११६ इकार उच्चारणार्थः । काशिकी । काशिका । वैदिकी । वैदिका ॥ Bआपदादिपूर्वपदात्कालान्तात् * ॥ आपदादि- राकृतिगणः । आपत्कालिकी । आपत्कालिका ॥ वाहीकग्रामेभ्यश्च ॥४।२।११७ ॥ वाही- कग्रामवाचिभ्यो वृद्धेभ्यष्ठञ्ञिठौ स्तः । छस्यापवादः ॥ कास्तीरं नाम वाहीकग्रामः । कास्तीरिकी । कास्तीरिका ॥ विभाषोशीनरेषु ॥४।२।११८ ॥ एषु ये ग्रामास्त- द्वाचिभ्यो वृद्धेभ्यष्ठञ्ञिठौ वा स्तः ॥ सौदर्शनिकी । सौदर्शनिका । सौदर्शनीया ॥ ओर्देशे ठञ् ॥४।२।११९ ॥ उवर्णान्ताद्देशवाचिनष्ठञ् ॥ निपादकर्पूः—नैपादकर्पुकः ॥ केऽण इति ह्रस्वः ॥ देशे किम् ? पटोश्छात्राः पाटवाः । ञिठं व्यावर्तयितुं ठञ्ग्रहणम् । वृद्धाच्छं परत्वादयं बाधते । दाक्षिकर्पुकः ॥ वृद्धात्प्राचाम् ॥४।२।१२० ॥ प्राग्देशवा- चिनो वृद्धादेवेति नियमार्थं सूत्रम् ॥ आढकजम्बुकः । शाकजम्बुकः । नेह—मल्लवास्तु—माल्ल- वास्तवः ॥ धन्वयोपधाद्वुञ् ॥४।२।१२१ ॥ धन्वविशेषवाचिनो यकारोपधाच्च देशवा- चिनो वृद्धाद्वुञ् स्यात् । ऐरावतं धन्व ऐरावतकः । साङ्काश्यकाम्पिल्यशब्दौ वुञ्छणादिसूत्रेण ण्यन्तौ । साङ्काश्यकः । काम्पिल्यकः ॥ प्रस्थपुरवहान्ताच्च ॥४।२।१२२ ॥ एतदन्ता- द्वृद्धाद्देशवाचिनो वुञ् स्यात् । छस्यापवादः ॥ मालाप्रस्थकः । नान्दीपुरकः । पैलुवहकः । पुरा- न्तग्रहणमप्रागर्थम् । प्राग्देशे तूत्तरेण सिद्धम् ॥ रोपधेतोः प्राचाम् ॥४।२।१२३ ॥ रोपधादीकारान्ताच्च प्राग्देशवाचिनो वृद्धाद्वुञ् स्यात् ॥ पाटलिपुत्रकः । ईतः—काकन्दकः ॥ जनपदतद्वध्योश्च ॥४।२।१२४ ॥ जनपदवाचिनस्तदवधिवाचिनश्च वृद्धाद्वुञ् स्यात् ॥ आदर्शकः । त्रैगर्तकः ॥ अवृद्धादपि बहुवचनविषयात् ॥४।२।१२५ ॥ अवृद्धाद्वृद्धाच्च जनपदतदवधिवाचिनो बहुवचनविषयात्प्रातिपदिकाद्वुञ् स्यात् ॥ अवृद्धादणो वृद्धाच्छ- स्यापवादः ॥ अवृद्धाज्जनपदात्—आङ्गकः । अवृद्धाज्जनपदावधेः—आजमीढकः । वृद्धाज्जनप- दात्—दार्ककः । वृद्धाज्जनपदावधेः—काञ्जरकः ॥ विषयग्रहणं किम् ? एकशेषेण बहुत्वे मा भूत् । वर्तनी च वर्तनी च वर्तनी च वर्तन्यः, तासु भवो वार्तनः॥ कच्छाग्निवक्त्रवर्तोत्तरपदात् । ।४।२।१२६ ॥ देशवाचिनो वृद्धादवृद्धाच्च वुञ् स्यात् ॥ दारुकच्छकः । काण्डाग्नकः । सैन्धुवक्रकः । वाहुवर्तकः ॥ Cधूमादिभ्यश्च ॥४।२।१२७ ॥ देशवाचिभ्यो वुञ् ॥ धौमकः । A काशि, वेदि, चेदि, सांयाति, संवाह, अच्युत, मोदमान, शकुलाद, हस्तिकर्पू, कुनाम, हिरण्य, करण, गोवासन, भारङ्गी, आरिन्दम, आरित्र, देवदत्त, दशग्राम, शौवावतान, युवराज, उपराज, देवराज, मोदन, सिन्धुमित्र, सुधामित्र, सोममित्र, छागमित्र, मधुमित्र । इति काश्यादिः । B आपद्, ऊर्ध्व, तद् । इत्यापदादिराकृतिगणः । C धूम, षडण्ड, शशादन, अर्जुनाव, माहकस्थली, आनकस्थली, माहिषस्थली, मानस्थली, अद्रस्थली, मद्रकस्थली, समुद्रस्थली, दाण्डायनस्थली, राजस्थली, राजगृह, विदेह, सात्रासाह, शश्व, मित्रवधे, मञ्जाली, मद्रकूल, आर्जकील, व्याहाव, च्याहाव, संस्फाय, वर्वर, वर्व्य, गर्त, आनर्त, माठर, पाथेय, घोष, पल्ली, आराज्ञी, धार्तराज्ञी, आवय, तीर्थ, कूलात्सौवीरेषु, समुद्रात्नावि, मनुष्ये च, कुक्षि, अन्तरीप, द्वीप, अरुण, [L33

तैर्थिकः ॥ नगरात्कुत्सनप्रावीण्‍ययोः । ४ । २ । १२८ ॥ नगरशब्दाद्वुञ् स्यात्कु- त्सने प्रावीण्ये च गम्ये ॥ नागरकश्चौरः शिल्पी वा ॥ कुत्सनेति किम् ? नागरा ब्राह्म- णाः ॥ अरण्यान्मनुष्ये ।४।२।१२९ ॥ वुञ् ॥ अरण्याण् इत्यस्यापवादः ॥ पथ्यध्या- यन्यायविहारमनुष्यहस्तिष्विति वाच्यम् * ॥ आरण्यकः पन्था अध्यायो न्यायो विहारो मनुष्यो हस्ती वा ॥ वा गोमयेषु * ॥ आरण्यकाः आरण्या वा गोमयाः ॥ विभाषाकु- रुयुगन्धराभ्याम् ।४।२।१३० ॥ वुञ् ॥ कौरवकः । कौरवः । यौगन्धरकः । यौगन्धरः ॥ मद्रवृज्योः कन् ।४।२।१३१ ॥ जनपदवुजोऽपवादः ॥ मद्रेषु जातो मद्रकः । वृजिकः ॥ कोपधादण् ।४।२।१३२ ॥ माहिषिकः ॥ ^Aकच्छादिभ्यश्च ।४।२।१३३ ॥ देशवाचि- भ्योऽण् । वुञादेरपवादः ॥ काच्छः । सैन्धवः ॥ मनुष्यतत्स्थयोर्वुञ् । ४ । २ । १३४ ॥ कच्छाद्यणोऽपवादः ॥ कच्छे जातादिः काच्छको मनुष्यः । काच्छकं हसितम् ॥ मनुष्येति किम् ? काच्छो गौः ॥ अपदातौ साल्वात् । ४ । २।१३५ ॥ साल्वशब्दस्य कच्छादि- त्वाद्वुञि सिद्धे नियमार्थमिदम् । अपदातावेवेति ॥ साल्वको ब्राह्मणः ॥ अपदातौ किम् ? साल्वः पदातिर्व्रजति ॥ गोयवाग्वोश्च ।४।२।१३६ ॥ साल्वाद्वुञ् । कच्छाद्यणोऽपवादः ॥ साल्वको गौः । साल्विका यवागूः । साल्वमन्यत् ॥ गर्तोत्तरपदाच्छः । ४ । २ । १३७ ॥ देशे । अणोऽपवादः । वृकगर्तीयम् । उत्तरपदग्रहणं बहुच्पूर्वनिरासार्थम् ॥ ^Bगहादिभ्यश्च ।४।२।१३८॥ छः स्यात् ॥ गहीयः ॥ मुखपार्श्वतसोर्लोपश्च * ॥ मुखतीयम् ॥ पार्श्वतीयम् । अव्ययानां भमात्रे टिलोपोऽस्यानित्यतां ज्ञापयितुमिदम् ॥ कुग्जनस्य परस्य च * ॥ जनकीयम् । परकीयम् ॥ देवस्य च * ॥ देवकीयम् ॥ स्वकीयम् ॥ ^Cवेणुकादिभ्यश्छण्वाच्यः * ॥ वैणुकीयम् । वैत्रकीयम् । औत्तरपदकीयम् ॥ प्राचां कटादेः । ४ । २ । १३९ ॥ प्राग्देशवाचिनः कटादेश्छः स्यात् । अणोऽपवादः ॥ कटनगरीयम् । कटघोषीयम् । कटपल्व- लीयम् ॥ राज्ञः क च ।४।२।१४० ॥ वृद्धत्वाच्छे सिद्धे तत्संनियोगेन कादेशमात्रं विधीयते । राजकीयम् ॥ वृद्धात्केकान्तखोपधात् । ४।२।१४१ ॥ अक इक एतदन्तात्खोपधाच्च

A कच्छ, सिन्धु, वर्णु, गन्धार, मधुमत्, कम्बोज, काश्मीर, साल्व, कुरु, अनुषण्ड, द्वीप, अनूप, अजवाह, विज्ञापक, कङ्कतुर, रङ्कु । इति कच्छादिः ॥ B गह, अन्तःस्थ, सम, विषम, मध्य, मध्यंदिन चरणे, उत्तम, अङ्ग, वङ्ग, मगध, पूर्वपक्ष, अपरपक्ष, अधमशाख, उत्तमशाख, एकशाख, समानशाख, एकग्राम, समानग्राम, एकवृक्ष, एकपलाश, इष्वग्र, इष्वनीक, अवस्कन्दन, कामप्रस्थ, खाडायन, काटेरणि, लावेरणि, सौमित्रि, शैशिरि, आसुत, दैवशर्मि, श्रौती, आर्हिसि, आमित्रि, व्याडि, वैजि, आध्याश्वि, आनुशंसि, शौङ्गि, आमिशर्मि, भौजि, वाराटकी, बाल्मीकि, क्षैमवृद्धि, आश्वत्थि, औगाहमानि, ऐकबिन्दवी, दन्ताग्र, हंस, तन्वग्र, उत्तर, अनन्तर, मुखपार्श्वतसोर्लोपः, जनपदयोः कुक्क, 'देवस्य च' 'वेणुकादिभ्यश्छण्' इति गहादिराकृतिगणः ॥ C वेणुकादिराकृतिगणो गहाद्यन्तर्गतत्वात् ॥

१ इतः पूर्वम् 'स्वस्य च' इत्यपि केनचिद् वर्धितम् । तन्मनोरमाविरुद्धमेव ॥ साकच्कस्वशब्दाद् गहा- देराकृतिगणत्वाच्छे स्वकीयम् । निरकच्कस्य तु स्वीयमिति बोध्यम् ॥