षष्ठोऽध्यायः। ( ७५ )

पारस्करप्रभृतीनि च संज्ञायाम् । ६ । १ । १५७ ॥ पारस्करो देशः । कारस्करो वृक्षः । रथस्था नदी । किष्कुः प्रमाणम् । किष्किंधा गुहा । तद्बृहतोः करपत्योश्चोरदेवतयोः सुट् तलोपश्च । प्रातुम्पतौ गवि कर्तरि ॥ इति पारस्करादिः ॥ २ ॥ उञ्छादीनां च । ६ । १ । १६० ॥ उञ्छ म्लेच्छ जङ्ग नल्प (जल्प) जप वध । युग कालविशेषे । रथाङ्गमुपकरणे च । गरो दूष्ये । वेदवेगवेष्टबन्धाः करणे । स्तुथुद्रुवश्छन्दसि । वर्तनि स्तोत्रे । श्वभ्रे दरः । साम्बतापौ भावगर्हायाम् । उत्तमशश्वत्तमौ सर्वत्र । भक्षमन्थमौ- गमन्थाः ॥ इत्युञ्छादिः ॥ ३ ॥ वृषादीनां च । ६ । १ । २०३ ॥ वृषः जनः ज्वरः ग्रहः हयः गयः नयः तायः तयः चयः अमः वेदः सूदः अंशः गुहा । शमरणौ संज्ञायाम् । संमतौ भावकर्मणोः । मन्त्रः शान्तिः कामः यामः आरा धारा कारा वहः कल्पः पादः ॥ इति वृषादिः ॥ आकृतिगणः ॥ अवि- हितलक्षणमायुदात्तत्वं वृषादिषु ज्ञेयम् ॥ ४ ॥ विस्पष्टादीनि गुणवचनेषु । ६ । २ । २४ ॥ विस्पष्ट विचित्र विचित्त व्यक्त संपन्न पटु पंडित कुशल चपल निपुण ॥ इति विस्पष्टादिः ॥ ५ ॥ कार्तकौजपादिश्च । ६ । २ । ३७ ॥ कार्तकौजपौ सावणिंमाण्डकेयौ (सावर्णिमा- ण्डकेयौ) अवन्त्यश्मकाः पैलश्यापर्णेयाः कपिश्यापर्णेयाः शीतिकाक्षपाञ्चालेयाः कटुकवाभ्रूलेयाः शाक्लशुनकाः शाकलशणकाः शणकबाभ्रवाः आर्चामिमौद्गलाः कुन्तिसुराष्ट्राः चिन्तिसुराष्ट्राः तण्डवतण्डाः अविमत्तकामविद्धाः बाभ्रवशालङ्कायनाः बाभ्रवदानच्युताः कठकालापाः कठकौ- थुमाः कौथुमलीकाक्षाः स्त्रीकुमारम् मौदपैप्पलादाः वत्सजरन्तः सौश्रुतपार्थिवाः जरामृत्यू याज्यानुवाक्ये ॥ इति कार्तकौजपादिः ॥ ६ ॥ कुरुगार्हपतरिक्तगुर्वसूतजरत्यश्लीलदृढरूपा पारेवडवा तैतिलकद्रूः पण्यकम्बलो दासीभाराणां च । ६ । २ । ४२ ॥ दासीभारः देवहूतिः देवभीतिः देवलातिः वसुनीतिः (वसूनितिः) ओषधिः चन्द्रमाः ॥ इति दासीभारादिः ॥ आकृतिगणः ॥ ७ ॥ युक्तारोहादयश्च । ६ । २ । ८१ ॥ युक्तारोही आगतरोही आगतयोधी आग- तवश्री आगतनन्दी आगतप्रहारी आगतप्रमत्स्यः क्षीरहोता भगिनीभर्ता ग्रामगोधुक् अश्वत्रि- रात्रः गर्गत्रिरात्रः व्युष्टित्रिसत्रः गणपादः एकशितिपाद् । पात्रेसमितादयश्च ॥ इति युक्तारो- हादिः ॥ आकृतिगणः ॥ ८ ॥ घोषादिषु च । ६ । २ । ८५ ॥ घोष घट (कट) वल्लभ हृद बदरी पिङ्गल (पिङ्गली) पिशङ्ग माला रक्षा शाला (वृट्) कुट कूट शाल्मली अश्वत्थ तृण शिल्पी मुनि प्रेक्षाकू (प्रेक्षा) ॥ इति घोषादिः ॥ ९ ॥ छात्रादयः शालायाम् । ६ । २ । ८६ ॥ छात्रि पेलि भाण्डि व्याडि आखण्डि आटि गोमि ॥ इति छात्रादिः ॥ १० ॥

( ७६ ) गणपाठे- प्रत्येऽवृद्धमकर्क्यादीनाम् । ६ । २ । ८७ ॥ कर्क ( कर्की ) मन्त्री मकरी कर्कन्धु शमी करीर ( करीर ) कन्दुक कुवल ( कवल ) बदरी ॥ इति कर्क्यादिः ॥ ११ ॥ मालादीनां च । ६ । २ । ८८ ॥ माला शाला शोणा ( शोण ) द्राक्षा साक्षा क्षामा काञ्ची एक काम दिवोदास वध्यश्व ॥ इति मालादिः ॥ आकृतिगणः ॥ १२ ॥ ऋत्वादयश्च । ६ । २ । ११८ ॥ ऋतु दृशीक प्रतीक प्रतूर्ति हव्य भव्य भग ॥ इति ऋत्वादिः ॥ १३ ॥ आदिश्चिहणादीनाम् । ६ । २ । १२५ ॥ चिहण मदुर सद्गमर वैतुल पटक मैडा- लिकर्णक वैडालिकर्णि कुक्कुट चिक्कण चिल्कण ॥ इति चिहणादिः ॥ १४ ॥ वर्गादयश्च । ६ । २ । १३१ ॥ दिगादिषु वर्गादयस्त एव कृतयदन्ता वर्गादयः ॥ १५॥ चूर्णादीन्यप्राणिषष्ठ्याः । ६ । २ । १३४ ॥ चूर्ण करिष करीष शाकिन शाकट द्राक्षा तूस्त कुन्दम दलप चमसी चकन चौल ॥ इति चूर्णादिः ॥ १६ ॥ उभे वनस्पत्यादिषु युगपत् । ६ । २ । १४० ॥ वनस्पतिः बृहस्पतिः शचीपतिः तनून्नपात् नराशंसः शुनःशेपः शण्डामर्कौ तृष्णावरूत्री लम्बाविश्ववयसौ मर्त्येयुः इति वन- स्पत्यादिः ॥ १७ ॥ संज्ञायामनाचितादीनाम् । ६ । २ । १४६ ॥ आचित पर्याचित आस्थापित परि- गृहीत निरुक्त प्रतिपन्न अपश्लिष्ट प्रश्लिष्ट उपहित उपस्थित संहिताविव ॥ इत्याचितादिः॥१८॥ प्रवृद्धादीनां च । ६ । २ । १४७ ॥ प्रवृद्धं यानम् । प्रवृद्धो वृषलः । प्रयुतासुष्णवः । आकर्षे अवहितः अवहितो भोगेषु खट्वारूढः । कविशस्तः ॥ इति प्रवृद्धादिः ॥ आकृति- गणोऽयम् ॥ तेन । प्रवृद्धं यानम् । अप्रवृद्धो वृषकृतो रथ इत्यादिः ॥ १९ ॥ कृत्योकेष्णुञ्चार्वादयश्च । ६ । २ । १६० ॥ चारु साधु यौधिक ( यौधिकि अनङ्गमेजय वदान्य अकस्मात् । वर्तमानवर्धमानत्वरमाणध्रियमाणक्रियमाणरोचमानशोभ- मानाः संज्ञायाम् । विकारसदृशे व्यन्तससस्ते । गृहपति गृहपतिक । राजाह्नोश्छन्दसि ॥ इति चार्वादिः ॥ २० ॥ न गुणाद्योऽवयवाः । ६ । २ । १७६ ॥ गुण अक्षर अध्याय सूक्त छन्दोमान ॥ इति गुणादिः ॥ आकृतिगणः ॥ २१ ॥ निरुदकादीनि च । ६ । २ । १८४ ॥ निरुदक निरुपल निर्मक्षिक निर्मशक निष्कां- तक निष्कालिक निष्पेष दुस्तरीप निस्तरीप निस्तरीक निरजिन उदजिन उपजिन्न । परेहस्तपादकेशकर्णाः ॥ इति निरुदकादिः ॥ आकृतिगणः ॥ २२ ॥ प्रतेरंश्वादयस्तत्पुरुषे । ६ । २ । १९३ ॥ अंशु जन राजन् उष्ट्र खेटक अजिर आर्द्री -श्रवण कृत्तिका अर्धपुर ॥ इत्यंश्वादिः ॥ २३ ॥ उपाद्द्यूनजिनमगौरादयः । ६ । २ । १९४ ॥ गौर तैष तैल लैट लोट जिह्वा कृष्ण कन्या गुध कल्प पाद ॥ इति गौरादिः ॥ २४ ॥

सप्तमोऽध्यायः। ( ७७ )

• त्रिचक्रादीनां छन्दस्युपसंख्यानम् * ६ । २ । १९९ ॥ त्रिचक्र त्रिवृत् । त्रिवङ्कर ॥ इति त्रिचक्रादिः ॥ आकृतिगणः ॥ २५ ॥ स्त्रियाः पुंवद्भाषितपुंस्कादनूङ् समानाधिकरणे स्त्रियामपूरणीप्रियादिषु । ६ । ३ । ३४ ॥ प्रिया मनोज्ञा कल्याणी सुभगा दुर्भगा भक्तिः सचिवा स्वसा कान्ता क्षान्ता समा चपला दुहिता वामा अबला तनया ॥ इति प्रियादिः ॥ २६ ॥ तसिलादिष्वाकृत्वसुचः । ६ । ३ । ३५ ॥ तसिल् त्रल् तरप् तमप् चरट् जातीयर् कल्पप् देशीयर् रूपप् पाशप् थल् थाल् दा हिँल् तिल् ध्यन् ॥ इति तसिलादयः ॥ २७ ॥
• कुक्कुट्यादीनामण्डादिषु * ६ । ३ । ४२ ॥ कुक्कुटी मृगी काकी अण्ड पद शाव भृकुंस भृकुटी ॥ इति कुक्कुट्यादिरण्डादिश्च ॥ २८ ॥ २९ ॥ पृषोदरादीनि यथोपदिष्टम् । ६ । ३ । १०९ ॥ पृषोदर पृषोत्थान वलाहक जीमूत श्मशान उलूखल पिशाच बृसी मयूर ॥ इति पृषोदरादिः ॥ आकृतिगणः ॥ ३० ॥ वनगिर्योः संज्ञायां कोटरकिंशुलकादीनाम् । ६ । ३ । ११७ ॥ १ कोटर मिश्रक सिध्रक पुरग सारिक ( शारिक ) इति कोटरादिः ॥ ३१ ॥ २ किंशुलक शाल्व नड अञ्जन भञ्जन लोहित कुक्कुट ॥ इति किंशुलकादिः ॥ ३२ ॥ मतौ बह्वचोऽनजिरादीनाम् । ६ । ३ । ११९ ॥ अजिर खदिर पुलिन हंसक ( हंस ) कारण्ड ( कारण्डव ) चक्रवाक ॥ इत्यजिरादिः ॥ ३३ ॥ शरादीनां च । ६ । ३ । १२० ॥ शर वंश धूम अहि कपि मणि मुनि शुचि हनु ॥ इति शरादिः ॥ ३४ ॥
• अपील्वादीनामिति वक्तव्यम् * ६ । ३ । १२१ ॥ पीलु दारु रुचि चारु गम्- कम् ॥ इति पील्वादिः ॥ ३५ ॥ बिल्वकादिभ्यश्छस्य लुक् । ६ । ४ । १५३ ॥ छविधानार्थे ये नडादयस्ते यदा छसन्नियोगे कृतकुगागमास्ते बिल्वकादयः ॥ ३६ ॥ सप्तमोऽध्यायः । स्नात्व्यादयश्च । ७ । १ । ४९ ॥ स्नात्वी पीत्वी ॥ इति स्नात्व्यादिः ॥ आकृ- तिगणः ॥ १ ॥ द्वारादीनां च । ७ । ३ । ४ ॥ द्वार स्वर स्वाध्याय व्यल्काश स्वस्ति स्वर स्फ्यकृत् स्वादु मृदु श्वस् श्वन् स्व ॥ इति द्वारादिः ॥ २ ॥ स्वागतादीनां च । ७ । ३ । ७ ॥ स्वागत स्वध्वर स्वङ्ग व्यङ्ग व्यड व्यवहार स्वपति ॥ इति स्वागतादिः ॥ ३ ॥ अनुशतिकादीनां च । ७ । ३ । २० ॥ अनुशतिक अनुहोड अनुसंवरण ( अनुसंचरण ) अनुसंवत्सर अङ्गारवेणु असिहत्य अस्यहत्य अस्येहति वध्योग पुष्करसद् अनुहरत् कुरुकत

( ७८ ) गणपाठे- कुरुपञ्चाल उदक्शुद्ध इहलोक परलोक सर्वलोक सर्वपुरुष सर्वभूमि प्रयोग परस्त्री । राज- पुरुषार्थ्यत्रि । सुत्रनड ॥ इत्यनुशतिकादिः ॥ आकृतिगणोऽयम् ॥ तेन अभिगम अधि- भूत अधिदेव चतुर्विद्या ॥ इत्यादिः ॥ ४ ॥

• क्षिपकादीनां चोपसंख्यानम् * ७ । ३ । ४५ ॥ क्षिपका ध्रुवका चरका सेवका करका चटका अवका हलका अलका कन्यका ध्रुवका एडका ॥ इति क्षिपकादिः ॥ आकृतिगणः ॥ ५ ॥ न्यङ्क्वादीनां च । ७ । ३ । ५३ ॥ न्यङ्कु मद्गु भृगु दूरेपाक फलेपाक क्षणेपाक दूरेपाका फलेपाका दूरेपाकु फलेपाकु तक्र ( तत्र ) वक्र ( चक्र ) व्यतिषङ्ग अनुषङ्ग अवसर्ग उपसर्ग श्वपाक मांसपाक ( मासपाक ) मूलपाक कपोतपाक उलूकपाक । संज्ञायां मेघनिदा- घायदाघार्घाः । न्यग्रोध विरुत ॥ इति न्यङ्क्वादिः ॥ ६ ॥
• काण्यादीनां वेति वक्तव्यम् * ७ । ४ । ३ ॥ कण रण भण श्रण लुप हेठ ह्लायि वाणि लोटि ( लोठि ) लोपि ॥ इति काण्यादिः ॥ ७ ॥ अष्टमोऽध्यायः । तिङो गोत्रादीनि कुत्सनाभीक्ष्ण्ययोः । ८ । १ । २७ ॥ गोत्र ब्रुव प्रवचन प्रहसन प्रकथन प्रत्ययन प्रपञ्च प्राय न्याय प्रचक्षण विचक्षण अवचक्षण स्वाध्याय भूयिष्ठ वानाम ॥ इति गोत्रादिः ॥ १ ॥ पूजनात्पूजितमनुदात्तं काष्ठादिभ्यः । ८ । १ । ६७ ॥ काष्ठ दारुण अमातापुत्र वेश अनाज्ञात अनुज्ञात अपुत्र अयुत अद्भुत अनुक्त भृश घोर सुख परम सु अति॥इति काष्ठादिः॥२॥ मादुपधायाश्च मतोर्वोऽयवादिभ्यः । ८ । २ । ९ ॥ यव दल्मि ऊर्मि ( उर्मि ) भूमि कृमि कुञ्चा वशा द्राक्षा भ्राक्षा ध्रजि व्रजि ध्वजि निजि सिजि संजि हरित् ककुत् मरुत् गरुत् इक्षु द्रु मधु ॥ इति यवादिः ॥ आकृतिगणः ॥ ३ ॥
• अहरादीनां पत्यादिषूपसंख्यानम् * ८ । २ । ७० ॥ १ अहर् गीर् धूर् ॥ इत्यहरादिः ॥ ४ ॥ २ पति गण पुत्र ॥ इति पत्यादिः ॥ ५ ॥ कस्कादिषु च । ८ । ३ । ४८ ॥ कस्कः कौतस्कुतः आतुष्पुत्रः शुनस्कर्णः सद्यस्कालः सद्यस्त्रीः साद्यस्कः कांस्कान् सर्पिष्कुण्डिका धनुष्कपालम् बहिष्पलम् ( बर्हिष्पलम् ) यजुष्पा- त्रम् अयस्कान्तः तमस्काण्डः अयस्काण्डः मेदस्पिण्डः भास्करः अहस्करः ॥ इति कस्कादिः ॥ आकृतिगणः ॥ ६•॥ सुषामादिषु च । ८ । ३ । ९८ ॥ सुषामा निःषामा दुःषामा सुपेधः निषेधः निःषेधः दुःषेधः सुषंधिः निःषंधिः दुःषंधिः सुष्ठु दुष्ठु । गौरिपक्थः संज्ञायाम् । प्रतिषिणका जलाषाहम् ( जलापाडम् ) नैषेचनम् दुन्दुभिषेवणम् ( दुन्दुभिषेचनम् ) । एति संज्ञायामगात् । नक्षत्राद्वा। हरिषेणः रोहिणीषेणः ॥ इति सुषामादिः ॥ आकृतिगणः ॥ ७ ॥

अष्टमोऽध्यायः । (७९) न रपरसृपिसृजिसपृशिसपृहिसवनादीनाम् । ८.३।११० ॥ सवने सवने । सूते सूते । सोमे सोमे । सवनमुखे सवनमुखे । किसं किसम् (किंसः किसः ) । अनुसवनमनुसवनम् । गोसनिं गोसनिम् । अश्वसनिमश्वसनिम् ॥ पाठान्तरम् ॥ सवनेसवने । सवनमुखे सवनमुखे । अनुसवनमनुसवनम् । संज्ञायां बृहस्पतिसवः । शकुनिसवनम् । सोमे सोमे । सूते सूते । संवत्सरे संवत्सरे । बिसं बिसम् । किसं किसम् । मुसलं मुसलम् गोसनिम् अश्वसनिम् ॥ इति सवनादिः ॥ ८ ॥

• इरिकादिभ्यः प्रतिषेधो वक्तव्यः * ८ । ४ । ६ ॥ इरिका मिरिका तिमिरा ॥ इत्यीरिकादिः । आकृतिगणः ॥ ९ ॥
• गिरिनद्यादीनां च । ८ । ४ । १० ॥ गिरिनदी गिरिनख गिरिनद्ध । गिरिनितम्ब चक्रनदी चक्रनितम्ब तुर्यमान मात्रोन आर्गयन ॥ इति गिरिनद्यादिः ॥ आकृ० ॥ १० ॥ क्षुम्नादिषु च । ८ । ४ । ३९ ॥ क्षुम्न तृनमन नंदिन् नन्दन नगर । एतान्युत्तरपदानि संज्ञायां प्रयोजयन्ति । हरिनन्दी हरिनन्दनः गिरिनगरम् । नृतिर्यङि प्रयोजयन्ति । नरीनृत्यते । नर्तन गहन नन्दन निवेश निवास अभि अनूप । एतान्युत्तरपदानि प्रयोजयन्ति । परिनर्तनं वारिगहनं परिनन्दनं शरनिवेशः शरनिवासः शराभिः दर्भानूपः । आचार्यादणत्वं च ॥ आकृ- तिगणोऽयम् । पाठान्तरम् ॥ क्षुम्ना तृप्नु नृनमन नरनगर नन्दन । यङ्नृतौ । गिरिनदी गुहगमन निवेश निवास अभि अनूप आचार्यभोगीन चतुर्हायन । इरिकादीनि वनोत्तरपदानि संज्ञायाम् । इरिका तिमिर समीर कुबेर हरि कर्मार ॥ इति क्षुम्नादिः ॥ ११ ॥ ॥ इति श्रीपाणिनिमुनिप्रणीतो गणपाठः समाप्तः ॥

धातुपाठः।

येनाक्षरसमाम्नायमधिगम्य महेश्वरात् । कृत्स्नं व्याकरणं प्रोक्तं तस्मै पाणिनये नमः ॥ १ ॥ वाक्यकारं वररुचिं भाष्यकारं पतञ्जलिम् । पाणिनिं सूत्रकारं च प्रणतोऽस्मि मुनित्रयम् ॥ २ ॥ भ्वादिगणः। १ भू सत्तायाम् ॥ उदात्तः परस्मैभाषः ॥ २ एध वृद्धौ । ३ स्पर्ध संघर्षे । ४ गाधृ प्रतिष्ठालिप्सयोर्ग्रन्थे च । ५ बाधृ लोडने । ६ नाथृ ७ नाधृ याच्ञोपतापैश्वर्याशीःषु । ८ दध धारणे । ९ स्कुदि आप्रवणे । १० ष्विदि श्वैत्ये । ११ वदि अभिवादनस्तुत्योः ॥ १२ भदि कल्याणे सुखे च । १३ मदि स्तुतिमोदमदस्वप्नकान्तिगतिषु । १४ स्पदि किंचित्चलने । १५ क्लिदि परिदेवने । १६ मुद हर्षे । १७ दद दाने । १८ ष्वद । १९ स्वर्द आस्वादने । २० ऊर्ह माने क्रीडायां च । २१ कूर्द २२ खूर्द २३ गूर्द २४ गुद क्रीडायामेव । २५ षूद क्षरणे । २६ हाद अव्यक्ते शब्दे । २७ ह्लादी सुखे च । २८ स्वाद आस्वादने । २९ पर्द कुत्सिते शब्दे । ३० यती प्रयत्ने । ३१ युतृ ३२ जुतृ भासने । ३३ विथृ ३४ वेथृ याचने । ३५ श्रथि शैथिल्ये । ३६ ग्रथि कौटिल्ये । ३७ कत्थ श्लाघायाम् ॥ एधादय उदात्ता अनु- दात्तेत आत्मनेभाषाः ३८ अत सातत्यगमने । ३९ चिती संज्ञाने । ४० च्युतिर् आसि- चने । ४१ च्युतिर् क्षरणे । ४२ मन्थ विलोडने । ४३ कथि ४४ पृथि ४५ लुथि ४६ मथि हिंसासंक्लेशनयोः । ४७ षिध गत्याम् । ४८ षिधू शास्त्रे माङ्गल्ये च । ४९ खाद भक्षणे । ५० खद स्थैर्ये हिंसायां च । ५१ बद स्थैर्ये । ५२ गद व्यक्तायां वाचि । ५३ रद विलेखने । ५४ णद अव्यक्ते शब्दे । ५५ अर्द गतौ याचने च । ५६ नर्द ५७ गर्द शब्दे । ५८ तर्द हिंसायाम् । ५९ कर्द कुत्सिते शब्दे । ६० खर्द दन्दशूके । ६१ अति ६२ अदि बन्धने । ६३ इदि परमैश्वर्ये । ६४ बिदि अवयवे ॥ मिदि इत्येके ॥ ६५ गडि वदनैकदेशे । ६६ गिडि कुत्सायाम् । ६७ टुनदि समृद्धौ । ६८ चदि आह्लादे । ६९ त्रदि चेष्टायाम् । ७० कदि ७१ क्रदि ७२ क्लदि आह्वाने रोदने च । ७३ क्लिदि परि- देवने । ७४ शुन्व शुद्धौ ॥ अतादय उदात्ता उदात्तेतः परस्मैभाषाः ७५ शीकृ सेचने । ७६ लोकृ दर्शने । ७७ श्लोकृ संघाते । ७८ द्रेकृ ७९ ध्रेकृ शब्दोत्साहयोः । ८० रेकृ शङ्कायाम् ८१ सेकृ ८२ स्रेकृ ८३ स्रकि ८४ श्रकि ष्लकि ८५ गतौ । ८६ शकि शङ्का- याम् । ८७ अकि लक्षणे । ८८ वकि कौटिल्ये । ८९ मकि मण्डने । ९० कक लौल्ये । ९१ कुक ९२ वृक आदाने । ९३ चक तृप्तौ प्रतिघाते च । ९४ ककि ९५ वकि ९६ श्वकि ९७ त्रकि ९८ ढौक ९९ त्रौक १०० ष्बष्क १०१ वस्क १०२ मस्क १०३ टिक १०४

गतौ - sañj / svasj / sasj / sja). Wait, २०५: म्लेछ or म्लेच्छ? Image: म्लेछ - it has only one छ! म्लेछ अव्यक्ते.

*   Line 25 (L26):
    `शब्दे । २०६ लछ २०७ लाछि लक्षणे । २०८ वाछि इच्छायाम् । २०९ आछि आयामे ।`
    Wait, look at २०६: `लछ` (one छ).
    २०७: `लाछि` (ल + ा + छ + ि).
    २०८: `वाछि` (व + ा + छ + ि).
    २०९: `आछि` (आ + छ + ि).
    Yes, single छ in all of them!

*   Line 26 (L27):
    `२१० हीछ लज्जायाम् । २११ हुर्च्छा कौटिल्ये । २१२ मुर्छा मोहसमुच्छ्राययोः । २१३`
    Wait:
    २१०: `हीछ` (ह + ी + छ).
    २११: `हुर्च्छा` (ह + ु + र् + च् + छ + ा = `हुर्च्छा`).
    २१२: `मुर्छा` (म + ु + र् + छ + ा = `मुर्छा` - wait, is there a

अव्यक्ते शब्दे । २३८ लज २३९ लजि भर्जने । २४० लाज २४१ लाजि भर्त्सने च । २४२ जज २४३ जजि युद्धे । २४४ तुज हिंसायाम् । २४५ तुजि पालने । २४६ गज २४७ गजि २४८ गृज २४९ गृजि २५० मुज २५१ मुजि शब्दार्थाः । २५२ गज मदे च । २५३ वज २५४ व्रज गतौ ॥ शुचादय उदात्ता उदात्तेतः ( क्षिवर्जं ) पर- स्मैभाषाः ॥ २५५ अट्ट अतिक्रमहिंसयोः । २५६ वेष्ट वेष्टने । २५७ चेष्ट चेष्टायाम् । २५८ गोष्ठ २५९ लोष्ठ संघाते । २६० घट् चलने । २६१ स्फुट विकसने । २६२ अठि गतौ । २६३ वठि एकचर्यायाम् । २६४ मठि २६५ कठि शोके । २६६ मुठि पालने । २६७ हेठ विबाधायाम् । २६८ एठ च । २६९ हिडि गत्यनादरयोः। २७० हुडि संघाते। २७१ कुडि दाहे । २७२ वडि विभाजने । २७३ मडि च २७४ भडि परिभाषणे । २७५ पिडि संघाते । २७६ मुडि मार्जने । २७७ तुडि तोडने २७८ हुडि वरणे । हरणे इत्येके । २७९ चडि कोपे । २८० शडि रुजायां संघाते च । २८१ तडि ताडने । २८२ पडि गतौ । २८३ कडि मदे । २८४ खडि मन्थे । २८५ हेड्ट् २८६ होड्ट् अनादरे । २८७ बाट्ट् आप्लाव्ये । २८८ द्राट्ट् २८९ भ्राट्ट् विशरणे । २९० शाट्ट् श्लाघायाम् ॥ अट्टादय उदात्ता अनुदात्तेत आत्मनेभाषाः ॥ २९१ शोट्ट् गर्वे । २९२ यौट्ट् बन्धे । २९३ म्लेट्ट् २९४ श्रट्ट् उन्मादे । २९५ कटे वर्षावरणयोः । चट्टे इत्येके । २९६ अट २९७ पट गतौ । २९८ रट परिभाषणे । २९९ लट बाल्ये ॥ ३०० शट रुजाविशरण- गत्यवसादनेषु । ३०१ वट वेष्टने । ३०२ किट ३०३ खिट त्रासे । ३०४ शिट ३०५ षिट अनादरे । ३०६ जट ३०७ झट संघाते । ३०८ भट भृतौ । ३०९ तट उच्छ्राये । ३१० खट काङ्क्षायाम् । ३११ णट नृत्तौ । ३१२ पिट शब्दसंघातयोः । ३१३ हट दीप्तौ । ३१४ पट अवयवे । ३१५ लुट विलोडने । डान्तोऽयमित्येके । ३१६ चिट पर- प्रेष्ये । ३१७ विट शब्दे । ३१८ विट आक्रोशे । हिठ इत्येके ॥ ३१९ इट ३२० किट ३२१ कटी गतौ । ३२२ मडि भूषायाम् । ३२३ कुडि वैकल्ये । ३२४ मुट मर्दने । ३२५ चुडि अल्पीभावे । ३२६ मुडि खण्डने ॥ पुडि चेत्येके । ३२७ रुटि ३२८ लुटि स्तेये । रूठि लुठि इत्येके । रूडि लूडि इत्यपरे । ३२९ स्फुटि विशरणे । स्फुटि इत्यपि केचित् । ३३० पठ व्यक्तायां वाचि । ३३१ वठ स्थौल्ये । ३३२ मठ मदनिवासयोः । ३३३ कठ कृच्छ्रजीवने । ३३४ रठ परिभाषणे । रठ इत्येके ॥ ३३५ हठ प्लुतिशठत्वयोः । बलात्कारे इत्यन्ये ॥ ३३६ रुठ ३३७ लुठ ३३८ उठ उपघाते । ऊठ इत्येके । ३३९ पिठ हिंसासं- क्लेशनयोः । ३४० शठ कैतवे च । ३४१ शुठ प्रतिघाते । शुठि इति स्वामी । ३४२ कुठि च । ३४३ लुठि आलस्ये प्रतिघाते च । ३४४ शुठि शोषणे । ३४५ रूटि ३४६ लूटि गतौ । ३४७ चुड्डु भावकरणे । ३४८ अड्डु अभियोगे । ३४९ कड्डु कार्कश्ये । चुड्डा- दयस्त्रयो दोपधाः । ३५० क्रीड्डु विहारे । ३५१ तुड्डु तोडने । तूड्डु इत्येके । ३५२ हुड्डू ३५३ हूड्डु ३५४ होड्डु गतौ । ३५५ रौड्डु अनादरे । ३५६ रोड्डु ३५७ लोड्डु उन्मादे ।

३५८ अड उद्यमे । ३५९ लड विलासे ॥ लल इत्येके । ३६० कड मदे । कडि इत्येके । ३६१ गडि वदनैकदेशे ॥ शौत्रादय उदात्ता उदात्तेतः परस्मैभाषाः । ३६२ तिपृ ३६३ तेपृ ३६४ टिपृ ३६५ ढेपृ क्षरणार्थाः । तेपृ कम्पने च । ३६६ ग्लेपृ दैन्ये । ३६७ टुवेपृ कम्पने । ३६८ केपृ ३६९ गेपृ ३७० ग्लेपृ च । ३७१ मेपृ ३७२ रेप़् ३७३ लेपृ गतौ । ३७४ त्रपूष् लज्जायाम् ३७५ कपि चलने । ३७६ रवि ३७७ लवि ३७८ अवि शब्दे ३७९ लवि अवस्रंसने च । ३८० कवृ वर्णे । ३८१ क्लीबृ अधाष्टर्य्ये ३८२ क्षीबृ मदे । ३८३ शीभृ कत्थने । ३८४ चीभृ च । ३८५ रेभृ शब्दे ॥ अभिरमी क्वचित्पठ्येते ॥ ३८६ ष्टभि ३८७ स्कभि प्रतिबन्धे । ३८८ जभि ३८९ जृभि गात्रविनामे । ३९० शल्भ कत्थने । ३९१ वल्भ भोजने । ३९२ गल्भ धाष्टर्य्ये । ३९३ श्रम्भु प्रमादे । दन्त्यादिश्च । ३९४ ष्टुभ् स्तम्भे । तिप्यादय उदात्ता अनुदात्तेत आत्मनेभाषाः । तिपिस्त्व- नुदात्तः । ३९५ गुपू रक्षणे । ३९६ धूप संतापे । ३९७ जप ३९८ जल्प व्यक्तायां वाचि । ३९९ जप मानसे च । ४०० चप सान्त्वने । ४०१ षप समवाये । ४०२ रप ४०३ लप व्यक्तायां वाचि । ४०४ चुप मन्दायां गतौ । ४०५ तुप ४०६ तुम्प ४०७ त्रुप ४०८ त्रुम्प ४०९ तुफ ४१० तुम्फ ४११ त्रुफ ४१२ त्रुम्फ हिंसार्थाः । ४१३ पर्प ४१४ रफ ४१५ रफि ४१६ अर्व ४१७ पर्व ४१८ लर्व ४१९ वर्व ४२० मर्व ४२१ कर्व ४२२ खर्व ४२३ गर्व ४२४ शर्व ४२५ पर्व ४२६ चर्व गतौ । ४२७ कुवि आच्छा- दने । ४२८ छुवि ४२९ तुबि अर्दने । ४३० चुबि वक्त्रसंयोगे । ४३१ पृसु ४३२ पृम्भु हिंसार्थौ ॥ बिभु बिम्भु इत्येके । ४३३ शुभ ४३४ शुम्भ भाषणे ॥ भासने इत्येके । हिंसाया- मित्यन्ये ॥ गुपादय उदात्ता उदात्तेतः परस्मैभाषाः । ४३५ घिणि ४३६ घुणि ४३७ घृणि ग्रहणे । ४३८ धुण ४३९ धूर्ण भ्रमणे । ४४० पण व्यवहारे स्तुतौ च ४४१ पन च । ४४२ माम क्रोधे । ४४३ क्षमूष् सहने । ४४४ कमु कान्तौ ॥ घिण्यादय उदात्ता अनु- दात्तेत आत्मनेभाषाः । ४४५ अण ४४६ रण ४४७ वण ४४८ मण ४४९ मग ४५० कण ४५१ क्कण ४५२ व्रण ४५३ अण ४५४ ध्वण शब्दार्थाः ॥ धण इत्यपि केचित् ॥ ४५५ ओणू अपनयने । ४५६ शोणू वर्णगत्योः ४५७ श्रोणू संघाते । ४५८ श्लोणू च । ४५९ पैणू गतिप्रेरणश्लेषणेषु । ४६० भ्रण शब्दे ॥ रण इत्यपि केचित् ४६१॥ कनी दीप्तिकान्तिगतिषु । ४६२ ष्टन ४६३ वन शब्दे ॥ ४६४ वन ४६५ पण संभक्तौ । ४६६ अम गत्यादिषु । ४६७ द्रम ४६८ हम्म ४६९ मीमृ गतौ । ४७० चमु ४७१ छमु ४७२ जमु ४७३ झमु अदने ४७४ क्रमु पादविक्षेपे । अणादय उदात्ता उदात्तेतः परस्मैभाषाः । ४७५ अय ४७६ वय ४७७ पय ४७८ मय ४७९ चय ४८० तय ४८१ णय गतौ । ४८२ दय दानगतिरक्षणहिंसादानेषु । ४८३ रय गतौ । ४८४ ऊयी तन्तुसंताने । ४८५ पूयी विशरणे दुर्गन्धे च । ४८६ क्नूयी शब्दे उन्दे च । ४८७ क्ष्मायी विधूनने । ४८८ स्फायी । ४८९ ओप्यायी वृद्धौ । ४९० तायृ संतानपालनयोः ।

मर्व पूरणे । ५८० चर्व अदने । Line 23: ५८१ भर्व हिंसायाम् । ५८२ कर्व५८३ खर्व५८४ गर्व दर्पे । ५८५ अर्व ५८६ शर्व ५८७ Line 24: षर्व हिंसायाम् । ५८८ इवि व्याप्तौ । ५८९ पिवि ५९० मिवि ५९१ णिवि सेचने ॥ सेवने Line 25: इत्येके ॥ ५९२ हिवि५९३ दिवि५९४ विवि ५९५ जिवि प्रीणनार्थाः । ५९६ रिवि ५९७ Line 26: रवि ५९८ धवि गत्यर्थाः । ५९९ कृवि हिंसाकरणयोश्च । ६०० मव बन्धने । ६०१ अव Line 27: रक्षणगतिकान्तिप्रीतितृप्त्यवगमप्रवेशश्रवणस्वाम्यर्थयाचनक्रियेच्छादीप्त्यवाप्त्यालिङ्गनहिंसादानभा- Line 28: वगृद्धिषु ॥ मव्यादय उदात्ता उदात्तेतः परस्मैभाषाः। जिस्त्वनुदात्तः॥ ६०२ धावु गति- Line 29: शुद्ध्योः । उदात्तः स्वरितेदुभयतोभाषः॥ ६०३ धुक्ष ६०४ धिक्ष संदीपनक्लेशनजीवनेषु। Line 30: ६

भाष व्यक्तायां वाचि । ६१४ वर्ष स्नेहने ६१५ गेष्ट् अन्विच्छायाम् । ग्लेष्ट् इत्येके ॥ ६१६ पेष्ट् प्रयत्ने । ६१७ जेष्ट् ६१८ पेष्ट् ६१९ एष्ट् ६२० प्रेष्ट् गतौ । ६२१ रेष्ट् ६२२ हेष्ट् ६२३ हेष्टृ अव्यक्ते शब्दे । ६२४ कासृ शब्दकुत्सायाम् । ६२५ भासृ दीप्तौ । ६२६ णासृ ६२७ रासृ शब्दे । ६२८ णस कौटिल्ये । ६२९ म्यस भये । ६३० आङः शसि इच्छायाम् । ६३१ ग्रसु ६३२ ग्लसु अदने । ६३३ ईह चेष्टायाम् । ६३४ वहि ६३५ महि वृद्धौ । ६३६ अहि गतौ । ६३७ गर्ह ६३८ गह कुत्सायाम् । ६३९ बर्ह ६४० । बृह प्राधान्ये । ६४१ वर्ह ६४२ वह परिभाषणहिंसाच्छादनेषु । ६४३ प्लिह गतौ । ६४४ वैह ६४५ जेह ६४६ बाह प्रयत्ने ॥ जेह गतावपि ॥ ६४७ दाह निद्राक्षये ॥ निक्षेपे इत्येके ॥ ६४८ काशृ दीप्तौ । ६४९ ऊह वितर्के । ६५० गाहू विलोडने । ६५१ गूङ् गर्हणे । ६५२ ग्लह च । ६५३ घुषि कान्तिकरणे ॥ घष इति केचित् ॥ धुक्षादय उदात्ता अनुदात्तेत आत्मनेभाषाः ॥ ६५४ ब्रुषिँ अविशन्दने । ६५५ अक्षू व्याप्तौ । ६५६ तक्षू ६५७ त्वक्षू तनूकरणे । ६५८ उक्ष सेचने । ३५९ रक्ष पालने ६६० णिक्ष चुम्बने । ६६१ तृक्ष ६६२ स्तृक्ष ६६३ णक्ष गतौ । ६६४ वक्ष रोषे ॥ संघाते इत्येके ॥ ६६५ मृक्ष संघाते ॥ म्रक्ष इत्येके ॥ ६६६ तक्ष त्वचने । ६६७ सूक्ष आदरे ॥ ६६८ काक्षि ६६९ वाक्षि ६७० माक्षि काङ्क्षायाम् । ६७१ द्राक्षि ६७२ ध्राक्षि ६७३ ध्वाक्षि घोरवासिते च । ६७४ चूष पाने । ६७५ तूष तुष्टौ । ६७६ पूष वृद्धौ । ६७७ मूष स्तेये । ६७८ लूप ६७९ रूप भूषायाम् ६८० ग्रूप प्रसवे । ६८१ यूष हिंसायाम् ६८२ जूष च । ६८३ भूष अलंकारे । ६८४ ऊष रुजायाम् । ६८५ ईष उञ्छे । ६८६ कष ६८७ खष ६८८ शिष ६८९ जष ६९० झष ६९१ शष ६९२ वष ६९३ मष ६९४ रुष ६९५ रिष हिंसार्थाः ६९६ भष भर्त्सने । ६९७ उष दाहे । ६९८ जिषु ६९९ विषु ७०० मिषु सेचने । ७०१ पुष पुष्टौ । ७०२ श्रिषु ७०३ श्लिषु ७०४ प्रुषु ७०५ प्लुषु दाहे । ७०६ पृषु ७०७ वृषु ७०८ मृषु सेचने ॥ मृषु सहने च । इतरौ हिंसासंक्लेशनयोश्च ॥ ७०९ घृषु संघर्षे । ७१० हृषु अलीके । ७११ तुस ७१२ हस ७१३ हुस ७१४ रस शब्दे ७१५ लस श्लेषणक्रीडनयोः । ७१६ घस्लृ अदने । ७१७ जर्ज ७१८ चर्च ७१९ झर्झ परिभाष- णहिंसातर्जनेषु । ७२० पिस्तृ ७२१ पेस्तृ गतौ । ७२२ हसे हसने । ७२३ णिश समाधौ । ७२४ मिश ७२५ मश शब्दे रोषकृते च । ७२६ शव गतौ ७२७ । शश प्लुतगतौ । ७२८ शसु हिंसायाम् । ७२९ शंसु स्तुतौ ॥ दुर्गतावित्येके ॥ ७३० चह परिकल्पने ७३१ मह पूजायाम् । ७३२ रह त्यागे । ७३३ रहि गतौ । ७३४ दह ७३५ दृहि ७३६ बृह ७३७ बृहि वृद्धौ ॥ बृहि शब्दे च बृहिर् चेत्येके ७३८ तुहिर् ७३९ दुहिर् ७४० उहिर् अर्दने । ७४१ अर्ह पूजायाम् ॥ घुषिरादय उदात्ता उदात्तेतः परस्मै- भाषाः ॥ घसिस्त्वनुदात्तः ॥ ७४२ द्युत दीप्तौ । ७४३ श्चिता वर्णे । ७४४ ञिमिदा स्नेहने ७४५ ञिष्विदा स्नेहनमोचनयोः ॥ मोहनयोरित्येके । ञिश्विदा चेत्येके । ७४६ ॥

: "८४७ राजू दीप्तौ" or "राजृ"? In Dhatupatha, the root is "राजृँ दीप्तौ"! Look at the image in Line 27: "८४७ राजृ दीप्तौ" - wait, look at the bottom of ज: it has a loop of 'ृ'! Yes! It is 'राजृ' (रा + ज + ृ)! Wait, look at line 27: "८४७ राजृ दीप्तौ" - yes, it's ज with ृ (राजृ)!

Wait, let's check Line 28: "उदात्तः स्वरितेदुभयतोभाषः । ८४८ टुभ्राजू ८४९ टुभ्राशू ८५० टुम्लाशु दीप्तौ ॥" Wait, are they "टुभ्राजू" or "टुभ्राजृ"? Look at ८४८: "टुभ्राजू" - it has an u-matra (ू) or ृ? In Dhatupatha, the roots are: "टुभ्राजृँ दीप्तौ", "टुभ्राशॄँ दीप्तौ", "टुम्लाशॄँ दीप्तौ"! Let's look closely at line 28: ८४८: टुभ्राजू or टुभ्राजृ? Look at the mark under ज: it curves down and to the right, with a loop

धान्यावरोधने च । ८६६ पुल महत्त्वे । ८६७ कुल संस्त्याने बन्धुषु च । ८६८ शल ८६९ हुल ८७० पल्ल गतौ । ८७१ कथे निष्पाके । ८७२ पथे गतौ । ८७३ मथे विलोडने । ८७४ टुवम उद्गिरणे । ८७५ असु चलने । ८७६ क्षर संचलने ॥ स्यमादय उदात्ता उदात्तेतः परस्मैभाषाः॥ ८७७ षह मर्षणे॥ उदात्तोऽनुदात्तेदात्मनेभाषः॥८७८॥ रमु क्रीडायाम् ॥ अनुदात्त उदात्तेदात्मनेभाषः ॥ ८७९ षद्लृ विशरणगत्यवसादनेषु । ८८० शद्लृ शातने । ८८१ कृश आह्वाने रोदने च ॥ षदादयस्त्रयोऽनुदात्ता उदात्तेतः परस्मैभाषाः ॥ ८८२ कुच संपर्शनकौटिल्यप्रतिष्टम्भविलिखनेषु । ८८३ बुध अवगमने । ८८४ रुह बीजजन्मनि प्रादुर्भावे च । ८८५-कस गतौ ॥ वृत् । कुचादय उदात्ता उदात्तेतः परंस्मैभाषाः ॥ रुहिस्त्वनुदात्तः ॥ ८८६ हिक अव्यक्ते शब्दे । ८८७ अञ्चु गतौ याचने च ॥ अचु इत्येके । अचि इत्यपरे ॥ ८८८ टुयाचृ याच्ञायाम् । ८८९ रेटृ परिभाषणे । ८९० चते ८९१ चदे याचने । ८९२ प्रोथ पर्याप्तौ । ८९३ मिट्ट मेट्ट ८९४ मेधाहिंसनयोः ॥ थान्ताविमाविति स्वामी । धान्ताविति न्यासः ॥ ८९५ मेथृ संगमे च । ८९६ णिह्ट ८९७ णेह्ट कुत्सासन्निकर्षयोः ८९८ शृधु ८९९ मृधु उन्दे । ९०० बुधिर् बोधने । ९०१ उबुन्दिर् निशामने । ९०२ वेतृ गतिज्ञानचिन्तानिशामनवादित्रग्रहणेषु ॥ नान्तोऽप्ययम् ॥ ९०३ खटन् अवदारणे । ९०४ चीवृ आदानसंवरणयोः । ९०५ चायृ पूजानिशामनयोः । ९०६ व्ययी गतौ । ९०७ दाशृ दाने । ९०८ भेषृ मये ॥ गतावित्येके ॥ ९०९ श्रेषु ९१० म्लेषु गतौ ९११ अस गतिदीप्त्यादानेषु ॥ अप इत्येके । ९१२ स्पश बाधनस्पर्शनयोः । ९१३ दीक्षिक्शान्तौ । ९१४ चष भक्षणे । ९१५ झष आदानसं- वरणयोः । ९१६ छप हिंसायाम् । ९१७ अक्ष ९१८ भक्ष अदने । ९१९ दासू दाने । ९२० माहृ माने । ९२१ गुँहू संवरणे ॥ हिक्कादय उदात्ताः स्वरितेत उभयतोभाषाः ॥ ९२२ श्लिष् सेवायाम् ॥ उदात्त उभयतोभाषः ॥ ९२३ भृञ् भरणे । ९२४ हृञ् हरणे । ९२५ धृञ् धारणे । ९२६ णीञ् प्रापणे ॥ भृञादयश्चत्वारोऽनुदात्ता उभयतो- भाषाः ॥ ९२७ धेट् पाने । ९२८ ग्लै ९२९ म्लै हर्षक्षये । ९३० वै व्यकरणे । ९३१ त्रै स्वप्ने । ९३२ द्यै तृप्तौ । ९३३ ध्यै चिन्तायाम् । ९३४ रै शब्दे । ९३५ स्त्यै ९३६ ष्ट्यै शब्दसंघातयोः ९३७ खै खदने । ९३८ क्षै ९३९ जै ९४० पै क्षये । ९४१ कै ९४२ गै शब्दे । ९४३ शै ९४४ श्रै पाके । ९४५ पै ९४६ ओवै शोषणे । ९४७ ट्यै ९४८ ष्णै वेष्टने ॥ शोभायां चेत्येके । ९४९ दैप् शोधने । ९५० पा पाने । ९५१ घ्रा गन्धोपादाने । ९५२ ध्मा शब्दाग्निसंयोगयोः । ९५३ ष्ठा गतिनिवृत्तौ । ९५४ । म्ना अभ्यासे । ९५५ दाण् दाने । ९५६ दृ कौटिल्ये । ९५७ सृ शब्दोपतापयोः ९५८ स्मृ चिन्तायाम् । ९५९ हृ संवरणे । ९६० सृ गतौ । ९६१ ऋ गतिप्रापणयोः । ९६२ गृ ९६३ घृ सेचने । ९६४ ध्वृ हूर्च्छने । ९६५ स्रु गतौ । ९६६ षु प्रसवैश्वर्ययोः । ९६७ श्रु श्रवणे । ९६८ ध्रु स्थैर्ये । ९६९ दु ९७० द्रु गतौ । ९७१ जि ९७२ जि अभिभवे ॥ ध्यत्यादयोऽनुदात्ताः पर-

भक्षणे । २ हन हिंसागत्योः । अनुदात्तावुदात्तेतौ परस्मैपदिनौ ॥ ३ द्विष Wait: "१ अद भक्षणे । २ हन हिंसागत्योः । अनुदात्तावुदात्तेतौ परस्मैपदिनौ ॥ ३ द्विष" Wait, root 1 is "अद भक्षणे ।"

अप्रीतौ । ४ । दुह प्रपूरणे । ५ दिह उपचये । ६ लिह आस्वाद्यने ॥ द्विषादयोऽनुदात्ताः Wait, 4 has dandas on both sides? "अप्रीतौ । ४ । दुह प्रपूरणे । ५ दिह उपचये । ६ लिह आस्वादने ॥ द्विषादयोऽनुदात्ताः" Wait, "आस्वादने" or "आस्वाद्यने"? It says "आस्वादने".

स्वरितेत उभयतोभाषाः ॥ ७ चक्षिङ् व्यक्तायां वाचि । दर्शनेपि ॥ अनुदात्तोऽनुदात्तेदा- Wait, "स्वरितेत उभयतोभाषाः ॥ ७ चक्षिङ् व्यक्तायां वाचि । दर्शनेपि ॥ अनुदात्तोऽनुदात्तेदा-" Wait, "स्वरितेत" or "स्वरितेत उभयतोभाषाः"? Yes, "स्वरितेत उभयतोभाषाः".

त्मनेपदी ॥ ८

/tu-kṣu). It is indeed टुक्षु!

Let's check line 6: ऊर्णुञ् आच्छादने ॥ उदात्त उभयतोभाषः ॥ ३० द्यु अभिगमने । ३१ षु प्रसवैश्वर्ययोः । Wait, "३० द्यु अभिगमने": Let's check Dhatupatha: root 30 of Adadi is "द्यु अभिगमने" (or "यु अभिगमने" already occurred at 23). Yes, 23 is यु मिश्रणेऽमिश्रणे च, and 30 is द्यु अभिगमने. Line 7 says "द्युप्रभृतयोऽनुदात्ताः". So it is definitely "द्यु"!

Let's check line 15: उदात्ता उदात्तेतः परस्मैभाषाः ॥ ५८ ञिष्वप् शये ॥ उदात्तः परस्मैभाषः॥ ५९ श्वस Wait, look at "५८ ञिष्वप्": Wait, is it ञिष्वप् or जिष्वप्? Look at the character: it really is shaped like 'जि' or 'ञि'? Wait, look at 'जि' in line 1: पिजि. Look at 'जि' in line 2: पृजि, वृजि. Look at 'जि' in line 15: "५८ जिष्वप्" - wait, in line

उदात्तेतः परस्मैभाषाः ॥२४ गा स्तुतौ ॥ अनुदात्तः परस्मैभाषः । घृप्रभृतय एकादश- च्छन्दसि । इयर्तिर्भाषायामपि ॥ इति श्लुविकरणा जुहोत्यादयः ॥ १ दिवु क्रीडाविजिगीषाव्यवहारद्युतिस्तुतिमोदमदस्वप्नकान्तिगतिषु । २ षिवु तन्तुसंताने । ३ ष्विवु गतिशोषगयोः । ४ ष्ठिवु निरसने । ५ ष्णुसु अदने ॥ अदाने इत्येके । अदर्शने इत्यपरे ॥ ६ ॥ ष्णसु निरसने । ७ क्नसु हरणदीप्त्योः । ८ व्युष दाहे । ९ प्लुष च । १० नृती गात्रविक्षेपे । ११ त्रसी उद्वेगे । १२ कुथ पूतीभावे । १३ पुथ हिंसायाम् । १४ गुथ परिवेष्टने । १५ क्षिप प्रेरणे । १६ पुष्प विकसने । १७ तिम १८ स्तिम १९ ष्टीम आर्द्रीभावे । २० व्रीड चोदने लज्जायां च । २१ इष गतौ । २२ षह २३ षुह चक्यर्थे । २४ जॄष् २५ झॄष् वयोहानौ ॥ दिवादय उदात्ता उदात्तेतः परस्मैभाषाः । क्षिपिस्त्व- नुदात्तः ॥ २६ षूङ् प्राणिप्रसवे । २७ डूङ् परितापे ॥ उदात्तावात्मनेभाषौ ॥ २८ दीङ् क्षये । २९ डीङ् विहायसा गतौ । ३० धीङ् आधारे । ३१ मीङ् हिंसायाम् । ३२ रीङ् श्रवणे । ३३ लीङ् श्लेषणे । ३४ व्रीङ् वृणोत्यर्थे ॥ वृत्त् । स्वादद्य ओदितः ॥३५ पीङ् पाने । ३६ माङ् माने । ३७ ईङ् गतौ । ३८ प्रीङ् प्रीतौ ॥ डीङादय आत्मनेपदिनोऽनुदात्ताः डीङ् तूदात्तः ॥ ३९ शो तनूकरणे । ४० छो छेदने । ४१ षो अन्तकर्मणि । ४२ दो अवखण्डने ॥ श्यतिप्रभृतयोऽनुदात्ताः परस्मैभाषाः ॥ ४३ जनी प्रादुर्भावे । ४४ दीपी दीप्तौ ॥ ४५ पूरी आप्यायने । ४६ तूरी गतित्वरणहिंसनयोः । ४७ धूरी ४८ गूरी हिंसा- गत्योः । ४९ घूरी ५० जूरी हिंसावयोहान्योः । ५१ शूरी हिंसास्तम्भनयोः । ५२ चूरी दाहे । ५३ तप ऐश्वर्ये वा । ५४ वृतु वरणे । ५५ क्लिश उपतापे । ५६ काशृ दीप्तौ । ५७ वाशृ शब्दे ॥ जन्यादय उदात्ता अनुदात्तेत आत्मनेभाषाः । तपिस्त्वनुदात्तः ॥ ५८ तृप तितिक्षायाम् । ५९ शुचि पूतीभावे । उदात्तौ स्वरितेतावुभयतोभाषौ ॥ ६० णह बन्धने । ६१ रञ्ज रागे । ६२शप आक्रोशे ॥ णहादयस्त्रयोऽनुदात्ताः स्वरितेत उभय- तोभाषाः ॥ ६३ पद गतौ । ६४ खिद दैन्ये । ६५ विद सत्तायाम् । ६६ बुध अवग- मने । ६७ युध संप्रहारे । ६८ अनो रुध कामे । ६९ अण प्रागने ॥ अन इत्येके ॥ ७० मन ज्ञाने । ७१ युज समाधौ । ७२ सृज विसर्गे । ७३ लिश अल्पीभावे । पदादयोऽनुदात्ता अनुदात्तेत आत्मनेभाषाः ॥ ७४ राधोऽकर्मकाद्वृद्धावेव । ७५ व्यध ताडने । ७६ पुष पुष्टौ । ७७ शुष शोषणे । ७८ तुप प्रीतौ । ७९ दुष वैकृत्ये । ८० श्लिष आलिङ्गने । ८१ शक विभाषितो मर्षेणे । ८२ ष्विदा गात्रप्रक्षरणे । ८३ क्रुध क्रोधे । ८४ क्षुध बुभुक्षायाम् । ८५ शुध शौचे । ८६ षिधु संराद्धौ । राधादयोऽनुदात्ता उदात्तेतः परस्मैभाषाः ॥ ८७ रध हिंसासंराध्योः । ८८ णश अदर्शने । ८९ तृप प्रीणने । ९० दृप हर्षमोहनयोः । ९१ द्रुह जिघांसायाम् । ९२ मुह वैचित्त्ये । ९३ष्णुह उद्गिरणे ९४ष्णिह प्रीतौ ॥ वृत्त । रधादय

उदात्ता उदात्तेतः परस्मैभाषाः ॥ ९५ शमु उपशमे । ९६ तमु काङ्क्षायाम् । ९७ दमु उपशमे । ९८ श्रमु तपसि खेदे च । ९९ भ्रमु अनवस्थाने । १०० क्षमू सहने । १०१ क्लमु ग्लानौ । १०२ मदी हर्षे ॥ वृत्त् ॥ १०३ असु क्षेपणे । १०४ यसु प्रयत्ने । १०५ जसु मोक्षणे । १०६ तसु उपक्षये । १०७ दसु च । १०८ वसु स्तम्भे । १०९ व्युष विभागे । व्युस इत्यन्ये । युस इत्यपरे ॥ ११० प्लुष दाहे । १११ विस प्रेरणे । ११२ कुस संश्लेषणे । ११३ बुस उत्सर्गे । ११४ मुस खंडने । ११५ मसी परिणामे ॥ समी इत्येके ॥ ११६ लुठ विलोडने । ११७ उच समवाये ११८ भृशु ११९ भ्रंशु अधःपतने । १२० वृश वरणे । १२१ कृश तनूकरणे । १२२ ञितृषा पिपासायाम् । १२३ दृप तृप्तौ । १२४ रुष १२५ रिष हिंसायाम् । १२६ दिप क्षेपे । १२७ कुप क्रोधे । १२८ गुप व्याकुलत्वे । १२९ युपु १३० रुपु १३१ लुपु विमोहने । १३२ लुभ गार्ध्ये । १३३ क्षुभ संचलने । १३४ णभ १३५ तुम हिंसायाम् ॥ क्षुभिनभितुभयो जुतादौ क्र्यादौ च पठ्यन्ते ॥ १३६ क्लिदू आर्दीभावे । १३७ ञिमिदा स्नेहने । १३८ ञिष्विदा स्नेहनमोचनयोः । १३९ ऋधु वृद्धौ । १४० गृधु अभिकाङ्क्षायाम् ॥ वृत्त् ॥ असुप्रभृतय उदात्ता उदात्तेतः पर- स्मैभाषाः ॥ इति श्यन्विकरणा दिवादयः ॥ ४ ॥ १ पूञ् अभिषवे । २ षिञ् बन्धने । ३ शिञ् निशाने । ४ डुमिञ् प्रक्षेपणे । ५ चिञ् चयने ६ स्तुञ् आच्छादने । ७ कृञ् हिंसायाम् । ८ वृञ् वरणे । ९ धुञ् कम्पने ॥ धूञ् इत्येके ॥ स्वादयोऽनुदात्ता उभयतोभाषाः । वृञ् उदात्तः ॥ १० दुद्रु उपतापे । ११ हि गतौ वृद्धौ च । १२ पृ प्रीतौ । १३ स्तृ प्रीतिपालनयोः ॥ प्रीतिचलनयोः इत्यन्ये । स्मृ इत्येके ॥ १४ आप्लृ व्याप्तौ । १५ शक्लृ शक्तौ । १६ राध १७ साध संसिद्धौ ॥ दुनोतिप्रभृतयोऽनुदात्ताः परस्मैभाषाः ॥ १८ अशू व्याप्तौ संघाते च । १९ ष्वि आस्कन्दने ॥ अशिश्वित्वी उदात्तावनुदात्तेतावात्मनेभाषौ ॥ २० तिक २१ तिग गतौ च । २२ षव हिंसायाम् । २३ जिधृषा प्रागल्भ्ये । २४ दम्भु दम्भने । २५ ऋधु वृद्धौ । २६ तृप प्रीणने इत्येके । छन्दसि । २७ अह व्याप्तौ । २८ दघ घातने पालने च । २९ चमु भक्षणे । ३० रि ३१ खि ३२ चिरि ३३ जिरि ३४ दाश ३५ ऋ हिंसायाम् ॥ ऋक्षं भाषायाम् इत्येके । ऋक्षैत्यजादिरेके । रेफवानित्यन्ये । वृत्त् । तिकादय उदात्ता उदात्तेतः परस्मैभाषाः ॥ इति श्नुविकरणाः स्वादयः ॥ ५ ॥ १ तुद व्यथने । २ णुद प्रेरणे । ३ दिश अतिसर्जने । ४ भ्रस्ज पाके । ५ क्षिप प्रेरणे । ६ कृष विलेखने ॥ तुदादयोऽनुदात्ताः स्वरितेत उभयतोभाषाः ॥ ७ ऋषी गतौ ॥ उदात्त उदात्तेत्परस्मैपदी ॥ ८ जुषी प्रीतिसेवनयोः । ९ ओविजी भयचलनयोः । १०

(९२) धातुपाठे- ओलजी ११ ओलस्जी क्रीडने ॥ जुषादय उदात्ता अनुदात्तेत आत्मनेभाषाः ॥ १२ ओव्रश्चू छेदने । १३ व्यच व्याजीकरणे । १४ उछि उञ्छे । १५ उछी विवासे । १६ ऋछ गतीन्द्रियप्रलयमूर्तिभावेषु । १७ मिछ उत्क्लेशे । १८ जर्ज १९ चर्च २० झर्झ परि- भाषणभर्त्सनयोः । २१ त्वच संवरणे । २२ ऋच स्तुतौ । २३ उब्ज आर्जवे । २४ उज्झ उत्सर्गे । २५ लुभ विमोहने । २६ रिफ कत्थनयुद्धनिन्दाहिंसादानेषु ॥ रिह इत्येके ॥ २७ तृप २८ तृम्फ तृप्तौ ॥ द्वावपि फान्तावित्येके ॥ २९ तुप ३० तुम्प ३१ तुफ ३२ तुम्फ हिंसायाम् । ३३ दृप ३४ दृम्फ उत्क्लेशे ॥ प्रथमोऽपि द्वितीयान्त इत्येके ॥ ३५ ऋफ ३६ ऋम्फ हिंसायाम् । ३७ गुफ ३८ गुम्फ ग्रन्थे । ३९ उभ ४० उम्भ पूरणे । ४१ शुभ ४२ शुम्भ शोभार्थे । ४३ दृभी ग्रन्थे । ४४ चृती हिंसाग्रन्थनयोः । ४५ विथ विधाने । ४६ जुड गतौ ॥ जुन इत्येके ॥ ४७ मृड सुखने । ४८ वृड च । ४९ पृण प्रीणने । ५० वृण च । ५१ मृण हिंसायाम् । ५२ तृण कौटिल्ये । ५३ पुण कर्मणि शुभे । ५४ मुण प्रतिज्ञाने । ५५ कुण शब्दोपकरणयोः । ५६ शुन गतौ । ५७ दृण हिंसागतिकौटिल्येषु । ५८ घृण ५९ घूर्ण भ्रमणे । ६० धुर ऐश्वर्यदीप्त्योः । ६१ कुर शब्दे । ६२ खुर छेदने । ६३ मुर संवेष्टने । ६४ क्षुर विलेखने । ६५ घुर भीमार्थशब्दयोः । ६६ पुर अग्रगमने । ६७ वृहू उद्यमने ॥ बृंह इत्यन्ये ६८ तृहू ६९ स्तृहू ७० तूंहू हिंसायार्थाः । ७१ इष इच्छायाम् । ७२ मिष स्पर्धायाम् । ७३ किल श्वैत्यक्रीडनयोः । ७४ तिल स्नेहे । ७५ चिल वसने । ७६ चल विल्सने । ७७ इल स्वप्नक्षेपकणयोः । ७८ विल संवरणे । ७९ बिल भेदने । ८० णिल गहने । ८१ हिल भावकरणे । ८२ शिल ८३ षिल उञ्छे । ८४ मिल श्लेषणे । ८५ लिख अक्षरविन्यासे ८६ कुट कौटिल्ये । ८७ पुट संश्लेषणे ८८ कुच संकोचने । ८९ गुज शब्दे । ९० गुड रक्षायाम् । ९१ डिप क्षेपे । ९२ छुर छेदने । ९३ स्फुट विकसने । ९४ मुट आक्षेपमर्दनयोः । ९५ त्रुट छेदने । ९६ तुट कलहकर्मणि । ९७ चुट ९८ छुट छेदने । ९९ जुट बन्धने । १०० कुड मदे । १०१ लुट संश्लेषणे । १०२ कुड घनत्वे । १०३ कुड बाल्ये । १०४ पुड उत्सर्गे । १०५ घुट प्रतिघाते । १०६ तुड तोडने । १०७ थुड १०८ स्थुड संवरणे ॥ खुड छुड इत्येके ॥ १०९ स्फुर ११० फुल संचलने ॥ स्फुर स्फुरणे । स्फुल संचलने इत्येके । स्फर इत्यन्ये ॥ १११ स्कुड ११२ चुड ११३ व्रुड संवरणे ॥ ११४ कुड मृड निमज्जने इत्येके ॥ व्रश्चादय उदात्ता उदा- त्तेतः परस्मैभाषाः ॥ ११५ गुरी उद्यमने । उदात्तोऽनुदात्तेदात्मनेपदी ॥ ११६ णू स्तवने । ११७ धू विधूनने ॥ उदात्तौ परस्मैभाषौ ॥ ११८ गु पुरीषोत्सर्गे । ११९ धु गतिस्थैर्ययोः ॥ ध्रुव इत्येके ॥ अनुदात्तौ परस्मैपदिनौ ॥ १२० कुङ् शब्दे । उदात्त आत्मनेपदी ॥ दीर्घान्त इति कैयटादयः । ह्रस्वान्त इति न्यासः ॥ वृतृ ॥ १२१ पृङ् व्यायामे । १२२ मृङ् प्राणत्यागे ॥ अनुदात्तावात्मनेभाषौ ॥ १२३ रि १२४ पि गतौ । १२५ धि धारणे । १२६ क्षि निवासगत्योः ॥ रियत्ट्यादयोऽनुदात्ताः परस्मै-

भाषाः ॥ १२७ षू प्रेरणे । १२८ कॄ विक्षेपे । १२९ गृ निगरणे ॥ उदात्ताः परस्मै- भाषाः ॥ १३० दृङ् आदरे । १३१ धृङ् अवस्थाने ॥ अनुदात्तावात्मनेभाषौ ॥ ॥ १३२ ॥ प्रच्छ ज्ञीप्सायाम् ॥ वृत्त् ॥ १३३ सृज विसर्गे । १३४ टुमस्जौ शुद्धौ । १३५ रुजो भंगे । १३६ भुजो कौटिल्ये । १३७ छुप स्पर्शे । १३८ रुश १३९ रिश हिंसायाम् । १४० लिश गतौ । १४१ स्पृश संस्पर्शने । १४२ विच्छ गतौ । १४३ विश प्रवेशने । १४४ मृश आमर्शने । १४५ णुद प्रेरणे । १४६ षद्लृ विशरणगत्यवसाद- नेषु । १४७ शद्लृ शातने ॥ पृच्छत्यादयोनुदात्ता उदात्तेतः परस्मैभाषाः । विच्छ- स्तूपात्तः ॥ १४८ मिल संगमने ॥ उदात्तः स्वरितेदुभयतोभाषः ॥ १४९ मुञ्च्लृ मोक्षणे । १५० लुप्लृ छेदने । १५१ विद्लृ लाभे । १५२लिप उपदेहे । १५३ षिच क्षरणे॥ मुचादयोनुदात्ताः स्वरितेत उभयतोभाषाः । विन्दतिस्तूदात्तः ॥ १५४ कृती छेदने । उदात्त उदात्तेत्परस्मैपदी १५५ खिद परिघाते ॥ अनुदात्त उदात्तेत्परस्मैपदी ॥ १५६ पिश अवयवे ॥ उदात्त उदात्तेत्परस्मैपदी । वृत्त् ॥ इति शविकरणास्तुदादयः ॥ ६ ॥ १ रुधिर् आवरणे । २ भिदिर् विदारणे । ३ छिदिर् द्वैधीकरणे । ४ रिचिर् विरेचने । ५ विचिर् पृथग्भावे । ६ क्षुदिर् संपेषणे । ७ युजिर् योगे ॥ रुधादयोऽनुदात्ताः स्वरितेत उभयतोभाषाः ॥ ८ उञ्छिर् दीप्तिदेवनयोः । ९ उत्तृदिँ हिंसानादरयोः ॥ उदात्तौ स्वरितेतावुभयतोभाषौ ॥ १० कृती वेष्टने । उदात्त उदात्तेत्परस्मैपदी ॥ ११ जिइन्धी दीप्तौ ॥ उदात्तोऽनुदात्तेदात्मनेपदी ॥ १२ खिद दैन्ये । १३ विद विचा- रणे ॥ अनुदात्तावनुदात्तेतावात्मनेपदिनौ ॥ १४ शिष्लृ विशेषणे । १५ पिष्लृ संचूर्णने । १६ भञ्जो आमर्दने । १७ भुज पालनाभ्यवहारयोः ॥ शिषादयोऽनुदात्ता उदात्तेतः परस्मैभाषाः ॥ १८ तृह १९ हिंसि हिंसायाम् । २० उन्दी क्लेदने । २१ अञ्जू व्यक्तिम्रक्षणकान्तिगतिषु । २२ तञ्चू संकोचने । २३ ओविजी भय- चलनयोः । २४ वृजी वर्जने । २५ पृची संपर्के ॥ तृहादय उदात्ता उदात्तेतः परस्मै- पदिनः ॥ वृत्त् ॥ इति श्नम्विकरणा रुधादयः ॥ ७ ॥ १ तनु विस्तारे । २ षणु दाने । ३ क्षण हिंसायाम् । क्षिणु च । ४ ऋण गतौ । ५ तृणु अदने । ६ घृणु दीप्तौ ॥ तनादय उदात्ताः स्वरितेत उभयतोभाषाः ॥ ७ वेञ् याचने । ८ मनु अवबोधने ॥ उदात्तावनुदात्तेतावात्मनेभाषौ ॥ ९ डुकृञ् करणे ॥ अनुदात्त उभयतोभाषः ॥ इति उविकरणास्तनादयः ॥ ८ ॥

( ९४ ) धातुपाठे- १ डुक्रीञ् द्रव्यविनिमये । २ प्रीञ् तर्पणे कान्तौ च । ३ श्रीञ् पाके । ४ मीञ् हिंसायाम्। ५ षिञ् बन्धने । ६ स्कुञ् आप्रवणे । ७ युञ् बन्धने ॥ क्यादयोऽनुदात्ता उभयतोभाषाः॥ ८ क्नूञ् शब्दे । ९ द्रूञ् हिंसायाम् । १० पूञ् पवने । ११ लूञ् छेदने । १२ स्तॄञ् आच्छा- दने । १३ कृञ् हिंसायाम् । १४ वृञ् वरणे । १५ धूञ् कम्पने ॥ क्नूप्रभृतय उदात्ता उभ- यतोभाषाः ॥ १६ शॄ हिंसायाम् । १७ पॄ पालनपूरणयोः । १८ वॄ वरणे । भरणे इत्येके ॥ १९ मॄ भर्त्सने । २० मॄ हिंसायाम् । २१ दॄ विदारणे । २२ जॄ वयोहानौ ॥ झॄ इत्येके ॥ वॄ इत्यन्ये ॥ २३ नॄ नये । २४ कॄ हिंसायाम् । २५ ऋ गतौ ।