विक्रमोर्वशीयम् (महाकवि कालिदास - संस्कृत मूल एवं हिन्दी अनुवाद)

यहाँ पृष्ठ का देवनागरी लिप्यन्तरण प्रस्तुत है:

११८ विक्रमोर्वशीये राजा—अथ विष्टरोऽनुगृह्यताम् । (नारद उपविशति । सर्वे यथायोगमुपविशन्ति ।) राजा—(सविनयं ।) भगवन्, किमागमनप्रयोजनम् । नारद—राजन्, श्रूयतां महेन्द्रसन्देशः । राजा—आहितोऽस्मि । नारदः—यन्मापत्यां मय्या वनगमनाय कृतबुद्धिर्भवतमनु- कम्पि । राजा—किमाज्ञापयति । नारदः—त्रिकालदर्शिभिरृषिभिः सुरासुरविमर्दो भावी । स चोध धनुर्धरः सहायः । तेन न त्वया शस्त्रत्यागः कार्यः । इयं चोर्वशी यावदायुस्तव सहधर्मचारिणी भवत्विति । उर्वशी—(आत्मगतम् ।) ओणे विअ हियआदो आणन्दिरम् । राजा—परमनुगृहीतोऽस्मि वज्रधरेण । नारदः—युक्तम् । त्वयि रथे च निषण्णे धनुषा च समाहिताग्रेण । सुरपतिना प्रतिमल्लो गूढो भवता ॥ २० ॥ नारद उपविशति, नारद, उर्वशी तथा राजा कुशाण्डिका विधाय

• गम्भीर दृष्टि से । और भगवान् ने कहा - इन्द्र का सन्देश यह है कि इस कुमारी को अपना कर वन में जाने के लिये कृतसङ्कल्प हुए आपको कृपा के विचार से मना किया गया है । अतएव कृपा कर के न जायें । क्योंकि भविष्य में होने वाले देवासुर संग्राम में आपको ही इन्द्र का सहायक होना उचित है । इसलिए शस्त्र न छोड़ें इत्यादि । उर्वशी - यह सुन कर आनन्दित हुई और बोली कि मेरे मन का शल्य दूर हो गया ॥ २० ॥ राजा । भगवन्

पञ्चमोऽङ्कः। १३९ रम्भा—एस मे अहिसेअसम्भारो। नारद—उपनिवेश्यतामयमायुष्मान्भद्रपीठे। (रम्भा कुमारं भद्रपीठे उपवेशयति।) नारद—(कुमारस्य शिरसि कलशमावर्ज्य।) रम्भे, निर्वर्त्यतामस्य शेषो विधिः। रम्भा—(यथोक्तं निर्वर्त्य।) वच्छ, पणम भगवदं पिदरो अ। (कुमारः सर्वान् प्रणमति।) नारद—स्वस्ति भवते। राजा—कुलधुरंधरो भव। उर्वशी—पिदुणो आरादओ होहि। (नेपथ्ये वैतालिकद्वयम्।) प्रथमः—विजयतां युवराजः। अमरमुनिरिवात्रिं सद्गुरैर्वारिजेन्दु र्बुध इव निशिगशोर्बोधनस्तेद्य देवः। भव पितुरनुरूपस्त्वं गुणैर्लोककान्तै रतिशयिनि समन्ता वंश पथाश्रितस्ते ॥ २१ ॥ १ अयमस्याभिषेकसम्भारः। २ वत्स प्रणम भगवन्तं पितरौ च। ३ पितुराराधकः भव। म्भारो। सम्भारो विभवः साङ्ग्रिकानिम्नाम्भोभिः ॥ भद्रपीठे नृपासनीय भद्रासनम्। भद्रासनलक्षणं चाह "शार्ङ्गगः—हस्त च राजतंत ताम्रं क्षीरवृक्षमयं ष वा। भद्रासनं प्रशस्तम् स्याद्रत्नसम्भुषिताम् ॥ मङ्गलाङ्गनलानं च राज्ञां स्या न्द्रनिश्चासनान्॥ वराहसंहितायां च— "अधिपतमन्त्राणां द्वाङ्ग हस्तं पराश्रितो उपयुञ्जतः। ताण्डंडित्ठ जन्मरविःसमन्नाज्याद्वित् २७" ॥ इति ॥ रम्भा । एस्स अणम भगवन्तः पितरौ च। उर्वशी। पितुरासकः भवः। पितुस्त्या भक्तानि भवन्तु इत्याशिषथिला । शर्यास्यैतद्युनयुवाचं ननन्स्य नवनिचयं मपश्य। प्रथमः वैतालिकः। अमरमुनिरिति । बोधना बुधः । 'इन्द्रवज्रा इति पाठोऽथार्थे च एव। ततो राजा ... वि १२

१३८ विक्रमोर्वशीये राजा—अय विष्टरोऽनुगृह्यताम् । (नारदश्चोपविष्टः । सर्वे नारदमनूपविशन्ति ।) राजा—(सविनयम् ।) भगवन्, किमागमनप्रयोजनम् । नारद —राजन्, श्रूयतां महेन्द्रसंदेशः । राजा—अवहितोऽस्मि । नारदः—प्रभावदर्शी मघवा वनगमनाय कृतबुद्धिं भवन्तमनु- शास्ति । राजा—किमाज्ञापयति । नारद —त्रिकालदर्शिभिरादिष्टः सुरासुरविमर्दो भावी । भवांश्च सांयुगीनः सहायः । तेन न त्वया शस्त्रन्यासः कर्त्तव्यः । इयं चोर्वशी यावदायुस्तव सहधर्मचारिणी भवत्विति । उर्वशी—(अपवार्य ।) सल्लं णिअ हिअआदो अवणीदम् । राजा—परमनुगृहीतोऽस्मि परमेश्वरेण । नारद —युक्तम् । त्वत्कार्यं वासवः कुर्यात्त्वं च तस्येष्टकार्यकृत् । सूर्यं संवर्धयत्यग्निर्निशि सूर्यः सतेजसा ॥ २० ॥ (आकाशमवलोक्य ।) रम्भे, उपनीयतां मघोनः संभृतः कुमारस्या- भिषेकः । १ शल्यमिव हृदयादपनीतम् । विष्टरं भासनम् । अवसरं तु मुक्त्वा स्वात्मानमपि महीतले इति शुल्कात् ॥ प्रभावगः पश्यति तथाऽऽह ॥ त्रिकालज्ञानांस्त्रिकालविद्भिर्भावी भविष्यात्सुरा- सुरविमर्दनं देवासुरसङ्ग्रामं भावि २ भविष्यति । संयुगे युद्धे साधुः सांयुगीनः । सांयुगीनः रणे साधुः इति त्रिकाण्डः । शस्त्रन्यासः शस्त्रत्यागः । यावदायुषा वयोऽवम् च उर्वशी । एतन्निव हृदयादपनीतम् । स्वाशायमिति । सः एष इन्द्रः । इष्टानि कार्याणि करोति तादृक् । अभिप्रायो हि निशि सूर्यमग्नय स्थितं रात्रिः सूर्यस्तमग्निमंहति ५ ततो प्रैऽग्निः ॥ २० ॥ रम्भा । अयम

पञ्चमोऽङ्कः । १३९ रम्भा—अय से अहिसेअसंभारो । नारद —उपवेश्यतामयमायुष्मान्भद्रपीठे । (रम्भा कुमारं भद्रपीठे उपवेशयति ।) नारद —(कुमारस्य शिरसि कलशमावर्ज्य ।) रम्भे, निर्वर्त्यतामस्य शेषो विधिः । रम्भा—(यथोक्तं निर्वर्त्य ।) वच्छ, पणम भयवन्दं पिदरो अ । (कुमार तथा प्रणमति ।) नारद —स्वस्ति भवते । राजा—कुलधुरंधरो भव । उर्वशी—पिदुणो आरादओ होहि । (नेपथ्ये वैतालिकद्वयम् ।) प्रथमः—विजयतां युवराजः । अमरमुनिरिवात्रिं सत्रुहन्तेरिवेन्दु- र्बुध इव शिशिरांशोर्बाणवत्सेव देव । भव पितुरनुरूपस्त्वं गुणैर्लोककान्तै- रतिशयिनि समाप्ता वंश एवाधिपत्ये ॥ २१ ॥ १ अयमस्याभिषेकसंभारः । २ वत्स प्रणम भगवन्तं पितरौ च । ३ पितुराराधको भव । स्वाभिषेकसंभारः । संभारो विजयलक्ष्मीसमुचिता सामग्री ॥ भद्रपीठे हेमादिम- मयासने । भद्रासनलक्षणं चोक्तं देवीपुराणे— इमं च राजनं ताम्रं क्षीरवृक्षमयं च वा । भद्रासनं प्रकर्तव्यं सापहरुणसमुच्छ्रितम् ॥ सपादरत्नमानं च राज्ञो या ऽऽह्विषास्तरात् ॥ वाराहसंहितायां च— त्रिविधमध्योत्सेधाह्वयो हस्तं पादाधिको ऽथदण्डश्च । माण्डलिकेह्यान्तरपितसमस्तराज्यार्थिनां शुभः ॥ इति ॥ रम्भा । वत्स प्रणम भगवन्तं पितरौ च ॥ उर्वशी । पितुराराधको भव । पितुरस्य वचनानि भवन्तु इत्यपि क्वचित्पाठः । यथापित्रेतदमुजमुच्यते तत्तदस्य भवत्वित्यर्थः .. नेपथ्ये । प्रथमो वैतालिकः । अमरमुनिरिति । बोधमो बुधः । एव इति पाठेऽप्यर्थः स एव । देवो राजा । पुरूरवा इत्यर्थः । राजा गङ्गारको वि १२

१४० विक्रमोर्वशीये द्वितीयः— तव पितरि पुरम्बाद्रुतसत्त्वां श्रितेऽस्मि स्थितिमति न विभक्ता स्वय्यनाक्रम्यधैर्यै। अधिकतरमिदानीं राजते राजलक्ष्मी र्दिमवति जलधौ च व्यम्ननोयेव गङ्गा ॥ २२ ॥ रम्भा—दिट्ठिआ विअसही पुत्तअस्स जुवराअभिसेरी पेक्खिम भत्तुणो अविराहेण वड्ढदि। उर्वसी—न॑ साधारणी जेव एसो अब्भुदओ । (कुमार इत्थने णीक ।) जाद, जेट्ठमादरं वन्देहि । राजा—तिष्ठ। सममेव तपभवत्या समीप॑ यास्यामनावृत्। नारदः— आयुषो यौवराज्यश्री स्मारयत्यात्मजस्य ते । अनिभृतं मखगेन सैनापत्ये मरुत्वता ॥ २३ ॥ राजा—अनुगृहीतोऽस्मि मघवता । नारदः—भो राजन्, किं ते भूय प्रियं करोतु पाकशासन । १ दिष्ट्या प्रियशखी पुत्रकस्य युवराज्याभिषेकं प्रेक्ष्य भर्तुरविरोधेन वर्धते। २ ननु सामान्य एवायमभ्युदयः । जात, ज्येष्ठमातरं वन्दस्व । द्वयोरप्यनुबन्धानां । अभिनिविष्टांश्रितान्निवर्त्तयतुमित्यर्थः । ततुमप्रवृत्तो बभूवेत्यर्थः प्रसिद्धः । तदुपहितः । अनुजीभूतश्च योऽग्नेरप्येकदेशस्तं । हेतुमत्सुतो यत्र कृत्या सार्थमुपमेये योजयति ॥ २१ ॥ द्वितीयः । तव पितरीति । स्थितवति इत्यर्थः । न विभक्ता यतः संयुक्तः । अनाक्रम्यं । किन्तु व्योम्नि नीतेत्यादिनेऽ र्थाऽनुरोधी ॥ २२ ॥ रम्भा । दिष्ट्या हरी । प्रियशखी पुत्रकस्य युवराज्याभिषेकं प्रेक्ष्य भर्तुरविरोधेन वध्र्ते । उर्वशी । ननु सामान्य एवाय म्भ्युदयः । कुमारं हस्तमवलम्ब्या ॥ आयुषा यौवराज्यश्रीरिति । आत्मजस्य त्वायुषो यौवराज्यश्री मखद्वेषिनां दैत्यानां विनाशार्थिनां हरिमद्रुतं सेनापत्येऽभ्यषेच येत्सम्भवत् । मखघ्न इत्यर्थः । इन्द्रो वरुणानां रुधयता यथा ॥ २३ ॥ पाकशासनः ।

उत्तर-भागः ऽ ऽ पञ्चमोऽङ्कः। १००-२४ (रा... १४१ राजा—अत परमपि प्रियमस्ति । यदि भगवान्पाकशासन प्रसाद करोतु । तत (भरतवाक्यम् ) परस्परविरोधिन्योरेकाश्रयदुर्लभम् । संगत श्रीसरस्वत्योर्भूयादुद्भूतये सताम् ॥ २४ ॥ अपि च । सर्वस्तरतु दुर्गाणि सर्वो भद्राणि पश्यतु । सर्व कामानवाप्नोतु सर्व सर्वत्र नन्दतु ॥ २५ ॥ (इति निष्क्रान्ता सर्वे ।) पञ्चमोऽङ्कः । समाप्तमिदं श्रीकालिदासकृत विक्रमोर्वशीय नाम त्रोटकम् । इन्द्र ॥ परस्परति । सेत्रय आश्रय । संगत मिलनम् । उद्भूतवे उत्कृष्टभूत्यै ॥ २४ ॥ सर्व इति । दुर्गाणि दुःखानि । भद्राणि कल्याणानि । सर्वोऽयं शिव भद्र कल्याणम् इत्यमर । कामानभिलाषान् । 'कामोऽभिलाष' इत्यमर । सर्वत्र सर्वस्मिन्स्थले सर्वस्मिन्काले च नन्दत्वानन्दं प्राप्नोतु ॥ २५ ॥ धीरित्र्यम्बकवद्यभूषणमणि धीताननद्यात्मज धीमद्दीक्षितरङ्गनाथविबुधो धीरो धराधिश्रुतः । धीनारायणबालकृष्णकृतिनो ज्येठे तनूजा स्फुर द्विद्वत्संरिकरीद्रकुम्भरणीधैवारिपञ्चाननौ ॥ सर्वतन्त्रस्वतन्त्रधीबालकृष्णतनूद्भवः । धीवेणीमाधवाद्यरङ्गनाथाभिधौ सुतौ ॥ व्योमकेशपुरभेदनवादी जानकीशपदपद्ममिलिन्दः । रङ्गनाथ इममाशु वितने प्रीतये रघूवरस्य निबन्धम् ॥ कृतेयं विक्रमोर्वश्या रङ्गनाथमनीषिणा । [L28: प्रकाशिका कायिकान्ति पत्तनेषु प्रकाशताम् ॥ प्रेक्षाविशेषमधनेन वितन्त्रदात्रा भूत्वा परोपकृतये विबुधेश्वराणाम् । साहित्यसागरत एष समाचरंश्च ग्रन्थं सुधाधिकरसं किल रङ्गनाथः ॥

१४२ विक्रमोर्वशीये पौरोभाग्यनिवेशिताशयवनामापातत पश्यता मामूल कनकैकशक्यहस्तामारमस्तुतिं कुर्वताम् । किं न कार्यमणार्यसंगतिमतानामान्याम्निह धीमता मान्दोरेकलिकाविकानितहृदां प्रेमैकच्छि सताम् ॥ नयनधरणिभूशश्रीमित(१७१२)ऽब्दे नभस्ये ऽसितदल इह नागानां तिथार्कवारे । सुरभिगशिदेवत्येऽपि भे वृद्धियोगे ऽवृत कृतमतिरेनां रत्ननाथ प्रपूर्णम् ॥ इत्थ सत्यदबन्धुरा गुणधुरा धाराधरालंकृते सारा सद्वृतिसागरान्तरमिता मोदोक्षपद्मागरा । द्योताक्रान्तिमराचिराद्विरचिता धीरत्ननाथाव्हये नेयं भाववता भवत्वविरतं चामोदिनी भामिनी ॥ यश्चालिखापयदिदं रत्ननाथस्तदा किल । ष्ठधी द्वद्विधराधीरा समवेता बभूविरे ॥ त्रिम्बकेरोपनामश्रीरत्ननाथतनूजने । धीबालकृष्णविदुषो जगन्नाथात् पुस्तकम् ॥ इति श्रीमद्याजूकप्रवरथिम्येकरमौनिबंशोत्तसरत्नना थश्रीक्षितकुक्षिजनि दुष्टन्दपुरदरश्रीबालकृष्ण भट्टाङ्गोन्नत रत्ननाथविरचिताया विक्रमोर्व शीप्रकाशिकायां पञ्चमाङ्को मेप ॥

श्लोकसूची। —————— अथ भ्रान्ति रथस्य रेणु १।५ अथ श्रीनगरघाटत १।७ अधिरप्रमथितक्षित ४।७२ अद्य सुरेन्द्रस्य कृपा १।१९ अद्यैव पुत्रिजन्मस्य ५।१४ अनभिगतमनोरथस्य १।२३ अरिर्दैवमुख रूप १।१८ अनीशता शरीरस्य १।१८ अनेन कस्यापि गुणज्ञ १।१३ अमन निर्भिक्षततु ५।६ अन्दत्क्यमिदं पुत्रक ३।१६ अपराधी नमाह १।२ अपि दृष्टवानसि मम ४।५९ अपि वनान्तरमस्त्वमु ४।४९ अभिनवकुसुमस्तबकि ४।५६ अमरमुनिरिति ५।२१ अय च गयनाश्वोऽपि १।१५ अयमसिरोहृतपक्व ४।४४ अयमेकपदं नया ४।१० अधभूतप्रतिघाता ३।५ अमृतभा सङ्केतु ३।९ असा हुसावलम्बितहे ५।२ अक्षा स्यविधा प्रम १।१० आगतो दयमादृना ५।३ आ दशनताप्रविश २।२ आभरस्याभरण १२ आभरि मन्दिष्णदो ५।४ आयुषा वयराभ्यर्थ ५।२३ आरब्धरानेभिरिव ४।१५ अतोकयति पशोन ४।१८ आ शोकान्तात्प्रविष्टत २।१ आविभूत शशिनि तमसा १।९ आबिलपयोधराम ५।८ आधाधितस्य मम माम ५।१६ इद तथा रथशोभा ३।११ इद दृगिदि मो पद्य ४।४ इदममृतमवस्तुशार्वना ३।६ इय ते जननी प्राप्ता ५।१४ उत्तीर्ण इव वासवदिषु १।२ उन्दगूइद्यशाइभरी ३।६ उर्वशीसभवल्याय ५।७ उच्छन्त शिचिरे गिरी १।२१ करुद्भूदा नरयुक्तस्य १।४ एक्वमकडुकृष्ण ४।४१ एव सुतनु मुख ते १।१२ एषा मनो मे प्रसभ १।९ करिणीविरहस्ता ४।४३ कादान्तरितेोक्तकड २।४ कि सुन्दरि प्रतिशन्नि ५।१ कुपिता सु म कोरणरुप ४ । ७ कुमुमशयन व प्रथम ३।१ कृष्णातारण्डनदडड ० ५ ५१ भव कीदृ सुराप्र १ ६ तुम्मइसमसुकुर २।१ रहइ महारुन्ह शुद्ध शुपुरराजमत्र २।१ गौरिमयसुहृदयता ४ ३६

[Page Header] २ विक्रमोर्वशीये

[Left Column] गोरोचनानिकषपि ५।१३ चिन्तादुम्भिषमाणदिक्षा ४।४ जलहर संहर एहु ४।११ तन्वी मेघजलार्द्रपल्लव ४।६६ तया वियुक्तस्य निमग्न ४।६५ तरङ्गभ्रूभङ्गा क्षुभित ४।५२ तव पितरि पुरस्ता ५।२२ निवृत्तकोपप्रशमप्रभाव ४।९ तुल्यानुरागपिशुन २।१३ स्वकार्यं वासव ५।२० तद्वियोगोद्गवे षण्डि ४।६९ त्वयि निबद्धरते प्रिय ४।५५ त्वा कामिनो मदनदूति ४।२५ दइआरहिओ अहिअ ४।१४ दातुमसहने प्रभव ३।१४ देव्या दत्त इति यदि ३।१७ न तथा नन्दयसि मा २।१४ नद्या इव प्रवाहो ३।८ ननु वज्रिण एव वीर्य १।१७ नवजलधर संनद्धोऽय ४।७ नहि सुलभप्रियोना ५।१७ नितान्तकठिनां रुज २।११ निर्विद्यमाययौ लक्ष्मी २।४ नीलकण्ठ ममोत्कण्ठा ४।२१ पणइणिबद्धरसाइ ४।१८ पञ्चा दृष्टशुभसुमती ४।१६ परस्परविरोधिभ्यां ५।२४ परभृत मधुरपला ४।२४ परिजनवनिता ३।२ पर्युत्सुकां क १।१५ पद्यान्तर १३१ ४।४८

[Right Column] पढीअ पिअभम ४।५३ पादाहा एव शशिन ३।२० पाविअमहह अरिसे ४।७८ पिअअनविरहकिला ४।२८ पिअकरिणीविच्छो ४।२९ पिअसद्दिविभोअ ४।१ पुरा नारायणनेय १।१६ पुव्वदिसापवणाद्दभ ४।५४ प्रणयिषु वा दाक्षिण्या १।२ प्रभापञ्चमितनासा १।३ प्रभालेपी नाय हरि ४।६१ प्रियमचरत लत १।१८ प्रियवचनकृतोऽपि २।२९ फलित्सिलाअलति ४।५० बहिय व इअ अअभधि ४।२० बहुकुसुमितास्वपि २।८ बाष्पायत निपतिता ५।९ मइ जाणिअ निअलो ४।८ मत्ताना कुसुमरसन १।३ मदवलयुवतिशाषि ४।४६ मधुकर मदिरा या ४।४२ म दारकुसुमदाक्षा १।७ म दारपुष्परधिवाशि ४।५२ मम्मररणितमण्यो ४।२५ मया नाम जित यस्य १३५ महदपि परदुःख ४।२ मामाहु शुयेतीकन्ता ४।८७ मुञ्चति न तावदस्या १।७ मुनिना भरत १।७ मृदुपवनवि ३।२ ४।२० मोरा ७० य १२

श्लोकसूची । ३

[बायाँ स्तम्भ] यदिदं रचयेद्गोत्रा १।१३ यदि इस गता न ते ४।३२ यदि हार्दमिह श्रुता ५।१० यदृच्छया त्व सकृद १।११ यदेकोवासनं कुर्या ३।२१ यावत्पुनरिय मुग्भू १।४ रक्तद्रव्य सोड्य प्रिय ४।६ रतिखेदमुशन्मपि मां ४।७१ रणमिति न मे तन्वि ५।५ रपङ्ग नाम विषुतो ४।३७ रदिमानिगते सती ३।७ रे रे हता कि मोह्यह ४।२४ रूपं पेशल मितु हिअर ४।६७ वचोनिराणाञ्जने ३।९ वाद्यार्थ हर संसृते २।१९ विभ्रमसरकाणण ४।२३ विशुद्धगात्रनकरविरै ४।१२ विषिलोयदिदं नून ३।५ वेशा तेषु बमाहुरे १।१ शमयति गजानस्या ५।१८

[दायाँ स्तम्भ] संयमनीयो मणिरिह ४।६४ संपत्तविसूरणओ ४।१९ समर्धये यात्रयम ४।६८ सरसि नलिनीपत्रेणा ४।३९ सर्वं कल्पे वयसि यतवे १।१ सर्वज्ञिनिभ्रतो नाथ ४।५१ सर्वस्तरुतु हुताशि ५।१५ सवाक्षीणा स्पर्ध शुतरु ५।११ सहभरिदुक्खाविद्धभं ४।१ सहभरिदुक्ख्यान्द्धिभं ४।२ सामंतमोलिमणिरश्मित २।१९ सानिकशेभाविताश्चा ३।१२ सितांशुक्या मङ्गलमात्र ३।१२ सुखंदरि अहगमरा ४।५८ सूर्याचन्द्रमसो यस्य ४।२८ स्फुरता विद्युत्प्रितमिद ४।७२ हं वै पुरोचति भाअ ४।४५ इस अयच्छ मे कान्तो ४।३३ हिमभाहिकपिभङ्कक्सओ ४।६ हतोह्यौयेनवेनोद ४।१७ हृदयमिषुभिः काम २।१