BharatKosha
Back to the archive

दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)

by महाकवि दण्डी

Source: दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा) · चौखम्बा संस्कृत सीरीज · 1968 (origin)

DevanagariHindipublished474 pages

४१२ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां

Page 412Permalink

[Top Header: CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri.Funding: MIDF]

४१२ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां

नालीमुखोद्घृताभिरद्भिः फलैश्च पञ्चषैः शरक्षेपोच्छ्रितस्य लकुचवृक्षस्य शिखरात्पाषाणपातितैः प्रत्यानीतप्राणवृत्तिमापाद्य, तरुतलनिषण्णस्तं जरन्तमब्रवम्-'तात, क एष बालः, को वा भवान्, कथं चेयमापदापन्ना' इति । ( ३ ) सोऽश्रुगद्गदमगदत्-'श्रूयतां महाभाग ! विदर्भो नाम जन- पदः तस्मिन्भोजवंशभूषणम्, अंशावतार इव धर्मस्य, अतिसत्त्वः, सत्यवादी, वदान्यः, विनीतः, विनेता प्रजानाम्, रञ्जितभृत्यः, कीर्ति- मान्, उदग्रः, बुद्धिमूत्तिभ्यामुत्थानशीलः, शास्त्रप्रमाणकः, शक्यभव्य- रज्जुभूतयेत्यर्थः । उत्तार्य उद्‌धृत्य । वंशनालीति-वंशस्य नाली अन्तश्छिद्रं वेणुर्वा तस्या मुखमग्रभागस्तेनोद्धृताभिर्निष्कासिताभिः । अद्भिजैलैः । पञ्च षड्वा प्रमाण- मेषां ते पञ्चषास्तैः । शरक्षेपो बाणगतिः, यावद्वाणा गच्छन्तीत्यर्थः । शरक्षेपाद- प्युच्छ्रितस्योन्नतस्य । शिखरात् अग्रदेशात् । पाषाणपातितैः प्रस्तरनिक्षेपेणाधः- क्षिप्तैः । फलैरित्यस्य विशेषणम् । करणभूतैः तैः प्रत्यानीता पुनराच्छिन्ना प्राणवृत्तिः जीवनयोगो यस्य तम्। आपाद्य कृत्वा । जरन्तं वृद्धम् । ( ३ ) सः वृद्धः । जनपदः देशः । अस्तीति शेषः । अंशावतारः-अंशेनैक- देशेन अवतारः न तु पूर्ण इत्यर्थः । अतिसत्त्वः समधिकबलवान् सत्त्वगुणप्रधानो वा । वदान्यो दानशौण्डः । विनेता शिक्षादाता । रञ्जितभृत्यः अनुरक्तसेवकः । बुद्धया मूर्त्या आकारेण चोत्थानशीलः पौरुषस्वभावः । शक्यं स्वसाध्यं अन्यं मङ्गल- जनकं कल्पं विधिम् आरभत इति शक्यभव्यकल्पारम्भी । संभावयिता मानधना- खींचकर उस कूपके बाहर निकाला तथा बांस की नलीद्वारा जल खींचकर उस बालक को पीनेको दिया जिससे उसकी प्यास बुझी । इसके पश्चात् मैने बाणों और पत्थरोंकी सहायतासे लकुच वृक्षसे पांच-छः फल तोड़कर उन दोनों को खिलाये जिससे उन दोनों की क्षुधा निवृत्त हुई। पुनः हम सब एक वृक्षकी छायामें जा बैठे और मैंने उस वृद्धसे प्रश्न किया-हे तात ! यह बालक कौन है ? आप कौन हैं ? यहाँ कैसे आये ? कैसे इस आपत्तिमें फँस पड़े ? मेरे प्रश्नों को श्रवण कर उस बूढ़ेके नेत्रोंमें आँसू आ गये और वह गद्गद कण्ठसे कहने लगा- ( ३ ) हे महाभाग ! विदर्भ नामका एक देश है । उसमें भोजवंशका भूषण पुण्यवर्मा नाम का एक शासक रहता था जो धर्मका अवतार, सत्यवादी, अप्रमेय बलिष्ठ, विनय-भावसम्पन्न, दानी, प्रजापालक, यशस्वी, अपने दासोंको प्रसन्न रखनेवाला, उन्नतिशील, शास्त्रपर श्रद्धा रखनेवाला, अपनी बुद्धि द्वारा तथा अपनी देह द्वारा प्रजाकी निरन्तर उन्नति करनेवाला, विद्वानोंकी पूजा करनेवाला, सेवकोंका

[Bottom Footer: Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu]

Page 413Permalink

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri.Funding: MIDF अष्टमोच्छ्वासः ] व्याख्याद्वयोपेतम् । ४१३ कल्पारम्भी, संभावयिता बुधान्, प्रभावयिता सेवकान्, उद्भावयिता बन्धून्, न्यग्भावयिता शत्रून्, असंबद्धप्रलापेष्वदत्तकर्णः, कदाचिदप्य- वितृष्णो गुणेषु, अतिनदीष्णः कलासु, नेदिष्ठो धर्मार्थसंहितासु, स्वल्पेऽपि सुकृते सुतरां प्रत्युपकर्ता, प्रत्यवेक्षिता कोशवाहनयोः, यत्नेन परीक्षिता सर्वाध्यक्षाणाम्, उत्साहयिता कृतकर्मणामनुरूपैर्दानमानैः, सद्यः प्रतिकर्ता दैवमानुषीणामापदाम्, षाड्गुण्योपयोगनिपुणः, मनुमार्गेण प्रणेता चातु- र्वर्ण्यस्य पुण्यश्लोकः पुण्यवर्मा नामासीत् । (४) स पुण्यैः कर्मभिः प्राप्य पुरुषायुषम्, पुनरपुण्येन प्रजानाम- दिना सत्कर्त्ता । प्रभावयिता प्रभुत्वकारकः । उद्भावयिता संवर्द्धकः । न्यग्भावयिता जेता । असंबद्धप्रलापेषु निरर्थकवचनेषु । अवितृष्णो विरागरहितः, सर्वदा गुणा- नुरक्त एवेत्यर्थः । अतिनदीष्णः परमपटुः । नेदिष्ठोऽतिसमीपवर्ती, सर्वदैव तत्र संलग्न- इति भावः । सुकृते केनापि कृते उपकारे । सुतरामतिशयेन । प्रत्यवेक्षिता । अनु- सन्धानकर्त्ता । परीक्षिता परीक्षकः । सर्वाध्यक्षाणां प्रधानकर्मकर्तॄणाम् । कृतं निष्पादितं कर्म कार्यं यैस्तेषाम् । प्रतिकर्त्ता शमयिता । षाड्गुण्यं सन्धिविग्रहादिः तेषामुपयोगे विविच्य प्रयोगे निपुणः कुशलः । मनुमार्गेण मनूक्तपद्धत्या । पुण्य- श्लोकः पवित्रकीर्त्तिः । (४) सः पुण्यवर्मा । पुण्यैः कर्मभिः, यज्ञदानादिभिः । पुरुषायुषं पूर्णमायुः, शतं वर्षाणीति यावत् । प्राप्य लब्ध्वा । प्राप्येति पाठे जीवित्वेत्यर्थः । अपुण्येन प्रभाववर्द्धक, बन्धुओंकी सहायता करनेवाला, शत्रुओंका दमन करनेवाला तथा कार्यकुशल था । वह कभी असम्बद्ध तथा व्यर्थ बातोंपर ध्यान ही नहीं देता था । गुणोंकी प्राप्तिमें सदा वह तत्पर रहता था । सभी कलाओंका वह परिज्ञाता था । धर्म और अर्थका संग्रह करनेमें वह सदा प्रयत्नशील रहता था । यदि कोई उसका थोड़ा भी उपकार कर देता था तो उसके लिये वह अत्यधिक प्रत्युपकार करता था। अपने कोश और वाहनोंपर सदा दृष्टि रखता था । अपने समस्त कर्मचारियोंकी गुप्त रूपसे परीक्षा किया करता था । कार्यदक्ष लोगोंके पदोंकी अभिवृद्धि करता हुआ उन्हें पुरस्कृत करता रहता तथा सदा अर्थकी सहायतासे उनको सन्तुष्ट रखता था । सन्धि, विग्रह, यान, आसन, आश्रय, द्वैधीभाव इन छहों गुणोंका वह विधिवत् पालन करता था । मनुस्मृतिके अनुसार चारों वर्णोंके तथा चारों आश्रमोंके धर्मोंका पालन प्रजासे करवाता था । उसकी पवित्र कीर्ति समस्त भूतलपर छायी हुई थी । (४) उसने मानवीय अवस्थाका सुख पूर्णरूपेण भोगा और अन्तमें वह प्रजाके Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

४१४ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां

Page 414Permalink

४१४ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां गण्यतामरेषु । तदनन्तरमनन्तवर्मा नाम तदायतिरवनिमध्येतिष्ठत् । स सर्वगुणैः समृद्धोऽपि दैवादण्डनीत्यां नात्यादृतोऽभूत् । तमेकदा रहसि वसुरक्षितो नाम मन्त्रिवृद्धः पितुरस्य बहुमतः प्रगल्भवागभाषत । ( ५ ) 'तात, सर्वैवात्मसंपदभिजातप्रभृत्यन्यूनैवात्रभवति लक्ष्यते । बुद्धिश्च निसर्गपट्वी, कलासु नृत्यगीतादिषु चित्रेषु च काव्यविस्तरेषु प्राप्तविस्तरा तवेतरेभ्यः प्रतिविशिष्यते । तथाप्यसावप्रतिपद्यात्मसंस्कार- मर्थशास्त्रेषु, अनग्निसंशोधितेव हेमजातिर्नातिभाति बुद्धिः । बुद्धिहीनो पापेन, दौर्भाग्येनेति यावत् । अमरेषु अगण्यत स्वर्गमगच्छत् । तदायतिः—तस्मात् पुण्यवर्मणः आयतिः प्रभावो यस्य सः । तत्पुत्र इत्यर्थः । स्यात्प्रभावेऽपि चायतिरित्पमरः । दण्डनीत्यां राजनीतौ । अत्याहत आदरवान् । बहुमतः सम्मा- नितः । प्रगल्भवाक् वाक्पटुः । ( ५ ) आत्मसात् पुरुषगुणपरम्परा । अभिजातप्रभृति कुलक्रमानुसारेण । अन्यूना अहीना । अत्रभवति त्वयि । निसर्गेति—निसर्गात् स्वभावात् पट्वी पटुः । चित्रेषु नानाविधेषु । प्राप्तविस्तरा लब्धप्रसरा । प्रतिविशिष्यते विशिष्टा- स्ति । असौ बुद्धिः । अप्रतिपद्य अप्राप्य । आत्मसंस्कारं वासनाम् । अर्थशास्त्रेषु दण्डनीत्यादिषु । अनग्निशोधितेति—अनग्निशोधितं सुवर्णं यथा न शोभते तथा सस्काररहिता । बुद्धिरपीत्यर्थः । अत्युच्छितः अत्युन्नततः । परैः शत्रुभिः । पापोंके कारण स्वर्गके देवगणोंमें जाकर मिल गया । इसके पश्चात् उसका पुत्र अनन्तवर्मा राजसिंहासनपर बैठा । यद्यपि अनन्तवर्मा सभी राजगुणोंसे परिपूर्ण था परन्तु, दुर्भाग्यवश उसकी नीतिसे लोग असन्तुष्ट थे और उसका आदर नहीं करते थे । एक दिन उसके पिताके द्वारा सम्मानित वृद्ध मन्त्री वसुरक्षितने अनन्तवर्माको एकान्त स्थलमें ले जाकर कहा— ( ५ ) हे तात ! स्ववंशानुसार आपमें सभी गुण वर्त्तमान हैं । स्वभावसे ही आप- बुद्धिमैं तीक्ष्ण हैं । औरोंकी अपेक्षा आपमें नृत्य, गीत, काव्यकला, चित्र-चातुर्य भी अधिक है । परन्तु, इन सबके रहते हुए भी आपकी प्रतिभा अर्थशास्त्रके तत्त्वान्वेषणमें असफल है । अतः इसकी शोभा उसी प्रकार हीन लग रही है जैसे अग्निमें बिना तपा हुआ सुवर्ण शोभाहीन रहता है । बुद्धिरहित राजा कितना ही बड़ा क्यों न हो, उसके रिपुगण उसे भीतर ही भीतर खोखला बना देते हैं । यद्यपि ऊपरसे देखनेमें यह बात ज्ञात नहीं होती परन्तु सूक्ष्मतासे ज्ञात हो जाती है । बुद्धिके न होनेसे वह राजा अपने साध्य-साधनोंका विभाग करनेमें असमर्थ रहता है । जो राजा राज्यपदके अनुकूल आचरण नहीं करता।

Page 415Permalink

हि भूभृदत्युच्छ्रितोऽपि परैरध्यारुह्यमाणमात्मानं न चेतयते । न च शक्तः साध्यं साधनं वा विभज्य वर्तितुम् । अयथावृत्तश्च कर्मसु प्रतिहन्यमानः स्वैः परैश्च परिभूयते न चावज्ञातस्याज्ञा प्रभवति प्रजानां योगक्षेमाराधनाय । अतिक्रान्तशासनाश्च प्रजा यत्किंचनवादिन्यो यथाकथंचिद्वर्त्तिन्यः सर्वाः स्थितीः संकिरेयुः । निर्मर्यादश्च लोको लोकादितोऽमुतश्च स्वामिनमात्मानं च भ्रंशयते । आगमदीपदृष्टेन खल्वध्वना सुखेन वर्तते लोकयात्रा । दिव्यं हि चक्षुर्भूतभवद्भविष्यत्सु व्यवहितविप्रकृष्टादिषु च विषयेषु शास्त्रं नामा- प्रतिहतवृत्ति । तेन हीनः सतोरप्यायतविशालयोर्लोचनयोरन्ध एव जन्तुः

अध्यारुह्यमाणम् आक्रम्यमाणम् । चेतयते ज्ञातुं प्रभवति । शक्तः समर्थः । साध्यं कार्यम्, साधनं कारणम्, अथवा साध्यं विपक्षभूतं साधनं सपत्नभूतम् । विभज्य निर्णीय । अयथावृत्तः योग्यचरित्रहीनः । कर्मसु कार्येषु । प्रतिहन्यमानः प्रतिरुध्य- मानः । परिभूयते अवज्ञायते । अलब्धस्य लाभो योगः, लब्धस्य संरक्षणं क्षेमस्तयो- राराधनाय साधनाय अतिक्रान्तं लङ्घितं शासनं नृपादेशो याभिस्ताः । यत्किञ्चन- वादिन्यः अनियन्त्रितभाषिण्यः । यथाकथञ्चिद्वर्त्तिन्यः यथेच्छं विहरन्त्यः । स्थिती- र्मर्यादाः । संकिरेयुः विशृङ्खलयेयुः । इतो लोकात् । अमुतः परलोकात् । भ्रंशयति पातयति । आगमः शास्त्रमेव दीपस्तेन दृष्टेन । वर्तते सम्पद्यते । लोकयात्रा लोकस्थितिः । व्यवहिता विषयान्तरेणाच्छादिताश्च विप्रकृष्टा असन्निहितास्तेषु । अप्रतिहताऽकुण्ठिता वृत्तिः प्रसरो यस्य तत् । चक्षुषा सर्वं द्रष्टुं न प्रभवन्ति जीवाः शास्त्ररूपं दिव्यं चक्षुर्न कुत्रापि प्रतिहतं भवतीति भावः । तेन शास्त्रचक्षुषा । सतोः वर्तमानयोः । शन्तन्तादस्धातोः सप्तमीद्विवचने रूपम् । आयतविशालयोः दीर्घम-

उसे अपने-पराये शत्रु एक न एक दिन अवश्य धर दबाते हैं। ऐसी दशामें वह राजा प्रजासे तिरस्कृत हो जाता है तथा तिरस्कृत राजाकी आज्ञाओंका कोई भी पालन नहीं करता है। तब वह राजा जनताके योग-क्षेमकी व्यवस्था करनेमें अशक्त हो जाता है। ऐसी परिस्थिति होनेपर राजाज्ञाओंका उल्लङ्घन करके प्रजा मनमाने मार्गसे सभी नियमोंको तोड़कर चलने लगती है। नियमविरुद्ध चलनेवाली प्रजा अपनेको, राजाको और राज्यको नष्ट-भ्रष्ट कर डालती है। धर्मशास्त्ररूपी दीपकके प्रकाशमें चलनेसे राजा-प्रजाका जीवन बड़े सुखमें व्यतीत होता है। धर्मशास्त्र दिव्य दृष्टिके समान है जो दृष्टि वर्त्तमान, भूत और भविष्य तथा अज्ञातावश न दिखायी देनेवाले सभी पदार्थोंतक अप्रतिहत गतिसे पहुँच जाती है, कहीं रुकती नहीं है। सुन्दर तथा विशाल नेत्रोंवाले भी अन्धेके समान हैं यदि उनके पास उक्त धर्मशास्त्ररूपी दृष्टि नहीं है, क्योंकि कार्य तथा अकार्यका विचार

४१६ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां

Page 416Permalink

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri.Funding: MIDF ४१६ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां र्थदर्शनेष्वसामर्थ्यात् । अतो विहाय बाह्यविद्यास्वभिषङ्गमगमय दण्डनीतिं कुलविद्यां तदर्थानुष्ठानेन चावर्जितशक्तिसिद्धिरस्खलितशासनः शाधि चिरमुदधिमेखलामुर्वीम्' इति । ( ६ ) एतदाकर्ण्य 'स्थान एव गुरुभिरनुशिष्टम् । तथा क्रियते' इत्य- न्तःपुरमविशत् । तां च वार्तां पार्थिवेन प्रसङ्गेनोदीरितामुपनिशम्य समी- पोपविष्टश्चित्तानुवृत्तिकुशलः प्रसादवित्तो गीतनृत्यवाद्यादिष्वबाह्यो बाह्यना- रीपरायणः पटुरयन्त्रितमुखो बहुभङ्गिविशारदः परर्मान्वेषणपरः परिहा- सयिता परिवादरुचिः पैशुन्यपण्डितः सचिवमण्डलादप्युत्कोचहारी सकल- हतोः । जन्तुर्जीवः । अर्थदर्शनेषु विषयज्ञानेषु । बाह्यविद्यासु नीतिविद्येतरविद्यासु । अभिषङ्गमासक्तिम् । आगमय प्रापय । आवर्जिता प्राप्ता शक्तिः सामर्थ्यं सिद्धिः कार्यसिद्धिश्च येन सः । अस्खलितशासनः अप्रतिहताज्ञः । शाधि पालयेत्यर्थः । अनुशासनाथंकशासधातोलोंटि मध्यमपुरुषैकवचने रूपम् । उदधिः समुद्रो मेखला रशना यस्यास्तां ससागरामित्यर्थः । उर्वी पृथिवीम् । ( ६ ) स्थाने युक्तम् । प्रसादवित्तः राज्ञः प्रसादेन वित्तः प्रसिद्धः अथवा प्रसाद एव वित्तं धनं यस्य सः, राजप्रसादोपजीवीत्यर्थः । अबाह्यः बहिर्भूतो न; सर्वक- ळकदॆशज्ञ इत्यर्थः । बाह्यनारीपरायणो वेश्यासक्तः । अयन्त्रितमुखः । असंयतमुखः- वाच्यावाच्यज्ञानहीनो बहुभाषी वा बहुभङ्गिविशारदः वक्रोक्तिचतुरः । परस्य मर्मा- न्वेषणे गोप्यविषयानुसन्धाने परतत्परः, परच्छिद्रान्वेषणपरायणो वा। परिवादरुचिः परनिन्दारसिकः । पैशुन्यं खलता तत्र पण्डितः । सचिवमण्डलात् मन्त्रिसमूहादपि धर्मशास्त्रज्ञान बिना नहीं हो सकता, अतः आप बाहरकी सभी विद्याओंकी ओरसे चित्त हटाकर अपने वंशकी विद्याओं तथा दण्डनीतकी ओर चित्त लगावें और उसे सीखनेका प्रयास करें । यदि आप उस दण्डनीति-प्रतिपादित मार्गसे कार्यसाधनकी ओर अग्रसर होंगे तो समस्त सिद्धियाँ तथा शक्तियां आपतक स्वयमेव दौड़ आयेंगी तथा शासनकार्यमें न कभी त्रुटि होगी और न किसीका भय रहेगा । मेरी इस सम्मतिको मानकर आप समुद्रवसना पृथ्बीका दीर्घकालतक शासन कीजिये । ( ६ ) मन्त्रीकी बात सुनकर अनन्तवर्माने कहा- 'हे सचिववर ! आपका उपदेश युक्तिपूर्ण तथा शिरोधार्य है, मै इसका पालन करूंगा।' ऐसा कहकर वह अन्तःपुरमें चला गया । वहां पर नृत्य-गोतादिके प्रसंगमें उसने अपने बूढ़े मन्त्रीके उपदेशकी चर्चा कर दी। उस चर्चाको अनन्तवर्माके एक सेवक विहारभद्रने सुन लिया क्योंकि वह भी उस समय वहीं पर विद्यमान था। विहारभद्र दूसरोंके भावोंको जाननेमें पटु था तथा Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

Page 417Permalink

अष्टमोच्छ्वासः ] बालविबोधिनीव्याख्यासहितम् । ४१७ दुर्जयोपाध्यायः कामतन्त्रकर्णधारः कुमारसेवको विहारभद्रो नाम स्मित- पूर्वं व्यज्ञापयत्— (७) 'देव, दैवानुग्रहेण यदि कश्चिद्भाजनं भवति विभूतेः, तमक- स्मादुच्चावचैरुपप्रलोभनैः कदर्धयन्तः स्वार्थं साधयन्ति धूर्ताः। तथाहि- केचित्प्रेत्य किल लभ्यैरभ्युदयातिशयैराशामुत्पाद्य, मुण्डयित्वा शिरः, बद्ध्वा दर्भरज्जुभिः, अजिनेनाच्छाद्य, नवनीतेनोपलिप्य, अनशनं च शयित्वा सर्वस्वं स्वीकरिष्यन्ति । तेभ्योऽपि घोरतराः पाषण्डिनः पुत्रदार- अन्यजनात्तु का कथा । उत्कोचहारी गुप्तरूपेण द्रव्यग्रहणपरः । कुमारसेवकः कुमारा- वस्थामारभ्य राज्ञः सेवकः । (७) भाजनं पात्रम् । विभूतेः ऐश्वर्यस्य । उच्चावचैर्नानाविधैः । कदर्ध- यन्तो गर्हयन्तः । केचित् केचन धूर्ताः । स्वीकरिष्यन्तीत्यनेनान्वयः । प्रेत्य मर- णानन्तरम् । अजिनेन मृगचर्मणा । सर्वस्वम् अन्यस्य सर्व धनम् । स्वीकरिष्यन्ति ग्रहीष्यन्ति । यज्ञदीक्षितस्य शिरोमुण्डनं कुशरज्जुभिर्वेष्टन, मृगचर्माच्छादनमन- शनञ्च प्रसिद्धमेव । तेभ्यो धूर्तेभ्योऽपि पाषण्डिनः भ्रष्टाः । पुत्रदारेति पुत्रदारा- दीन्यकिञ्चित्कराणि धर्मं एवाश्रयणीय इत्यादि कथयित्वा जनान् स्वस्वपुत्रकलत्रा- राजाकी उसपर दया भी रहती थी। वह वाद्य-नृत्य-गीतादि विद्याओंमें पारंगत, वेश्या- गामी, व्यंग्य बोलनेमें कुशल, मुँहफट तथा अन्योंके रहस्यभेद जाननेमें प्रवीण, परनिन्दामें तत्पर और चुगलखोर एवं मन्त्रिमण्डलोंसे भी घूस लेनेमें दक्ष, लम्पटों तथा दुष्टोका मुखिया, कामतन्त्रवेत्ता, नायक-नायिकाको मिलानेमें पाखट और निपुण था। उसने राजाकी समस्त बातें श्रवण कर हँसते हुए कहा- (७) हे देव ! सौभाग्यसे यदि कोई धनिक हो जाता है तो वृथा ही धूर्तगण उसे इधर- उधरकी बातें बताकर उसके मस्तिष्कको बिगाड़कर अपना स्वार्थसाधन करते रहते हैं। कितने धूर्त तो ऐसे भी होते हैं जो सीधे-सादे धनिकको अपनी कपटकला द्वारा फँसाकर उसके चित्तमें ऐसी आशा जमाते हैं कि वह मृगचर्मकी लँगोटी धारण कर कई दिनोंतक उपवास करने लगता है और फिर धीरे धीरे समय पाकर वे धूर्त उसका सर्वस्व हरण कर लेते हैं। जो धूर्त इन कथित धूर्तोंसे और अधिक बड़े होते हैं वे तो स्त्री, पुत्र, भाई आदि में भी पार्थक्य करा देते हैं; यहाँ तक कि शरीर और जीवन तकसे विभेद कराकर अपना स्वार्थ सिद्ध कर लेते हैं। यदि कोई पट्ट शिष्य उन धूर्तोंके बताये मार्गसे नहीं चलता और अपनी हस्तगत सम्पत्ति नहीं नष्ट करता है तो उसके समीप और अनेक धूर्तंराट् आ जाते हैं और आकर उपदेश देने लगते हैं- मैं एक कौड़ीसे लाखों रुपये बना सकता

४१८ दशकुमारचरितम्। [ उत्तरपीठिकायां

Page 418Permalink

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri.Funding: MIDF ४१८ दशकुमारचरितम्। [ उत्तरपीठिकायां शरीरजीवितान्यपि मोचयन्ति । यदि कश्चित्पटुजातीयो नास्यै मृगतृ- ष्णिकायै हस्तगतं त्यक्तुमिच्छेत् तमन्ये परिवार्याहुः - एकामपि काकिणीं कार्षापणलक्षमापादयेम, शस्त्रादृते सर्वशत्रून्घातयेम, एकशरीरिणमपि मर्त्यं चक्रवर्तिनं विदधीमहि यद्यस्मद्दिष्टेन मार्गेणाचर्यते' इति । ( ८ ) स पुनरिमान्प्रत्याह - 'कोऽसौ मार्गः' इति । पुनरिमे ब्रुवते- 'ननु चतस्रो राजविद्यास्त्रयी वार्तान्वीक्षिकी दण्डनीतिरिति । तासु तिस्रस्त्र- यीवार्तान्वीक्षिक्यो महत्यो मन्दफलाश्च तास्तावदास्ताम् । अधीष्व ताव- दण्डनीतिम् । इयमिदानीमाचार्यविष्णुगुप्तेन मौर्यार्थे षड्भिः श्लोकसहस्रैः संक्षिप्ता । सैवेयमधीत्य सम्यगनुष्ठीयमाना यथोक्तकर्मक्षमा' इति । दीनि त्याजयन्तीति भावः । पटुजातीयः चतुरसदृशः । प्रकारवचने जातीयर् प्रत्ययः । अस्यै अनन्तरोक्तायै । मृगतृष्णिकायै मरीचिकायै । निमित्ते चतुर्थी । हस्तगतं धनमिति शेषः । तं पटुजातीयम् । अन्ये अपरे राजनीतिज्ञा इति भावः । काकिणी वराटिकानां विंशतिः । पणचतुर्थोऽश इत्यर्थः । कार्षापणः षोडश पणाः । आपादयेम उत्पाद्येम । अर्थशास्त्रबलात् एकयाऽपि काकिण्या कार्षापणलक्षमुर्जं- यितुं प्रभवति नर इति भावः । शस्त्रादृते शस्त्रं विना । कूटनीत्या विना युद्धं शत्रु- नाशो भवतीत्यर्थः । एकशरीरिणम् एकाकिनं पुरुषम् । मर्त्यानां मनुष्याणां चक्रे मण्डले समूहे वा वर्त्तते प्राधान्येन चरतीति तथा । विदधीमहि कर्तुं शक्नुयाम । अस्मदुद्दिष्टेन अस्माभिः प्रदर्शिताने । आचर्यते अनुष्ठीयते त्वयेति शेषः । ( ८ ) त्रयी वेदः । वार्ता अर्थशास्त्रम् । आन्वीक्षिकी न्यायशास्त्रम् । मन्दफलाः निष्फलप्रायाः । आसतां तिष्ठन्तु । आस् उपवेशने इत्यस्य धातोलोंटि रूपम् । इयं दण्डनीतिः । आचार्यविष्णुगुप्तेन चाणक्येन । मौर्यार्थे चन्द्रगुप्तकृते । अनुष्ठीय- माना आचर्यमाणा । यथोक्तकर्मक्षमा पूर्वप्रतिपादितकार्यकरणसमर्था । हूँ। बिना शस्त्र उठाये ही सब शत्रुगणोंको जीत सकता हूँ । केवल एक शरीर मात्रधारी निर्धनको भी चक्रवर्ती सम्राट् बना सकता हूँ। परन्तु ये सब बातें तभी होंगी जब मेरे बताये गये मार्गका वह व्यक्ति अनुसरण करे । ( ८ ) यदि उस धूर्तकी इन लम्बी-चौड़ी बातोंपर विश्वास करके कोई पूछता है कि 'अन्ततोगत्वा आपका वह कौनसा मार्ग है' तो वे कहते हैं-चार प्रकारकी राजविद्याएँ होती हैं । त्रयी ( ऋग् यजुः, साम ), वार्ता ( कृष्यादि कर्म ), आन्वीक्षिकी ( न्यायशास्त्र ) और दण्डनीति (अर्थशास्त्र ) । इनमें भी तीन विद्याएँ तो अति परिश्रम से प्राप्त होती हैं परन्तु उनका फल अतिसाधारण है । अतः उनके जानने की आवश्यकता नहीं Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

Page 419Permalink

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri.Funding: MIDF

अष्टमोच्छ्वासः ] व्याख्याद्वयोपेतम् । ४१६

(६) स 'तथा' इत्यधीते । शृणोति च । तत्रैव जरां गच्छति । तत्तु किल शास्त्रं शास्त्रान्तरानुबन्धि । सर्वमेव वाङ्मयमविदित्वा न तत्त्वतोऽ- धिगंस्यते । भवतु, कालेन बहुनाल्पेन वा तदर्थाधिगतिः । अधिगतशास्त्रेण चादावेव पुत्रदारमपि न विश्वास्यम् । आत्मकुक्षेरपि कृते तण्डुलैरियद्भि- रियानोदनः संपद्यते । इयत ओदनस्य पाकायैतावदिन्धनं पर्याप्तमिति मानोन्मानपूर्वकं देयम् । उत्थितेन च राज्ञा क्षालिताक्षालिते मुखे

(९) तथा तथैवास्तु ! तत्रैव दण्डनीत्यध्ययने । जरां गच्छति-वृद्धत्वं प्राप्नोति । शास्त्रान्तरानुबन्धि-अन्यशास्त्रापेक्षि । वाङ्मयं शास्त्रम् । तत्त्वतो याथा- तथ्‍येन । अधिगंस्यते-सम्यग् ज्ञानं भविष्यति । तदर्थाधिगतिः-तदर्थबोधः । अधि- गतं सम्यग् ज्ञातं शास्त्रं येन तेन; जनेनेति शेषः । आदावेव प्रथममेव । विश्वास्यं विश्वसनीयम् । आत्मकुक्षेः स्वोदरस्य । कृते निमित्तम् । इयद्भिः इयत्परिमाणैः । इयान् इयत्परिमाणः । इयतः इयत्परिमाणस्य । एतावत् एतत्परिमाणम् । इन्धनं काष्ठम् । मानं प्रस्थादिकृतम् , उन्मानं तुलादण्डकृतम् , तत्पूर्वकम् , प्रस्थेन तुलया वा परिमाप्येति भावः । उत्थितेन शय्याया इति शेषः । क्षालिताक्षालिते-कार्य- त्वरया किञ्चित् क्षालिते किञ्चिदक्षालिते मुखे-इत्यस्य विशेषणम् । अभ्यन्तरीकृत्य

है । तुम उनको छोड़कर दण्डनीतिका ही अध्ययन करो । इस विद्याको आचार्य विष्णु- गुप्त तथा चाणक्यने अपने-अपने शिष्योंको अर्थात् यथाक्रम राजपुत्रोंको और चन्द्रगुप्त मौर्यको समझानेके लिये केवल छः सहस्र श्लोकोंमें ही रच दिया है । बस, यदि इसे तुम जान लो और इसके अनुसार चलो तो जो चाहोगे सो प्राप्त कर लोगे—सब सिद्धियाँ इसीमें निहित हैं । (९) उस धूर्तके इस उपदेशपर जब शिष्य कह देता है कि 'मैं ऐसा ही यथावत् करूँगा' तथा वह दण्डनीति पढ़ने एवं सुनने लगता है तो केवल उसी दण्डनीतिको जानते- जानते वह वृद्ध हो जाता है और फिर भी उसे कुछ लाभ नहीं होता । जब वह शिष्य दण्डनीतिके मन्थनमें घबड़ाता है तो धूर्त उसे समझाता है और कहता है—देखो, एक शास्त्रका सम्बन्ध दूसरे शास्त्रसे होता है अतः जब तक तुम सकल शास्त्र न पढ़ोगे तब तक कुछ लाभ न होगा—कुछ समझमें न आवेगा । मान लो, कुछ समय माथापच्ची करके दण्डनीति कुछ समझमें आ भी गयी तो क्या ! उस दण्डनीतिका प्रथम उपदेश है कि अपनी पत्नी और पुत्र पर भी विश्वास न करो । एक आदमीका पेट भरनेके लिए इतने चावलोंसे इतना भात तैयार होता है । इतना चावल पकानेमें इतनी लकड़ी लगती है अतः उतना चावल और लकड़ी नाप- जोखकर रसोईदारको देना चाहिये । सूर्योदयसे पहले उठकर राजाको आय-व्यय समझना

Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

४२० दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां

Page 420Permalink

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF ४२० दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां मुष्टिमर्घमुष्टिं वाभ्यन्तरीकृत्य कृत्स्नमायव्ययजातमह्नः प्रथमेऽष्टमे वा भागे श्रोतव्यम् । शृण्वत एवास्य द्विगुणमपहरन्ति तेऽध्यक्षधूर्ता- श्चत्वारिंशतं चाणक्योपदिष्टानाहरणोपायान्सहस्रधात्मबुद्धयैव ते विक- ल्पयितारः । ( १० ) द्वितीयेऽन्योन्यं विवदमानानां जनानामाक्रोशाद्दह्यमानकर्णः कष्टं जीवति । तत्रापि प्राङ्क्षिवाकादयः स्वेच्छया जयपराजयौ विदधानाः, पापेनाकीर्त्या च भर्तारमात्मनश्चार्थैर्योजयन्ति । तृतीये स्नातुं भोक्तुं च न लभते । भुक्तस्य यावदन्धःपरिणामस्तावद् विषभयं न शाम्यत्येव । निक्षिप्य गिलित्वेति भावः । शृण्वत इति अनादरे षष्ठी । शृण्वन्तं तमनादृत्य तस्यैव समक्षमित्यर्थः । अध्यक्षधूर्त्ताः धूर्त्ताः अधिकारिणः । चत्वारिंशतमित्यादि- चाणक्येन चत्वारिंशत्संख्यका एवाहरणोपाया उपदिष्टास्ते तु स्वबुद्धिबलेन सहस्र- प्रकारानाहरणोपायान् कल्पयेयुरित्यर्थः । ( १० ) द्वितीये दिवसस्य द्वितीयभागे । आक्रोशात् चीत्कारशब्दात् । प्राङ्- विवाकः व्यवहारद्रष्टा 'जज' इति भाषा । पापेनेत्यादि-पापेन निन्दया च भर्तारं स्वामिनं योजयन्ति आत्मनः स्वान् अर्थैर्धनैर्योजयन्ति । तृतीये तृतीयभागे । अन्धसामन्नानां परिणामः परिपाकः । विषभयमिति । नृपस्य विनाशाय शत्रवोऽन्नेन सह विषप्रदानं कुर्वन्तीति प्रसिद्धम् । हिरण्यप्रतिग्रहाय प्रजाभ्यो धनग्रहणाय । मन्त्रचिन्तया अमात्यैः सह मन्त्रणायाम् । आयासं क्लेशम् । मध्यस्था उदासीनाः। सम्भूय मिलित्वा । दोषगुणावित्यदि द्वितीयान्तपदानि विपरिविंतयन्त इत्यस्य पड़ता है; चाहे वह मुँह धोये वा न धोये । एक-दो मुट्ठी अन्न खाकर उसे वह कार्य करना ही पड़ता है। वे मूर्ख राजगण आय-व्ययका निरीक्षण चाहे जितना भी करें, किन्तु उनके कपटी अधिकारी दुगुनी-तिगुनी रकम हड़प कर ही जाते हैं। चाणक्य ऋषिने दूसरोंका धन अपहरण करनेकी चार युक्तियां बतायी हैं+ किन्तु वे धूर्त अपनी युक्तियोंसे उन्हें सहस्रों प्रकारकी कर देते हैं। ( १० ) पारस्परिक मनमुटावसे जनताके स्पर्धायुक्त गाली-गलौजवाले, वाक्य राजाओं को अलग सुनने पड़ते हैं। यहाँ तक कि उन कटु वचनोंको श्रवण करते करते सीधे-सादे राजाओं के कान भर जाते हैं। इस प्रकार वे राजा बड़े कष्टके साथ अपना जीवन व्यतीत करते हैं। दूसरी बात वे धूर्तगण अपने मनसे अनेक प्रकारके मनगढ़न्त झगड़ोंको खड़े करके जय-विजय अथवा हानि-लाभकी बात गढ़कर अनेक प्रकारके पाप एवं दुष्कीर्तिकर कार्यको करते हुए अपने मूर्ख स्वामीको बदनाम कर अपना स्वार्थ साधते हैं- Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

Page 421Permalink

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF अष्टमोच्छ्वासः ] व्याख्याद्वयोपेतम् । ४२१

चतुर्थे हिरण्यप्रतिग्रहाय हस्तं प्रसारयन्नेवोत्तिष्ठति । पञ्चमे मन्त्रचिन्तया महान्तमायागमनुभवति । तत्रापि मन्त्रिणो मध्यस्था इवान्योन्यं संभूय, दोषगुणौ दूतचारवाक्यानि शक्याशक्यतं देशकालकार्यावस्थाश्च स्वेच्छ- या विपरिवर्तयन्तः, स्वपरमित्रमण्डलान्युपजीवन्ति । बाह्याभ्यन्तरांश्च को- पान् गूढमुत्पाद्य प्रकाशं प्रशमयन्त इव स्वामिनमवशमवगृह्णन्ति । (११) षष्ठे स्वैरविहारो मन्त्रो वा सेव्यः । सोऽस्यैतावान्स्वैरविहार- कर्माणि । विपरिवर्तयन्तः विपर्यासयन्तः । दोषं गुणरूपेण गुणं च दोषरूपेणेत्यर्थः । दूतचारवाक्यादीन्यपि तथैव । स्वपरेति स्वस्य परस्य मित्राणाञ्च मण्डलानि उप- जीवन्ति आश्रयन्ते । तेभ्योऽपि धनं गृह्णन्ति । बाह्यान् प्रजाः, आभ्यन्तरान् अमा- त्यादींश्च । प्रशमयन्तः शान्तिं प्रापयन्तः । अवगृह्णन्ति अनाद्रियन्ते । (११) स्वैरविहारः स्वच्छन्दविहरणम् । त्रिपादोत्तराः त्रिपादाधिकाः । नाडिकाः घटिकाः । चतुरङ्गबलस्य हस्त्यश्वरथपदातिलक्षणस्य, प्रत्यवेक्षणं परीक्षणं तस्य प्रयासः क्लेशः । सेनापतिसखस्य सैन्याध्यक्षेण सहेत्यर्थः । शस्त्राग्नीति- शस्त्रेण अग्निना रसेन विषेण च हन्तारः, प्रणिधयो गुप्तदूताः । अनुष्ठेयाः कर्त्तव्या खूब धन पैदा करते हैं। नित्य ही राजकाजमें संलग्न रहनेसे राजाओंको नहाने-खाने तकका समय नहीं मिलता है। तीसरी बात-यदि भोजन ठीकसे मिला भी तो उसके ठीकसे न पचनेतक यह चिन्ता बनी रहती है कि कहीं किसीने विष तो नहीं मिला दिया। इसी प्रकार चौथी बात-नित्य ही धनप्राप्तिकी अभिलाषा लिये हुए सोकर उठना पड़ता है। पाचवीं बात-विचार विमर्शकी रात-दिन चिन्ताएँ लगी रहती हैं और उनसे बड़ा क्लेश होता है। इसपर भी सचिवगण मध्यस्थ बनकर राजदूतों और गुप्तचरोंकी बातोंके अनेक दोष-गुण, सबलता-निर्बलता तथा देश-कालकी स्थितिमें मनमाने परिवर्तन करके अपना और अपने साथियोंका कार्य साधा ही करते हैं। वाह्य एवं आन्तरिक चर्चायें वे लोग राजाओंका सुनाते हैं तथा कभी कभी क्रोधसे परिपूर्ण भी राजाओंको कर देते हैं। यद्यपि ऊपर-ऊपर से वे लोग राजाओंके क्रोधकी शान्ति चाहते हैं परन्तु, वास्तविकमें वे लोग राजाओंको क्रोधाभिभूत तथा मतिहीन करके सदा अपने वशमें किये रहना चाहते हैं और किये रहते भी हैं। (११) छठी बात-मनुष्य या तो स्वेच्छापूर्वक विहार कर सकता है या सम्मति आदि परामर्श का बोझ उठा सकता है। दोनों बातें एक ही व्यक्ति नहीं कर सकता। परन्तु उन धूर्त मन्त्रिगणोंकी यह नीति रहती है कि राजाओंको दो-तीन घड़ीसे अधिक स्वेच्छाविहार करनेका समय ही नहीं प्राप्त होता है-इतने झमेलेमें वे फँसाये रहते हैं।

Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

४२२ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां

Page 422Permalink

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri.Funding: MIDF ४२२ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां कालो यस्य तिस्रस्त्रिपादोत्तरा नाडिकाः । सप्तमे चतुरङ्गबलप्रत्यवेक्षण- प्रयासः । अष्टमेऽस्य सेनापतिसखस्य विक्रमचिन्ताक्लेशः । पुनरुपास्यैव संध्याम्, प्रथमे रात्रिभागे गूढपुरुषा द्रष्टव्याः । तन्मुखेन चातिनृशंसाः शस्त्राग्निरसप्रणिधयोऽनुष्ठेयाः । द्वितीये भोजनानन्तरं श्रोत्रिय इव स्वा- ध्यायमारभेत । तृतीये तूर्यघोषेण संविष्टश्चतुर्थपञ्चमौ शयीत किल । कथ- मिवास्याजस्रचिन्तायासविह्वलमनसो वराकस्य निद्रासुखमुपनमेत । पुनः षष्ठे शास्त्रचिन्ताकार्यचिन्तारम्भः । सप्तमे तु मन्त्रग्रहो दूताभिप्रेषणानि च, दूताश्च नामोभयत्र प्रियाख्यानलब्धान् अनर्थान् वीतशुल्कबाधवर्त्मनि वणिज्यया वर्धयन्तः, कार्यमविद्यमानमपि लेशेनोत्पाद्यानवरतं भ्रमन्ति । प्रयोज्या इति भावः । तूर्यघोषेण नृपस्य शयनसमयसूचकेन वाद्यध्वनिना । संविष्टः शयितः । उपनमेत समीपमागच्छेत् । उभयत्र येन प्रेषितो यदन्तिकं प्रेषितश्च । वीतशुल्केति—वीता राजकीयपुरुषोऽयमिति कृत्वा अपगता शुल्कस्य भाषायां 'मासूल' इति ख्यातस्य बाधा यत्र तादृशे वर्त्मनि मार्गे । लेशेन कपटेन । सातवीं बात—राजाओको निरन्तर अपनी चतुरंगिणी सेनाका निरीक्षण करते रहनेका प्रयास करना पड़ता है। आठवीं बात—राजाओंको यह परमावश्यक होता है कि वे प्रधान सेनापतिको अपना मित्र बनाये रहें तथा अपनी शक्ति बढ़ानेकी सदा चेष्टायें करते रहें । सायंकालमें सन्ध्या-पूजनसे निवृत्ति प्राप्त करके रातके पहले पहरमें ही गुप्तचरोंसे वार्तालाप करनी चाहिए । तथा उनके कार्यों को देखना चाहिए । उनके द्वारा क्रूर, दुराचारियों के शस्त्रप्रहार, अग्निदाहकों या विषदाताओं एवं पापियों की गूढ़ चेष्टाओं का प्रतिकार कराना चाहिये । ज्योंही भोजनसे निवृत्ति पावें त्योंही वेदपाठियोंके समान पुस्तकें लेकर शास्त्रोंका मनन करें । संगीत एवं तुरही आदि वाद्योंके कोलाहलोंके कारण राजाओंको केवल चार-पाँच घड़ी सोनेके लिए प्राप्त होता है। इस कथित प्रकारसे जिनके चित्त नित्य क्लेश एवं चिन्ताओंसे पूर्ण रहेंगे, भला वे कैसे सुखकी नींद सो सकते हैं ! ज्योंही वे सोकर उठते हैं त्योंही उन्हें शास्त्रों और राजकार्योंकी चिन्तायें सताने लगती हैं । सचिवोंके साथ विचारविनिमय करके दूतोंको भेजनेके झमेले उनके समक्ष आकर उपस्थित होते हैं । वे दूत भी राजा-प्रजा दोनोंमें मीठी-मीठी बातें करके कहींसे धन लेते हैं तो कहीं चुङ्गीका महसूल माफ करा देते हैं और कहीं किसी वस्तुका व्यापार स्वयं ही करके अपना स्वार्थ साधते हैं । वास्तव में जिनकी कोई आवश्यकता भी नहीं होती उन छोटी-छोटी बातोंको वे लोग बढ़ा-चढ़ाकर अपने कार्यसाधनकी नित्य-नयी, व्यवस्था किया करते हैं तथा अपना कार्य निकाल लेते हैं । Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

Page 423Permalink

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri.Funding: MIDF अष्टमोच्छ्वासः ] व्याख्याद्वयोपेतम् । ४२३ (१२) अष्टमे पुरोहितादयोऽभ्येत्यैनमाहुः- 'अद्य दृष्टो दुःस्वप्नः। दुःस्था ग्रहाः शकुनानि चाशुभानि। शान्तयः क्रियन्ताम्। सर्वमस्तु सौवर्णमेव होमसाधनम्। एवं सति कर्म गुणवद्भवति। ब्रह्मकल्पा इमे ब्राह्मणाः। कृतमेभिः स्वस्त्ययनं कल्याणतरं भवति। ते चामी कष्टदा- रिद्र्या बह्वपत्या यज्वानो वीर्यवन्तश्चाद्याप्यप्राप्तप्रतिग्रहाः। दत्तं चैभ्यः स्वर्गमायुष्यमरिष्टनाशनं च भवति' इति बहु बहु दापयित्वा तन्मुखेन स्वयमुपांशु भक्षयन्ति। तदेवमहर्निशमविहितसुखलेशमायासबहुलमवि- रलकदर्धनं च नयतोऽनयज्ञस्यास्तां चक्रवर्तिता स्वमण्डलमात्रमपि (१२) दुःस्थाः निकृष्टस्थानस्थिताः, अनिष्टकारका इति भावः। होमसाधनं हवनसामग्री। एवं सति—सौवर्णे होमसाधने सतीत्यर्थः। कर्म यज्ञादि। गुण- वत् सार्थकम्। स्वस्त्ययनं शान्त्यादिकम्। कष्टं दारिद्र्यम्। बहूनि अपत्यानि येषां ते तथा। अप्राप्तः अद्यापि न लब्धः प्रतिग्रहो दानादिकं यैस्ते। उपांशु गूढमिति भावः। अविरला घना कदर्शना निन्दा यत्र तद् यथा तथा। नयतः जीवनं यापयतः। आस्तां तिष्ठतु। शास्त्रज्ञेति-नीतिशास्त्रज्ञोऽयमिति या समझ्ज्ञा कीर्त्तिस्तस्या इति पञ्चम्यास्तसिल्। अभिसन्धातुं जनान् वञ्चयितुम्। अविश्वासो जनानामुत्पद्यते इति शेषः। यावता यत्परिमाणेन। अर्थः प्रयोजनम्। जनन्य। (१२) इसके अतिरिक्त राजपुरोहित-गण आकर कहते हैं—'आज मैंने बड़ा खराब स्वप्न देखा है तथा इस समय आपका अमुक ग्रह, अमुक स्थानमें खराब पड़ा है। शकुन भी अच्छे नहीं दीखते हैं अतः यज्ञादि द्वारा इन अरिष्टोंका शमन होना चाहिये।' फिर वे यज्ञ-सामग्रियां बताते हैं तथा कहते हैं कि 'इस यज्ञके सभी पात्र सुवर्णके होने चाहिये क्योंकि इससे यज्ञफल सद्यः सिद्ध होता है। ब्राह्मण परमात्मा के स्वरूप हैं। यदि ये लोग आपका मंगल चाहेंगे तो आपका शीघ्र ही होगा। ये विप्रगण अति दरिद्रताका अनुभव कर रहे हैं और इनके अनेक बालबच्चे हैं। ये लोग नित्य यज्ञानुष्ठान करते हैं। अतः इनका तेज असाधारण है। ये किसीके यहां प्रतिग्रह भी नहीं लेते हैं। जो लोग इनकी पूजा करते हैं उन्हें स्वर्गमें भी सुख प्राप्त होता है तथा आयु भी बढ़ती है और सभी अनिष्ट दूर हो जाते हैं।' इस रीतिसे प्रशंसा करके वे लोग उन ब्राह्मणोंको प्रचुर धन दिला देते हैं और बादमें उनसे छीनकर स्वयं उसे डकार जाते हैं। इस प्रकार रात-दिन सुखसे दूर रहकर घोर परिश्रम करके संसारकी भी भलाई-बुराई ढोनेवाले नीति ज्ञानसे रहित होकर पुरुष भला सार्वभौम; तो क्या होगा अपने राज्यकी रक्षा करना भी उसे दुर्गम होगा। उनके मन्त्री आदि धूर्त सेवकगण जो शास्त्रानुसार बात बताते हैं वे दिखानेके लिए Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

४२४ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां

Page 424Permalink

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF ४२४ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां दुरारद्ध्यं भवेत् । शास्त्रसमज्ञातो हि यहदाति, यन्मानयति, यत्प्रियं ब्रवीति, तत्सर्वमभिसंधातुमित्यविश्वासः। अविश्वास्यता हि जन्मभूमि- रलक्ष्म्याः। यावता च नयेन विना न लोकयात्रा स लोकात् एव सिद्धः नात्र शास्त्रेणार्थः। स्तनंधयोऽपि हि तैस्तैरुपायैः स्तनपानं जनन्या लिप्स- ते, तदपास्यातियन्त्रणामनुभूयन्तां यथेष्टमिन्द्रियसुखानि । (१३) येऽप्युपदिशन्ति 'एवमिन्द्रियाणि जेतव्यानि, एवमरिषड्व- र्गस्त्याज्यः, सामादिरुपायवर्गः स्वेषु परेषु चाजस्रं प्रयोज्यः, संधिविग्रह- चिन्तयैव नेयः कालः, स्वल्पोऽपि सुखस्यावकाशो न देयः' इति, तैर- प्येभिर्मन्त्रिबकैर्युष्मत्तश्चौर्यार्जितं धनं दासीगृहेष्वेव भुज्यते । के चैते इत्यत्र पञ्चमी विभक्तिः। लिप्सते लब्धुमिच्छति। अपास्य दूरीकृत्य । अतियन्त्रणाम् अत्यर्थनिपीडनं नीतिशास्त्रस्येति शेषः । (१३) अरिषड्वर्गः कामक्रोधादयः । इत्यन्तम् उपदिशन्तीत्यस्य कर्म । मन्त्रिबकैः निकृष्टमन्त्रिभिः । दासीगृहेषु परस्त्रीष्वित्यर्थः । एते उपदेशकाः। के उपदेष्टुं नाधिकारिणः । मन्त्रकर्कशाः नीतिकठोराः । तन्त्रकर्त्तारः नीतिशास्त्रप्रणे- तो राज्यका कुछ लाभ अवश्य करा देते हैं-राजाका सन्मान करते हैं तथा चिकनी-चुपड़ी बातें बनाते हैं परन्तु, ये सब कार्य उन भोले-भाले राजाओंको ठगने का पाखण्डमात्र रहता है अतएव उनपर विश्वास नहीं होता है । जहाँ विश्वास नहीं रहता है वहाँ दारिद्र्यका आगमन अनिवार्य हो जाता है। लोक-व्यवहार में रहते-रहते मनुष्यको जीवननिर्वाहके लिये उनकी नीति आप ही आप आ जाती है। जितनेसे उनका काम होता है उतनी नीति जाननेके लिए शास्त्राध्ययनकी आवश्यकता नहीं पड़ती। दूध पीनेवाला बालक किसी न किसी उपायके सहारे अपनी माँका स्तनपान कर ही लेता है, यद्यपि उसे सभी तरह क्लेश उठाने पड़ते हैं तथापि वह समस्तेन्द्रिय-जनित सुखों वा दुःखोंका अनुभव कर ही लेता है-इसमें तो कोई संशय ही नहीं है। (१३) जो उपदेशक मन्त्री आदि राजाओंको उपदेश देते हुए कहते हैं कि इस प्रकार से इस रीतिसे इन्द्रियां वशमें रहतो हैं। काम-क्रोध-लोभ-मोह आदि छहों शत्रुओं से दूर रहो। अपने-परायेके भेद-भावोंको त्याग दो। साम-दानादि उपायोंसे कार्य करो। सर्वदा सन्धि-विग्रह आदि तथा राज्यश्रीकी उन्नतिको सोचते हुए समय विताओ । क्षणमात्र भी समय नष्ट न करो। कभी भी मौज उड़ानेकी बातें न सोचो' वे ही बगुले-भगत उपदेशक मन्त्री आदि राज्योंसे चोरी करके प्राप्त किये धनसे वेश्याओंके घर भर देते हैं और Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

Page 425Permalink

अष्टमोच्छ्वासः ] व्याख्याद्वयोपेतम् । ४२५ वराकाः । येऽपि मन्त्रकर्कशास्तन्त्रकर्तारः शुक्राङ्गिरसविशालाक्षबाहुद- न्तिपुत्रपराशरप्रभृतयस्तैः किमरिषड्वर्गो जितः, कृतं वा तैः शास्त्रानुष्ठा- नम् । तैरपि हि प्रारब्धेषु कार्येषु दृष्टे सिद्धयसिद्धी । पठन्तश्चापठद्भि- रतिसंधीयमाना बहवः । नन्विदमुपपन्नं देवस्य, यदुत सर्वलोकस्य वन्द्या जातिः, अयातयामं वयः, दर्शनीयं वपुः, अपरिमाणा विभूतिः । तत्सर्वं सर्वाविश्वासहेतुना सुखोपभोगप्रतिबन्धिना बहुमार्गविकल्पनात्सर्वकार्ये- ष्वमुक्तसंशयेन तन्त्रावापेन मा कृथा वृथा । सन्ति हि ते दन्तिनां दश सहस्राणि, हयानां लक्षत्रयम् , अनन्तं च पादातम् । अपि च पूर्णान्येव हेमरत्नैः कोशगृहाणि । सर्वश्चैष जीवलोकः समग्रमपि युगसहस्रं तारः । शुक्रः शुक्राचार्यः, आङ्गिरसो बृहस्पतिः, विशालाक्षस्तन्नामधेयो नीतिशास्त्र- कारः बाहुदन्तिपुत्रोऽपि, पराशरः पराशरनीतिकारः । सिद्धयसिद्धी क्वचित् सिद्धिः क्वचिच्चासिद्धिः । पठन्त इति—ये पठनविमुखास्ते पठतो जनान् प्रतारयन्तीत्यर्थः । उपपन्नं सङ्गतं प्राप्तमिति यावत् । देवस्य भवतः । अयातयामं नवम् । दर्शनीयं मनोहरम् । सर्वैस्यादि—तृतीयान्तपदानि तन्त्रावापेनेत्यस्य विशेषणानि । सुखेति— सुखभोगविरोधिना । बहुमार्गेति—नानापथविमर्शनात् । अमुक्तसंशयेन संशय- युक्तेन । तन्त्रः स्वराष्ट्रचिन्ता, आवापः परचिन्ता । कोशगृहाणि धनागाराणि । रेचयिष्यति शून्यीकरिष्यति । किमिदमिति—इदम् एतत्सर्वम् अपर्याप्तमसम्पूर्णं कि ? आनन्द लूटते हैं । अब जो लोग मन्त्रणा देनेवाले उपदेशक, नीतिकुशल, बड़े-बड़े शास्त्रोंके प्रणेता बनते हैं उनकी कृतियोंको तो आप सुनें—शुक्राचार्य, आंगिरस, विशालाक्ष, बाहुदन्तिपुत्र, पराशर प्रभृति प्रमुख नीतिकार माने जाते हैं। क्या इन लोगोंने काम- क्रोधादिपर कभी विजय प्राप्त की ? क्या वे लोग शास्त्रानुसार चलते थे ? क्या उन्होंने आरम्भ किये कार्योंकी सिद्धियाँ वा असिद्धियाँ पूर्वसे ज्ञात कर ली थीं ? कुछ नहीं, इन पढ़े-लिखे धूर्त्तोंने अपढ़ लोगोंको अपना अनुयाया बना लिया है। क्या आपको इसमें आनन्द आ सकता है तथा औचित्य जान पड़ता है कि जगत्में माननीय जाति, सुन्दर शरीर, अतुल सम्पत्ति आदि सभी वस्तुयें इन अविश्वसनीय मन्त्रियोंके चक्करमें पड़कर त्याग दी जायें तथा संसारके समस्त सुखोंको छोड़कर दिन-रात स्वराष्ट्र-परराष्ट्रका चिन्तन करते हुए जीवन व्यतीत किया जाय ? हे महाराज ! आप मेरा कहना मानें और ऐसा न करें । आपके यहाँ दश सहस्र हाथी हैं, तीन लाख घोड़े हैं और असंख्य पैदल सेना है । आपका कोष ( खजाना ) सुवर्ण मणियोंसे परिपूर्ण है । यदि सहस्रों युगों तक आपकी छत्रच्छाया में बैठकर लोग भोजन करें तो भी आपका खजाना कभी खाली न

४२६ दशकुमारचरितम्। [ उत्तरपीठिकायां

Page 426Permalink

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF

४२६ दशकुमारचरितम्। [ उत्तरपीठिकायां

भुञ्जानो न ते कोष्ठागाराणि रेचयिष्यति। किमिदमपर्याप्तं यदन्यार्जिता- यासः क्रियते। जीवितं हि नाम जन्मवतां चतुःपञ्चाप्यहानि। तत्रापि भोगयोग्यमल्पालपं वयःखण्डम्। अपण्डिताः पुनर्जन्मन्त एव ध्वंसन्ते। नार्जितस्य वस्तुनो लवमप्यास्वादयितुमीहन्ते। (१४) किं बहुना राज्यभारं भारक्षमेष्वन्तरङ्गेषु भक्तिमत्सु समर्प्य, अप्सरःप्रतिरूपाभिरन्तःपुरिकाभी रममाणो गीतसंगीतपानगोष्ठीश्च यथर्तु बध्नन्यथाहं कुरु शरीरलाभम्' इति पञ्चाङ्गीमृष्टभूमिरञ्जलिचुम्बि- तचूडश्चिरमशेत। प्राहसीच्च प्रीतिफुल्नलोचनोऽन्तःपुरप्रमदाजनः। (१५) जननाथश्च सस्मितम् 'उत्तिष्ठ ननु हितोपदेशाद् गुरवो भव-

नैवेत्यर्थः। अन्यार्जितं परकीयधनं तदर्थम् आ... क्लेशो युद्धादिनेति शेषः। जन्मवतां प्राणिनाम्। अह्नापहपमल्पल्पम्। वयःखण्डायुर्भागः। अपण्डिताः मूर्खाः। जयन्त एव ध्वंसन्ते जित्वाऽपि नाशं गच्छन्ति। (१४) भारक्षमेषु राज्यपालनसमर्थेषु। अन्तरङ्गेषु अमात्येषु। यथर्तु ऋतुमन- तिक्रम्य कालानुरूपमित्यर्थः। बध्नन् कुर्वन्। यथाहं सार्थकमू। शरीरलाभं जन्म। पञ्चाङ्गेति-जानुद्वयं बाहुद्वयं मूर्द्धा चेति पञ्चाङ्गानि तेषां समाहारः पञ्चाङ्गी तया पञ्चभिरङ्गैरित्यर्थः-मृष्टा स्पृष्टा भूमियेन सः, अञ्जलिना चुम्बिता चूडा मौलिर्येन सः। तथाविधो विहारभद्रः। चिरं दीर्घकालं यावत्, अशेत भूमौ पतितोऽतिष्ठत्। (१५) जननाथो राजा अनन्तवर्मा। गुरुत्वविपरीतं दण्डवत्प्रणामकरणमित्यर्थः।

होगा। क्या इतना धन कम है जो धनार्जना वृथा प्रयास किया जाय। प्रत्येक मनुष्यका जीवन चन्द्रिकाके समान चार दिनोंका है। इसमें भी भोगका समय तो बिलकुल ही कम है। मूर्ख लोग तो जन्म लेकर भी मरेके समान हो हैं। वे लोग अपनी अर्जित सम्पत्तिका कुछ भी उपयोग करना नहीं चाहते हैं। (१४) किं बहुना, आप अपने राज्यका भार अपने उन अन्तरंग, विश्वसनीय व्यक्तियोंको देकर, जो आपके ऊपर श्रद्धा रखनेवाले हों तथा राजकार्यमें कुशल हों एवं राज्य संभाल सकें, इन्द्रकी अप्सराओंके समान अन्तःपुरकी रमणियोंके साथ आमोद- प्रमोदपूर्वक गान-वाद्यादिका आनन्द रंगशालामें लूटें तथा ऋतुके अनुकूल सुखभोग भोगकर जीवन सफल बनावें।' ऐसा कहकर वह अपने दोनों हाथ जोड़कर तथा सर्वांगोंको पृथिवीतल पर स्पर्शित कराता हुआ दण्डवत् करने लगा। उसके इन वचनों तथा मुद्राओं को देखकर सभी अन्तःपुरकी वनितायें गद्गद होकर हंस पड़ीं। (१५) मन्दहास्य करते हुए महाराज भी उठकर कहने लगे—'उठो भाई ! यह तुम

Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

Page 427Permalink

अष्टमोच्छ्वासः ] व्याख्याद्वयोपेतम् । ४२७

न्तः । किमिति गुरुत्वविपरीतमन्विष्ठितम्' इति तमुत्थाप्य क्रीडानिर्भरम- तिष्ठत् । अथैषु दिनेषु भूयोभूयः प्रस्तुतेऽर्थे प्रेर्यमाणो मन्त्रिवृद्धेन, वच- साभ्युपेत्य मनसैवाचित्तज्ञ इत्यवज्ञातवान् । ( १६) अथैवं मन्त्रिणो मनस्यभूत्—'अहो मे मोहाद्वालिश्यम् । अरुचितेऽर्थे चोदयन्नर्थीवाक्षिगतोऽहमस्य हास्यो जातः । स्पष्टमस्य चेष्टानामायथापूर्वम् । तथा हि—न मां स्निग्धं पश्यति, न स्मितपूर्वं भाषते, न रहस्यानि विवृणोति, न हस्ते स्पृशति, न व्यसनेष्वनुकम्पते, नोत्सवेष्वनुगृह्णाति, न विलोभनवस्तु प्रेषयति, न मत्सुकृतानि प्रगण-

प्रस्तुते उपदिष्टे । अर्थे विषये । अभ्युपेत्य स्वीकृत्य । अवज्ञातवान् मन्त्रिवृद्धमिति शेषः । ( (१६) बालिश्यं मूर्खता । अरुचिते अनभीष्टे । अर्थी याचकः । अक्षिगतो द्वेष्यः । हास्यः परिहासविषयः । अयथापूर्वं पूर्वापरवैपरीत्यं, यथापूर्वं न भवतीति अयथापूर्वं तस्य भावः तथा । पूर्वं यथासीदिदानीं न तथेति भावः । रहस्यानि सङ्गोपनीयानि । विवृणोति प्रकाशयति । व्यसनेषु मम विपत्सु । अनुगृह्णाति मयि अनुग्रहं प्रकाशयति । आसन्नकार्येषु उपस्थितकर्मसु । अभ्यन्तरीकरोति नियो- जयति । अनर्हेषु अयोग्येषु । अवष्टभ्यमानमाक्रम्यमाणम् । अनुजानाति अनुमोदते । विश्रम्भं विश्वासम् । प्रतिक्षिपति निषेधति । नयज्ञानां नीतिविदाम् । स्खलितानि

क्या कर रहे हो ? तुम मुझे उचित सम्मति देनेवाले व्यक्ति हो, तुम्हारा ऐसा करना- दण्डवत् करना, अनुचित है । तुम तो मेरे उपदेशकके समान हो । उपदेशकोंको कभी शिष्योंके सामने माथा नहीं टेकना चाहिये ।' ऐसा कहकर महाराजने उसे उठाया और अपने पास बैठाकर स्वयं भी बैठ गये । उन्होंने अपने मनमें विचार किया 'आजकल हमें हमारे सचिवगण वार-वार प्रस्तुत अर्थके लिए जो सम्मतियाँ दे रहे हैं; इसने उन्हीं सम्मतियोंको सुन लिया है तथा उनका आशय न समझकर बड़-बड़ कर रहा है'। अतः उन्होंने उसकी बातोंपर ध्यान ही नहीं दिया । (१६) मन्त्रियोंने अपने मतमें विचार किया—अहो हम लोग कितनी भारी अज्ञता कर रहे हैं कि महाराजसे बार-बार अरुचिकर बातें कहते हैं । हमारे वार-बार ऐसे कथनसे वे महाराज हमें भिखारी समझते हैं और हँसी उड़ाते हैं । उनका जो व्यवहार हमारे साथ पहले होता था वह अब नहीं होता । यहाँतक कि वे हमें अब प्रेमपूर्ण दृष्टिसे नहीं देखते हैं, हमसे हँसकर बोलते भी नहीं हैं । अपने चित्तकी बातें भी नहीं बताते हैं । बात करते समय तक भी हमारा स्पर्श नहीं करते हैं। हमें कष्टमें जानकर भी कृपा नहीं करते । हमारे यहाँ महोत्सवों तकमें नहीं सम्मिलित होते । न तो हमारे घर की कुशलता

२८ द० कृ० उ०

४२८ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां

Page 428Permalink

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF ४२८ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां यति, न मे गृहवार्तां पृच्छति, न मत्पक्षान्प्रत्यवेक्षते, न मामासन्नकार्य्ये- ष्त्वभ्यन्तरीकरोति, न मामन्तःपुरं प्रवेशयति । अपि च मामनर्हेषु कर्मसु नियुङ्क्ते, मदास नमन्यैरवष्टभ्यमानमनुजानाति, मद्वैरिषु विश्रम्भं दर्शयति, मदुक्तस्योत्तरं न ददाति, मत्समानदोषान्विगर्हति, मर्मणि मामुपहसति, स्वमतमपि मया वर्ण्यमानं प्रतिक्षिपति, महार्हाणि वस्तूनि मत्प्रहितानि नाभिनन्दति, नयज्ञानां स्खलितानि मत्स समक्षं मूर्खैरुद्धोषयति । सत्य- माह चाणक्यः—'चित्तज्ञानानुवर्तिनोऽनर्था अपि प्रियाः स्युः । दक्षिणा अपि तद्भावबहिष्कृता द्वेष्या भवेयुः' इति । तथापि का गतिः । अविनी- तोऽपि न परित्याज्यः पितृपैतामहैरस्माद्दृशैरयमधिपतिः । अपरित्यज- न्तोऽपि कम्पुपकारमश्रूयमाणवाचः कुर्मः । सर्वथा नयज्ञस्य वसन्तभानो- दोषान् । चित्तज्ञानेत्यादि—अनर्था अपि यदि दुर्जनानां स्वमतानुकूलाः स्युस्तर्हि प्रिया एव । दक्षिणा अनुकूलाः सरला वा यदि तद्भावविरुद्धातदा तेऽपि द्वेष्याः स्युरित्यर्थः । तथापि एवं सत्यपि । का गतिः—उपायान्तरं नास्तीत्यर्थः । पितृपैता- महैः पितृपितामहक्रमागतैः । न श्रूयमाणा वाक् येषां ते— वयमिति शेषः । अपि- ही पूछते न हमारे उपकारों की ओर ध्यान ही देते हैं । यहां तक कि हमारे पक्ष- पातियों की ओर भी विरक्ति दिखाते हैं । हमारे भरोसे अपना कोई विशेष कार्य भी नहीं सौंपते । अन्तःपुरमें भी अब कभी नहीं भेजते हैं। हमें वे सर्वथा अयोग्य समझते हैं। दूसरे लोग हमारे अधिकार प्राप्त करना चाहते हैं तो वे अपनी मौन भाषा से मानो उसकी स्वीकृति दे देते हैं—ऐसा भासता है। वे हमारे शत्रुओं की बातों पर विश्वास करने लगे हैं । यदि हम कुछ कहते हैं तो उसका उत्तर ही नहीं देते । हमारे निर्दोष मित्रों की निन्दाएँ हमारे समक्ष करते हैं। हमारी रहस्यभरी मार्मिक बातें कह कर हमारी हँसी उड़ाते हैं। यदि कभी हम अपना विचार दर्शाते हैं तो वे उसके विरुद्ध ही बोलते हैं। यदि हम बहुमूल्य वस्तुओं का उपहार भी उनके समीप प्रेषित करते हैं तो वे उसे विनम्रता से स्वीकार तक नहीं करते हैं। प्रख्यात-प्रख्यात नीतिज्ञों के वाक्यों को वे हमारे समक्ष मूर्खों का प्रलाप बतलाते हैं । महानीतिज्ञ चाणक्य ने उचित ही कहा है कि मनोभिलाष के अनुकूल अनुसरणकर्ता दुराचारी भी राजाओं के प्रियपात्र हो जाते हैं तथा मनोभिलाष के अननुकूल चलनेवाले प्रियजन भी उनके अप्रिय हो जाते हैं। अतः अब क्या किया जाय ? ये महाराज चाहे जैसे भी उद्धण्ड हों परन्तु अपने पिता-पितामहादि से सेवित हैं तथा हमारे स्वामी भी हैं इसलिए उन्हें त्याग भी नहीं सकते हैं। परन्तु, न त्यागने पर भी यदि हम इनकी कोई आज्ञा न मानेंगे तो इनका उपकार भी न होगा। मालूम होता है यह Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu

Page 429Permalink

अष्टमोच्छ्वासः ] व्याख्याद्वयोपेतम् । ४२६ रश्मकेन्द्रस्य हस्ते राज्यमिदं पतितम्। अपि नामापदो भाविन्यः प्रकृतिस्थमेनमापादयेयुः। अनर्थेषु सुलभव्यलीकेषु कचिदुत्पन्नोऽपि द्वेषः, सद्वृत्तमस्मै न रोचयेत् । भवतु भविता तावदनर्थः। स्तम्भित- पिशुनजिह्वो यथाकथंचिदभ्रष्टपदस्तिष्ठेयम् इति । (१७) एवं गते मन्त्रिणि, राजनि च कामवृत्ते, चन्द्रपालितो नामा- श्मकेन्द्रामात्यस्येन्द्रपालितस्य सूनुः, असद्वृत्तः पितृनिर्वासितो नाम भूत्वा, बहुभिश्चारणगणैर्बहीभिरनलपकौशलाभिः शिल्पकारिणीभिरनेक- च्छन्नकिंकरैश्च गूढपुरुषैः परिवृतोऽभ्येत्य विविधाभिः क्रीडाभिर्विहारभद्र- मात्मसादकरोत् । अमुना चैव संक्रमेण राजन्यास्पदमलभत । लब्धर- नामेति सम्भावनायाम् । आपादयेयुः कुर्युः। सुलभं व्यलीकमपराधो येषु, तेषु । स्तम्भिता पिशुनानां खलानां जिह्वा येन सः। अभ्रष्टपदः अनष्टाधिकारः । (१७) कामवृत्ते यथेच्छाचारे । पितृनिर्वासितो नाम भूत्वा—असद्वृत्त इति हेतोः पित्रा निर्वासितो राज्यान्निष्काशित इतिच्छद्मना । नामेत्यलीके । शिल्प- कारिणीभिश्चित्रकारिणीभिः । आत्मसात् स्ववशीभूतम् । अमुना विहारभद्रेण सह । संक्रमेण सम्मेलनेन । राजनि नृपेऽनन्तवर्मण्यपि । आस्पदं स्थानं प्रतिष्ठामिति साम्राज्य अब नीतिज्ञ महाराज अश्मकेश्वरके अधीन हो जायगा। क्या भविष्यत्में आने- वालो आपत्तियां इन्हें सुधारेंगी ? । जो लोग अनायास विपत्ति मोल लेते हैं उनमें यदि अपराधके चिह्न प्रत्यक्ष दिखाई भी देने लगें तो भी वे उन्हें नहीं देखते। अतएव निःसन्देह अब कोई न कोई आपत्ति अवश्य आवेगी। जो भी हो, हमारा कर्त्तव्य अब यही है कि हम अपनी जीभमें ताला लगाकर अपने पदों पर आरूढ़ रहें। (१७) इस रीतिसे विचार कर जब मन्त्री तटस्थ रह गये तब राजा स्वेच्छ्यापूर्वक राजकार्य करने लगा । इस बात को देखकर अश्मकेन्द्रके सचिव इन्द्रपालितके दुराचारी पुत्र चन्द्रपालितने, जो पिताके द्वारा गृहसे निष्कासित था, अनेक दूतों तथा वन्दीजनोंके द्वारा नाना प्रकार के कौतूहलपूर्ण खेल दिखाकर एवं वेश्याओंकी कौशलपूर्ण कलाओं द्वारा अनेक गुप्तचरोंके सहयोगसे उस राजाको वशीभूत कर लिया। विहारभद्र जब चन्द्र- पालितके चंगुलमें पूर्णतया आ गया तब उसने उसी विहारभद्र राजारूपी सेतु (पुल) के सहारे समस्त राज्यपद प्राप्त कर लिया। चन्द्रपालितने छिद्रोंके अन्वेषणसे जिन-जिन दुर्व्यसनोंमें उन्हें फँसाया उन-उन दुर्व्यसनोंकी राजाने प्रचुर प्रशंसा की। उसने एकवार

Page 430Permalink

४३० दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां न्ध्रश्च स यद्यद्व्यसनमारभते तत्तथेत्यवर्णयत्—'देव, यथा मृगया ह्यौप- कारिकी न तथान्यत् । अत्र हि व्यायामोत्कर्षादापत्सूपकर्ता दीर्घाध्वल- ङ्घनक्षमो जङ्घाजवः, कफापचयादारोग्यैकमूलमाशयाग्निदीप्तिः, मेदोपक- र्षादङ्गानां स्थैर्यकार्कश्यतिलाघवादीनि, शीतोष्णवातवर्षक्षुत्पिपासासह्- त्वम्, सत्त्वानांमवस्थान्तरेषु चित्तचेष्टितज्ञानम्, हारिणगवलगवयादि- वधेन सस्यलोपप्रतिक्रिया, वृकव्याघ्रादिघातेन स्थलपथशल्यशोधनम् , शैलाटवीप्रदेशानां विविधकर्मक्षमाणामालोचनम् , आटविकवर्गविश्रम्भ- णम् , उत्साहशक्ति-संधुक्षणेन प्रत्यनीकवित्रासनमिति बहुतमा गुणाः । यावत् । व्यसनं मृगयादिकम्—स्त्रियोऽक्षा मृगया पानं वाक्पारुण्यार्थदूषणे । दण्ड- पारुष्यमित्येतन्महाव्यसनसप्तकमिति वैजयन्ती । तथा युक्तम् । औपकारिकी उप- कारायार्हा । अत्र मृगयायाम् । जङ्घाजवो जङ्घावेगः । कफस्य श्लेष्मणः अपचयात् क्षयात् । आरोग्यस्यैकमद्वितीयं मूलं निदानम् आशयाग्नेर्दीप्तिः सन्धुक्षणम् । मेदसां भाषायां चर्बीति ख्यातानां धातुविशेषाणाम् अपकर्षादपचयात् । सत्त्वानां प्राणिनाम् । अवस्थान्तरेषु अवस्थाविशेषेषु । गवलो महिषः । गवयो गोसदृशः पशुः । सस्यलोपप्रतिक्रिया सस्यरक्षा । वृकः 'हुड़ार' इति भाषा । स्थलपथेति- स्थलपथस्य शल्यानां कण्टकभूतानां शोधनमपनयनम् । शैलाटवीति—पार्वत्य- वनभूमिषु बहवः प्रदेशा निरर्थकास्तिष्ठन्ति तेषां सार्थकीकरणम् । आटविका आरण्यकाः । निश्रम्भं विश्वासोत्पादनम् । प्रत्यनीकः शत्रुः । महाराजसे कहा—आखेटसे जितने उपकार होते हैं उतने दूसरे से नहीं होते हैं । देखिये, आखेटसे व्यायाम होता है अतः शरीर में बल बढ़ता है । शरीरमें बल रहने पर किसी समय आपत्ति आने पर मनुष्य आत्मरक्षा कर सकता है । जांघोंमें पैदल रास्ता समाप्त करनेकी शक्ति आती है । कफ दबा रहता है अतः उदराग्नि उद्दीपित रहती है । मेद ( चर्बी ) के न बढ़नेसे अङ्ग-प्रत्यङ्ग फुर्तीले रहते हैं । शीत-वायु-उष्ण-भूख-प्यास आदि सहन करनेकी शक्ति रहती है-एवं हर एक प्राणीके मनोभाव ज्ञात करनेका ज्ञान प्राप्त होता है । हिरण-साँभर आदि पशुओंको मार देनेसे खेतोंके अन्नोंकी चर जानेसे रक्षा होत हैं । सिंह-भेड़ियों आदि चौपायोंके मारनेसे स्थलमार्ग निष्कण्टक हो जाता है । स्थल मार्ग साफ रहनेसे मनुष्य निर्भय होकर पर्वत-अरण्योंमें घूमकर नदियोंकी सैर कर सकते हैं जिनसे ज्ञानवृद्धिके साथ भौगोलिक एवं भौतिक वस्तुओंका भी बोध होता है यथा यह भी विदित हो जाता है कि अमुक स्थान अमुक जगह है । बार-बार आवागमनसे बनैले पशुओंको उस शिकारीके प्रति मनमें प्रतीति हो जाती है अतः फिर वे कष्ट भी नहीं देते ।

Page 431Permalink

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri.Funding: MIDF अष्टमोच्छ्वासः ] व्याख्याद्वयोपेतम् । ४३१ ( १८) द्यूतेऽपि द्रव्यराशेस्तृणवत्त्यागादनुपमानमाशयौदार्यम्, जयपराजययानवस्थानाद्धर्षविषादयोरविधेयत्वम्, पौरुषैकनिमित्तस्याम- र्षस्य वृद्धिः, अक्षहस्तभूम्यादिगोचराणामत्यन्तदुरुपलक्ष्याणां कूटकर्म- णामुपलक्षणादनन्तबुद्धिनैपुण्यम्, एकविषयोपसंहाराच्चित्तस्यातिचित्र- मैकाग्रथम्, अध्यवसायसहचरेषु साहसेष्वरतिः, अतिकर्कशपुरुषप्रतिसं- सर्गादनन्यधर्षणीयता मानावधारणमकृपणं च शरीरवापनमिति । ( १६) उत्तमाङ्गोपभोगेऽप्यर्थधर्मयोः सफलीकरणम्, पुष्कलः पुरुषाभिमानः, भावज्ञानकौशलम्, अलोभक्लिष्टमाचेष्टितम्, अखिलासु ( १८) अनुपमानमतुलनीयम् । आशयस्य चिंदौचित्तस्यम् । जयपराजययोः अनवस्थानात् अनिश्चितत्वात् । अविधेयत्वम् अवशीभूतत्वम् । एकस्मिन् विषये उपसंहारात् अभिनिवेशात् । एकाग्रस्य भाव एकाग्रथम् । साहसेषु साहसकर्मसु अरतिः अप्रीतिः । अनन्यधर्षणीयता अन्यानभिभवनीयता । अकृपणं दैन्यरहितम्, शरीरवापनं शरीरधारणम् । ( १९) पुष्कलः अतिशोभनः । अलब्धोपलब्धीत्यादि—अलब्धस्य वस्तुनो लब्धिर्लाभः, लब्धस्य अनुरक्षणं पालनं, रक्षितस्योपभोगः, भुक्तस्यानुसन्धानं स्मरणं, रुष्टस्य क्रुद्धस्य च अनुनयः समाधानमित्यादिषु विषयेषु अजस्रं निरन्तरम् आखेटसे उत्साहशक्ति भी बढ़ती जाती है जिससे रिपुगणोंमें भय उत्पन्न करनेके अनेक तरीके ज्ञात हो जाते हैं। (१८) इसी रीतिसे द्यूत-क्रीडासे भी संसारकी सभी वस्तुओंको तृणके सदृश त्यागने की शक्ति प्राप्त होती है। जय-पराजयका भी कोई निश्चय नहीं रहता कि कौन कब विजित होगा अथवा किसकी कब जय होगी ? जुआ खेलने वाला हर्ष-विमर्षके विषादोंसे दूर रहता है। इससे पौरुष बढ़ानेवाले अमर्षकी उत्पत्ति होती है। जुआ खेलनेसे हस्त- कौशल आदि पाण्डित्य का अनुभव होता है। ये बातें ऐसे जानना अति कठिन है। बुद्धिमें नैपुण्य आता है। एक ही कार्यमें मन लगानेसे मनमें आश्चर्यसे एकाग्रता-स्रोत उत्पन्न होता है। उद्योगके सहायक कामोंमें बुद्धिकी लगन बढ़ती है। जुआ खेलनेमें एकसे एक कठोर पुरुषोंका संपर्क हो जाता है जिससे मन इतना दृढ़ हो जाता है कि किसीके विचलित करने पर भी विचलित नहीं होता है। जुआ खेलने से स्वाभिमानका भाव उदय होता है एवं दीनतारहित जीवन व्यतीत करनेकी क्षमता आती है। अतः जुआ खेलना श्रेयस्कर है। (१९) इसी प्रकारसे अच्छी-अच्छी अंगनाओंके साथ रमण करनेसे भी धर्म और अर्थकी प्राप्ति होती है, जीवन सफल होता है। ऐसा करनेसे प्रबल पौरुषाभिमान बढ़ता है। Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu