BharatKosha
Back to the archive

पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र)

by पण्डित विष्णु शर्मा

Source: पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र) · श्रीवेङ्कटेश्वर स्टीम प्रेस, बम्बई · 1910 (origin)

DevanagariHindipublished536 pages

( १४६ ) पञ्चतन्त्रम् ।

Page 161Permalink

( १४६ ) पञ्चतन्त्रम् ।

तत्सरो नयथः”। तौ ऊचतुः,-“भो मित्र ! एवं करिष्यावः परं भवता मौनव्रतेन स्थातव्यं, नो चेत् तव काष्ठात् पातो भविष्यति”। तथा अनुष्ठिते, गच्छता कम्बुग्रीवेण- अधोभागव्यवस्थितं कञ्चित् पुरमालोकितं तत्र ये पौरास्ते तथा नीयमानं विलोक्य सविस्मयामदमूचुः,-“अहो ! चक्राकारं किमपि पक्षिभ्यां नीयते, पश्यत पश्यत” अथ तेषां कोलाहलमाकर्ण्य कम्बुग्रीव आह-“भोः ! किमेष कोलाहलः” इति वक्तुमना अर्द्धोक्ते पतितः पौरैः खण्डशः कृतश्च । अतोऽहं ब्रवीमि-“सुहृदां हितकामानाम्” इति । सो कोई दृढरज्जु वा लघु काष्ठ लाना चाहिये और बहुत जलसे युक्त कोई सरोवर खोज करो जिससे मैं उसका मध्यभाग अपने दांतोंसे पकडूं और तुम उसके दोनों किनारे पकड मुझ सहित उस सरोवरमें लेजाभो । वह बोले, “मित्र ! ऐसाही करेंगे परन्तु तुम मौन रहना, नहीं तो आपका काष्ठसे पतन हो जायगा”। तबते तैसा करनेपर जाते हुए कम्बुग्रीवने नीचे कोई पुर देखा । वहांके पुरवासी उसको वैसा लेजाते देखकर विस्मयपूर्वक बोले-“अहो ! यह क्या चक्राकार वस्तु पक्षि लिये जाते हैं देखो २”। तब उनका कोलाहल सुनकर कम्बुग्रीव बोला,-“भो ! कैसा यह कोलाहलहै” ऐसा कहनेकी इच्छासे आधा कहता हुआ गिरा पुरवासियोंने खण्ड २ करडाला । इससे मैं कहताहूं “हितकारी सुहृदोंका इत्यादि” । तथाच- तैसेही- अनागतविधाता च प्रत्युत्पन्नमतिस्तथा । द्वावेतौ सुखमेधेते यद्भविष्यो विनश्यति ॥ ३४७ ॥” अनागतविधाता ( अनुपस्थितकर्मको विचारकर करनेवाला ) प्रत्युत्पन्नमति ( उपस्थित विपत्के प्रतिकारमें समर्थ ) यह दोनों सुखसे वृद्धिको प्राप्त होते हैं यद्भविष्य ( जो भागमें है सो होगा ) नाश होताहै ॥ ३४७ ॥” टिट्टिभ आह-“कथमेतत् ?” सा अब्रवीत्- टिट्टिभ बोला-“यह कैसा ?” वह बोली-

कथा १४.

Page 162Permalink

भाषाटीकासमेतम् । ( १४७ ) कथा १४. कस्मिंश्चित् जलाशये अनागतविधाता प्रत्युत्पन्नमतिः यद्भविष्यश्चेति त्रयो मत्स्याः सन्ति । अथ कदाचित् तं जला- शयं दृष्ट्वा गच्छद्भिर्मत्स्यजीविभिरुक्तं “यदहो ! बहुमत्स्योऽयं ह्रदः कदाचिदपि नास्माभिरन्वेषितः । तदद्य तावदाहार- वृत्तिः सञ्जाता, सन्ध्यासमयश्च संवृत्तः ततः प्रभातेऽत्र आग- न्तव्यमिति निश्चयः” । अतस्तेषां तत्कुलिशपातोपमं वचः समाकर्ण्य अनागतविधाता सर्वान्मत्स्यान् आहूय इदमुचे, - “अहो ! श्रुतं भवद्भिः यन्मत्स्यजीविभिरभिहितम् ? तत् रात्रावपि गम्यतां कथञ्चिन्निकटं सरः । उक्तञ्च- किसी एक सरोवरमे अनागतविधाता प्रत्युत्पन्नमति और यद्भविष्य तीन मत्स्य रहतेथे, तब उस जलाशयको देखकर जाते हुए मत्स्यजीवियोंने कहा-“अहो ! यह ह्रद बहुतसी मछलियोंवाला है, हमने कभी इसकी खोज न की । सो आज तो आहारवृत्ति हो चुकी और सन्ध्या भी होगई । सो प्रातः काल यहा आओ यह निश्चय है” । तब वज्रपातके समान उनके वचनको श्रवणकर अनागत- विधाता सब मछलियोंको बुलाकर यह बोला,-“अहो सुना आपने जो धीमरों ने कहा ? सो रातमेही किसी निकट के सरोवरमें चलो । कहा है- अशक्तेर्बलिनः शत्रोः कर्त्तव्यं प्रपलायनम् । संश्रितव्योऽथवा दुर्गो नान्या तेषां गतिर्भवेत् ॥ ३४८ ॥ असमर्थोंको बलवान् शत्रुओंके निकटसे पलायन करना चाहिये अथवा दुर्गमें स्थिति करे उनको दूसरी गति नहीं है ॥ ३४८ ॥ तन्नूनं प्रभातसमये मत्स्यजीविनोऽत्र समागम्य मत्स्यसं- क्षयं करिष्यन्ति एतन्मम मनसि वर्त्तते । तन्न युक्तं साम्प्रतं क्षणमपि अत्रावस्थातुम् । उक्तञ्च- सो अवश्यही प्रभातसमय मत्स्यजीवी यहा आकर मत्स्योंका नाश करेंगे यह मेरे मनमें वर्तता है सो इस समय क्षणमात्र भी यहा रहना उचित नहीं है । कहा है-

( १४८ ) पञ्चतन्त्रम् ।

Page 163Permalink

( १४८ ) पञ्चतन्त्रम् । विद्यमाना गतिर्येषामन्यत्रापि सुखावहा । ते न पश्यन्ति विद्वांसो देहभङ्गं कुलक्षयम् ॥ ३४९ ॥” जिनको अन्य स्थानमें सुखदायक गति विद्यमान है वे विद्वान् देहभंग और कुलक्षयको नहीं देखते हैं ॥ ३४९ ॥” तदाकर्ण्य प्रत्युत्पन्नमतिः प्राह-“अहो ! सत्यमभिहितं भवता,ममापि अभीष्टमेतत्, तदन्यत्र गम्यतामिति । उक्तञ्च- यह सुन प्रत्युत्पन्नमति बोला-“अहो ! आपने सत्य कहा, यह मुझकोभी अभीष्टहै सो अन्य स्थानमें जाना चाहिये । कहाहै- : परदेशभयाद्भीता बहुमाया नपुंसकाः । स्वदेशे निधनं यान्ति काकाः कापुरुषा मृगाः ॥ ३५० ॥ परदेशके भयसे भीत बहुत ममतावाले नपुंसक काक कापुरुष और मृग वहीं मृतक होजातेहैं ॥ ३५० ॥ यस्यास्ति सर्वत्र गतिः स कस्मात् स्वदेशरागेण हि याति नाशम् । तातस्य कूपोऽयमिति ब्रुवाणाः क्षारं जलं कापुरुषाः पिबन्ति ॥ ३५१ ॥ ” जिसको सर्वत्रगति विद्यमानहै वह अपने देशके रागसे क्यों नाश होताहै पिताका कुआँहै ऐसा विचार कर खारे पानीको पुरुष पीते हैं ॥ ३५१ ॥” अथ तत्समाकर्ण्य प्रोच्चैर्विहस्य यद्भविष्यः प्रोवाच,- “अहो ! न भवद्भ्यां मन्त्रितं सम्यगेतदिति । यतः किं वाङ्- मात्रेणापि तेषां पितृपैतामहिकं एतत्सरः त्यक्तुं युज्यते ?। यदि आयुःक्षयोऽस्ति तदन्यत्र गतानामपि मृत्युर्भविष्यति एव । उक्तञ्च- यह वचन सुन ऊंचे स्वरसे हँसकर यद्भविष्य बोला,-“अहो ! आपने अच्छा मंत्र नहीं किया सो क्या वाणीमात्रसेही उन पिता पितामहादिका यह सरोवर त्यागन करदें ? यदि आयुका क्षयहै तो अन्य स्थानमें जाकर भी मृत्यु होगी । कहाहै-

Page 164Permalink

भाषाटीकासमेतम् । ( १४९ ) अरक्षितं तिष्ठति दैवरक्षितं सुरक्षितं दैवहतं विनश्यति । जीवत्यनाथोऽपि वने विसर्जितः कृतप्रयत्नोऽपि गृहे विनश्यति ॥ ३५२ ॥ अरक्षित पुरुष दैवसे रक्षित हुआ स्थित रहताहै दैवसे हत होनेसे सुर- क्षितभी नष्ट होता है । वनमें त्यागन किया अनाथभी जीताहै और यत्नकरने पर घरमें भी नहीं जीता है ॥ ३५२ ॥ तदहं न यास्यामि भवद्भ्यां च यत्प्रतिभाति तत्कर्त्तव्यम्" । अथ तस्य तं निश्चयं ज्ञात्वा अनागतविधाता प्रत्युत्पन्नमतिश्च निष्क्रान्तौ सह परिजनेन । अथ प्रभाते तैर्मत्स्यजीविभि- र्जलैस्तज्जलाशयमालोढ्य यद्भविष्येण सह तत् सरो निर्म- त्स्यतां नीतम् । अतोऽहं ब्रवीमि "अनागतविधाता च" इति तत् ज्ञात्वा टिट्टिभ आह-"भद्रे ? किं मां यद्भविष्यसदृशं सम्भावयसि ? तत्पश्य मे बुद्धिप्रभावं यावदेनं दुष्टसमुद्रं स्वचञ्च्वा शोषयामि" । टिट्टिभी आह- "अहो ! कस्ते समुद्रेण सह विग्रहः ? तन्न युक्तमस्योपरि कोपं कर्तुम् । उक्तञ्च- सो मैं तो और स्थानमें न जाऊंगा जो आपको अच्छा लगे सो करो" । तब उसके इस निश्चयको जानकर अनागतविधाता और प्रत्युत्पन्नमति परि- जन (कुटुम्ब) सहित वहांसे चलेगये । प्रातःकाल धीमरोंने जालसे उस सरो- वरको आलोड़ित कर यद्भविष्यके संग वह सरोवर मत्स्यरहित करदिया । इससे मैं कहता हूं "अनागतविधाता प्रत्युत्पन्नमति"। यह सुन टिट्टिभ बोला, - "भद्रे! क्या तू मुझे यद्भविष्यकी समान जानती है ? सो मेरी बुद्धिके प्रभावको देख कि, इस दुष्ट समुद्रको अपनी चोंचसे शोखे डालता हूं" । टिट्टिभी बोली,- "अहो ! समुद्रसे तुम्हारी कैसी लड़ाई ? सो इसके ऊपर क्रोध करना उचित नहीं । कहाहै- पुंसामसमर्थानामुपद्रवायात्मनो भवेत्कोपः । पिठरं ज्वलदतिमात्रं निजपार्श्वानिव दह्तितराम् ॥३५३॥

( १५० ) पञ्चतन्त्रम् ।

Page 165Permalink

( १५० ) पञ्चतन्त्रम् । असमर्थ पुरुषोंका क्रोध अपने नाशके ही निमित्त होताहै अत्यन्त जलती हुई कसेरी अपने निकटकोही जलातीहै ॥ ३५३ ॥ तथाच- और देखो- अविदित्वात्मनः शक्तिं परस्य च समुत्सुकः । गच्छन्नभिमुखो नाशं याति वह्नौ पतंगवत् ॥ ३५४ ॥” जो उत्कंठित हो अपनी शक्ति और परकी शक्ति विनाजाने सम्मुख जाताहै वह अग्निमें पतंगकी समान नष्ट होजाताहै ॥ ३५४ ॥” टिट्टिभ आह-“प्रिये ! मामैवं वद् येषामुत्साहशक्तिः भवति ते स्वल्पा अपि गुरून् विक्रमन्ते । उक्तञ्च- टिट्टिभ बोला, - “प्रिये ! ऐसा मत कहो जिनको उत्साहशक्ति होतीहै वे स्वल्पभी बडे बडोंपर आक्रमण करते हैं। कहाहै- विशेषात्परिपूर्णस्य याति शत्रोरमर्षणः । आभिमुख्यं शशाङ्कस्य यथाद्यापि विधुन्तुदः ॥ ३५५ ॥ क्रोधी शत्रु विशेषकर परिपूर्णकेही सम्मुख जातेहैं जैसे राहु अर्थातक चन्द्रमाके सम्मुख ॥ ३५५ ॥ तथाच- औरभी देखो- प्रमाणादाधिकस्यापि गण्डश्याममदच्युतेः । पदं मूर्ध्नि समाधत्ते केसरी मत्तदन्तिनः ॥ ३५६ ॥ प्रमाणसेभी अधिक, गण्डस्थलमें श्याम, मदत्यागनेवाले मत्त हाथीके सिरपर सिंह चरण रखता है ॥ ३५६ ॥ तथाच- तैसेही- बालस्यापि रवेः पादाः पतन्त्युपरि भूभृताम् । तेजसा सहजातानां वयः कुत्रोपयुज्यते ॥ ३५७ ॥ बालक सूर्यकी किरणों पर्व्वतोंके ऊपर गिरती हैं तेजके साथ उत्पन्न हुओंकी अवस्था नहीं देखीजातीहै ॥ ३५७ ॥

Page 166Permalink

भाषाटीकासमेतम् । ( १५१) हस्ती स्थूलतरः स चाङ्कुशवशः किं हस्तिमात्रोऽङ्कुशः दीपे प्रज्वलिते प्रणश्यति तमः किं दीपमानं तमः । वज्रेणापि शताः पतन्ति गिरयः किं वज्रमात्रो गिरि- स्तेजो यस्य विराजते स बलवान्स्थूलेषु कः प्रत्ययः ३५८ हाथी महास्थूलहै वह अंकुशके वशमेंहै क्या अंकुश हाथीकी समान है ? दीप- कके ज्वलित होनेमें अंधकार नाश होताहै क्या दीपक अंधकारकी समान है ? वज्रसे सैकड़ों पर्वत गिरजाते हैं क्या वज्र पर्वतकी समान है ? तेज जिसमे है वही बलवान् है मोटे शरीरवालोंमें क्या विश्वास है ॥ ३५८ ॥ तदनया चञ्च्वास्य सकलं तोयं शुष्कस्थलतां नयामि” । टिट्टिभी आह-“भोः कान्त ! यत्र जाह्नवी नवनदीशतानि गृहीत्वा नित्यमेव प्रविशति तथा सिन्धुश्च, तत्कथं त्वमष्टा- दशनदीशतीः पूर्य्यमाणं तं विप्रुषवाहिन्या चञ्च्वा शोषयि- ष्यसि ? । तत् किमश्रद्धेयेन उक्तेन” । टिट्टिभ आह-“प्रिये ! सो इस चोचसे इसका सम्पूर्ण जल सुखा डालूंगा” टिट्टिभी बोली,–“भो स्वामिन् ! जहा गगा नदी नौसौ नदियोंको लेकर नित्यही प्रवेश करती है तथा सिन्धु नदभी, सो किस प्रकार तू अठारहसौ नदियोंसे पूर्यमाण उस सागरको जलकण वहन करनेवाली चोचसे सुखासकेगा ? सो अश्रद्धेय वचनोंसे क्या लाभ है” टिट्टिभ बोला,–“प्रिये ! अनिर्वेदः श्रियो मूलं चञ्चुर्मे लोहसन्निभा । अहोरात्राणि दीर्घाणि समुद्रः किं न शुष्यति ॥ ३५० ॥ निर्वेदका नहोना (उद्योग) लक्ष्मीका मूल है मेरी चोच लोहनिर्मितसी है दिन रात दीर्घहै समुद्र क्यों न सूखेगा ॥ ३५९ ॥ दुराधिगमः परभागो यावत्पुरुषेण पौरुषं न कृतम् । जयति तुलामधिरूढो भास्वानपि जलदपटलानि॥३६०॥ परायाभाग कठिनतासे मिलताहै, परन्तु तभीतक, जबतक कि,-पुरुष पुरुषार्थ नहीं करताहै तुला (सक्रमण)में प्राप्त हुआ सूर्यभी मेघसमुहको जीतताहै ॥ ३६०॥” टिट्टिभ्याह-“यदि त्वयावश्यं समुद्रेण सह वैरानुष्ठानं कार्यं तदन्यानपि विहंगानाहूय सुहृज्जनसहित एवं समाचर । उक्तञ्च-

( १५२ ) पञ्चतन्त्रम् ।

Page 167Permalink

( १५२ ) पञ्चतन्त्रम् । टिट्टिभी बोली-"अवश्यही यदि समुद्रसे विग्रह करतेहो तो और विहंगमोंको बुलाकर सुहृज्जनोंके सहित ऐसाकर । कहाहै- बहूनामप्यसाराणां समवायो हि दुर्जयः। तृणैरावेष्ट्यते रज्जुर्यया नागोपि बध्यते ॥ ३६१ ॥ बहुत निर्बलोंका समूहभी दुर्जय है तिनकोंसे बनी हुई रस्सीमें हाथी बांध लिये जाते हैं ॥ ३६१ ॥ तथाच- औरभी कहते है- चटकाकाष्ठकूटेन मक्षिकादर्दुरैस्तथा । महाजनविरोधेन कुञ्जरः प्रलयं गतः ॥ ३६२ ॥ काष्ठ कूटसे चटका, मेडकोसे मक्षिका तथा महाजनोंके विरोधसे हाथी प्रलयको प्राप्त हुआ ( नाश होगया ) ॥ ३६२ ॥" टिट्टिभ आह-"कथमेतत् !" सा प्राह- टिट्टिभ बोला,-"यह कैसे ?" वह बोली- कथा १५. कस्मिंश्चिद्वनोद्देशे चटकदंपती तमालतरुकृतनिलयौ प्रतिवसतः । अथ गच्छता कालेन संततिरभवत् । अन्यस्मिन्नहनि प्रमत्तो गजः कश्चित्तं तमालवृक्षं धर्मा- र्तश्छायार्थी समाश्रितः । ततो मदोत्कर्षात्तां तस्य शाखां चटकाक्रान्तां पुष्कराग्रेणाकृष्य बभञ्ज । तस्याः भंगेन चटकाण्डानि सर्वाणि विशीर्णानि । आयुः- शेषतया च चटकौ कथमपि प्राणैर्न वियुक्तौ । अथ साण्डभंगाभिभूता प्रलापान्कुर्वाणा न कथंचिदति- ष्ठत । अत्रान्तरे तस्यास्तान्प्रलापाञ्छ्रुत्वा काष्ठकूटो नाम पक्षी तस्याः परमसुहृत्तद्दुःखदुःखितोऽभ्येत्य तामु- वाच-"भवति ! किं वृथाप्रलापेन । उक्तञ्च- किसी एक वनके निकट चटक चटकी तमालवृक्षमें घोंसला बनाकर रहते थे । कुछ समयके उपरान्त उनके सन्तान हुई । किसी दिन मत्त हुआ धनका

र्षसे उस वृक्षकी उस शाखाको जिसपर चटक था अपनी सूडके अग्रभागसे

Page 168Permalink

भाषाटीकासमेतम्। ( १५३ ) हाथी तमालवृक्षके नीचे धूपसे घबडाया छायाकी इच्छासे आबैठा, मदके उत्क- र्षसे उस वृक्षकी उस शाखाको जिसपर चटक था अपनी सूडके अग्रभागसे खींचकर तोड डाला, उसके टूटनेसे चटकके सम्पूर्ण अण्डे भग्न होगये आयु शेष रहनेसे किसी प्रकार चटका चटकी प्राणोसे वियुक्त न हुए। तब चटका निज अंडोंके भंग होनेसे तिरस्कृत हो रुदन करती कुछभी सुखको प्राप्त न हुई उसी समय इसके इस प्रलापको सुन खुटबढ़ई नामकपक्षी उसका परमसुहृत् उसके दुःखसे दुःखी हुआ आकर उससे बोला--“भगवति ! क्यो वृथा रुदन करती हो। कहाहै- नष्टं मृतमतिक्रान्तं नानुशोचन्ति पण्डिताः । पण्डितानाञ्च मूर्खाणां विशेषोऽयं यतः स्मृतः ॥ ३६३ ॥ नष्ट, मृत और विशीर्ण हुएका पण्डितजन शोच नहीं करते हैं यही पंडित और मूर्खोमें विशेषहै ॥ ३६३ ॥ तथाच- तैसेही- अशोच्यानीह भूतानि यो मूढस्तानि शोचति । स दुःखे लभते दुःखं द्वावनर्थौ निषेवते ॥ ३६४ ॥ इस संसारमें जो मूढ अशोच्योंको शोच करताहै वह दुःखमें दुःख दोनों अनर्थोंको सेवन करताहै ॥ ३६४ ॥ अन्यच्च- औरभी- श्लेष्माश्नु बान्धवैर्मुक्तं प्रेतो भुंक्ते यतोऽवशः। तस्मान्न रोदितव्यं हि क्रियाः कार्याश्च शक्तितः॥३६५॥” बांधवोंके त्यागन किये श्लेष्माश्नु आंसुओंको प्रेत अवशहोकर भोगताहै इस कारण रोना उचित नहीं शक्तिके अनुसार उसकी क्रियाकरै ॥ ३६५ ॥” चटका प्राह-“अस्त्वेतत् । परं दुष्टगजेन मदात् मम सन्तानक्षयः कृतः, तद्यदि मम त्वं सुहृत् सत्यस्तदस्य गजापसदस्य कोऽपि वधोपायश्चिन्त्यतां यस्य अनुष्ठा- नेन मे सन्ततिनाशदुःखमपसरति । उक्तञ्च-

( १९४ ) पञ्चतन्त्रम् ।

Page 169Permalink

( १९४ ) पञ्चतन्त्रम् । चटकाने कहा,-"यह सत्यहै परन्तु दुष्ट हाथीने मदसे मेरी सन्तान क्षय करडाली सो यदि तुम मेरे सत्य सुहृद् हो तो इस नीच हाथीका कोई वधोपाय चिन्तन करो जिसके करनेसे मेरी सन्ताननाशका दुःख दूरहो । कहाहै- आपदि येनापकृतं येन च हसितं दशासु विषमासु । अपकृत्य तयोरुभयोः पुनरपि जातं नरं मन्ये ॥ ३६६ ॥” जिसने आपत्तिमें बुरा किया, दुःखदशामें जिसने हास्य किया उन दोनोंका अपकार करके मैं मनुष्यका फिर जन्म होना मानता हूं ॥ ३६६ ॥" काष्ठकूट आह-"भगवति ! सत्यमभिहितं भवत्या। उक्तञ्च- खुटबढई बोला--"भगवति ! तुमने सत्य कहा । कहा भी है-- स सुहृद्व्यसने यः स्यादन्यजात्युद्भवोऽपि सन् । वृद्धौ सर्वोऽपि मित्रं स्यात्सर्वेषामेव देहिनाम् ॥ ३६७ ॥ चाहे अन्य जातिका है पर दुःखमें जो सहाय करे वही सुहृद् है वृद्धिमें सब देहधारियोंके सब मित्र होते हैं ॥ ३६७ ॥ स सुहृद्व्यसने यः स्यात्स पुत्रो यस्तु भक्तिमान् । स भृत्यो यो विधेयज्ञः सा भार्य्या यत्र निर्वृतिः ॥३६८॥ वही सुहृद् है जो दुःखमें साथ दे, वही पुत्र है जो भक्तिमान् है, वही भृत्य है जो विधिका जाननेवाला है और वही भार्य्या है जिससे सुख हो ॥ ३६८ ॥ तत्पश्य मे बुद्धिप्रभावं, परं ममापि सुहृद्भूता वीणारवा नाम मक्षिका अस्ति । तत् तामाहूय आगच्छामि येन स दुरात्मा दुष्टगजो वध्यते'। अथ असौ चटकया सह मक्षि- कामासाद्य प्रोवाच-"भद्रे ! मम इष्टा इयं चटका केनचिद् दुष्टगजेन पराभूता अण्डस्फोटनेन तत्तस्य वधोपायमनुति- ष्ठतो मे साहाय्यं कर्तुमर्हसि"। मक्षिकापि आह-"भद्र ! किमुच्यतेऽत्र विषये । उक्तञ्च- सो मेरी बुद्धिके प्रभावको देखो, परन्तु मेरी एक मित्रभूत वीणारवा नामक मक्खी है उसको बुलाकर आता हूं जिससे वह दुरात्मा दुष्ट हाथी मरे"। तब यह चटकाके सहित मक्षिकाको प्राप्त होकर बोला,-"भद्रे ! मेरी सुहृद् यह चटका किसी दुष्ट हाथीने अण्डे नष्ट कर तिरस्कृत की है। सो इसके वधोपायका अनु-

Page 170Permalink

भाषाटीकासमेतम् । ( १५५ ) ष्ठान करनेमें मेरी सहायता करो” । मक्षिका बोली,-“भद्र ! इस विषयमें क्या कहते हो । कहा है- पुनः प्रत्युपकाराय मित्राणां क्रियते प्रियम् । यत्पुनर्मित्रमित्रस्य कार्य मित्रैर्न किं कृतम् ॥ ३६९ ॥ फिर प्रत्युपकारके लिये मित्रोंका प्रिय किया जाता है फिर मित्रोंका कार्य मित्र कौनसा नहीं करते सब करते हैं ॥ ३६९ ॥ सत्यमेतत् परं ममापि भेको मेघनादो नाम मित्रं तिष्ठति, तमपि आहूय यथोचितं कुर्मः । उक्तञ्च- यह सत्य है, परन्तु मेरा मित्र एक मेघनाद नामक मेंडक है सो उसेभी बुलाकर यथोचितकार्य करें, कहा है- हितः साधुसमाचारैः शास्त्रज्ञैर्मतिशालिभिः । कथञ्चिन्न विकल्पन्ते विद्वद्भिश्चिन्तिता नयाः ॥ ३७० ॥” हितकारी अच्छे आचरणवाले शास्त्रज्ञाता बुद्धिमान् विद्वानोंका विचारा हुआ कभी अन्यथा नहीं होता ॥ ३७० ॥” अथ ते त्रयोऽपि गत्वा मेघनादस्य अग्रे समस्तमपि वृत्तान्तं निवेद्य तस्थुः । अथ स प्रोवाच-“कियन्मात्रोऽसौ वराको गजो महाजनस्य कुपितस्याग्रे । तन्मदीयो मन्त्रः कर्त्तव्यः । मक्षिके ! त्वं गत्वा मध्याह्नसमये तस्य मदोद्धतस्य गजस्य कर्णे वीणारवसदृशं शब्दं कुरु, येन श्रवणसुखला- लसो निमीलितनयनो भवति । ततश्च काष्ठकूटचंच्वा स्फो- टितनयनोऽन्धीभूतः तृषार्त्तो मम गर्त्ततटाश्रितस्य सपरिक- रस्य शब्दं श्रुत्वा जलाशयं मत्वा समभ्येति । ततो गर्त्तमा- साद्य पतिष्यति पञ्चत्वं यास्यति च । इति । एवं समवायः कर्त्तव्यो यथा वैरसाधनं भवति” । अथ तथा अनुष्ठिते स मत्तगजो मक्षिकागेयसुखात् निमीलितनेत्रः काष्ठकूटहतचक्षुः मध्याह्नसमये भ्राम्यन् मण्डूकशब्दानुसारी गच्छन् महतीं गर्त्तामासाद्य पतितो मृतश्च । अतोऽहं ब्रवीमि“चटका काष्ठ- कूटेन” इति ।

( १५६ ) पञ्चतन्त्रम् ।

Page 171Permalink

( १५६ ) पञ्चतन्त्रम् । तब वे तीनों जाकर मेघनादके आगे समस्त वृत्तान्तको निवेदन कर स्थित हुए । तब कहने लगा कि-“क्या वस्तु है यह क्षुद्र हाथी क्रोध किये हुए महाजनोंके आगे ! सो मेरी सम्मति करो। मक्षिके! तू जाकर दोपहरके समय उस मदोद्धतहाथीके कानमें वीणाशब्दकी समान शब्दकर जिससे श्रवणसुखकी लाल- सासे वह नेत्र मींचलेगा, उसी समय यह खुटबढईकी चोंचसे आंख फोडा हुआ आन्धा हो प्याससे व्याकुल हुआ खाईके निकट मेरा परिवार सहित शब्द श्रवण कर जलाशय मानकर प्राप्त होगा । तब गर्तको प्राप्तहो गिरेगा और फिर मरजायगा । इसप्रकार कौशल करो तो वैरसाधन होजायगा" तब यही करनेपर मक्खीके गानसुखसे नेत्र मींचतेही खुटबढईसे आंखें फोडाहूआ मध्यान्ह समय घूमता मडकके शब्दका अनुसरण करता बडे गर्तको प्राप्तहो गिरकर मरगया । इससे मैं कहताहूं “चटका खुटबढईसे इत्यादि” टिट्टिभ आह-“भद्रे ! एवंभवतु, सुहृद्वर्गसमुदायेन समुद्रं शोषयिष्यामि” इति निश्चित्य बकसारसमयूरादीन् समाहूय प्रोवाच-“भोः ! पराभूतोऽहं समुद्रेणाण्डकापहारेण तच्चि- न्त्यतामस्य शोषणोपायः” । ते सम्मन्त्र्य प्रोचुः “अशक्ता वय समुद्रशोषणे, तत् किं वृथाप्रयासेन । उक्तञ्च- टिट्टिभ बोला,-"भद्रे ! यही होगा सुहृद्वर्गोंके सहित सागर शोषलूंगा" ऐसा निश्चय कर बक सारस मृगादिको बुलाकर बोला-“भो ! मुझे अण्डे हरण कर इस सागरने पराभूत कियाहै सो इसके सुखानेका कोई उपाय करो” । वे सम्मति कर बोले,-“सागर शोषनेमे हम असमर्थ हैं क्यों वृथा प्रयास करतेहो । अबलः प्रोन्नतं शत्रुं यो याति मदमोहितः । युद्धार्थं स निवर्तेत शीर्णदन्तो गजो यथा ॥ ३७१ ॥ निर्बल और उन्नत शत्रुके पास जो मदमोहित होकर युद्धार्थ जाताहै वह शीर्णदन्त हाथीकी समान युद्धके लिये निवृत्त होता है ॥ ३७१ ॥ तदस्माकं स्वामी वैनतेयः अस्ति, तत्तस्मै सर्वमेतत् परि- भवस्थानं निवेद्यतां येन स्वजातिपरिभवकुपितो वैरानृण्यं ग- च्छति । अथवा अत्रावलेपं करिष्यति तथापि नास्ति वो दुःखम् । उक्तञ्च-

Page 172Permalink

भाषाटीकासमेतम् । ( १५७ ) सो हमारा स्वामी गरुडहै सो उसके निमित्त यह परिभवका स्थान निवेदन करो जिससे अपने जातिके पराभवसे क्रोधित हुआ बैरकी अनृणताको प्राप्त होगा । अथवा जो अवलेप ( गर्व ) करेगा तोभी दुःख नहीं है । कहाहै- सुहृदि निरन्तरचित्ते गुणवति भृत्येऽनुवर्त्तिनि कलत्रे । स्वामिनि शक्तिसमेते निवेद्य दुःखं सुखी भवति ॥३७२ ॥ निरन्तर चित्तवाले सुहृद्, गुणवान् भृत्य, अनुवर्ती स्त्री, शक्तिमान् स्वामीसे अपना दुःख निवेदन कर सुखी होता है ॥ ३७२ ॥ तद्यामो वैनतेयसकाशं यतोऽसौ अस्माकं स्वामी" । तथा अनुष्ठिते सर्वे ते पक्षिणो विषण्णवदना बाष्पपूरितदृशः वैनतेयसकाशमासाद्य करुणस्वरेण फूत्कर्त्तुमारब्धाः-"अहो अब्रह्मण्यमब्रह्मण्यम् । अधुना सदाचारस्य टिट्टिभस्य भवति नाथे सति, समुद्रेण अण्डानि अपहृतानि । तत् प्रनष्टमधुना पक्षिकुलम् । अन्येऽपि स्वेच्छया समुद्रेण व्यापादयिष्यन्ते । उक्तञ्च- सो हम गरुड़के पास जाते हैं क्यों कि, यह हमारा स्वामी है" ऐसा करने- पर सब पक्षी दुःखी मुख नेत्रोंमें आसुभरे गरुडजीको प्राप्तहो करुणास्वरसे स्वांस लेने लगे । "अहो ! अवध्य है अवध्यहै ! ! कि, इस सदाचार टिट्टिभके अण्डे सागरने हरण करलिये । सो अब पक्षिकुल नष्ट हुआ । औरोंकोभी स्वेच्छासे सागर नष्ट करेगा । कहाहै- एकस्य कर्म संवीक्ष्य करोत्यन्योऽपि गर्हितम् । गतानुगतिको लोको न लोकः पारमार्थिकः ॥ ३७३ ॥ एकका कुत्सित कर्म देखकर दूसरेभी वैसा करते हैं लोककी भेडा चालहै परमार्थकी नहीं ॥ ३७३ ॥ तथाच- और देखो- चाटु तस्करदुर्वृत्तैस्तथा साहसिकादिभिः । पीड्यमानाः प्रजा रक्ष्याः कूटच्छद्मादिभिस्तथा ॥३७४॥

( १५८ ) पञ्चतन्त्रम् ।

Page 173Permalink

( १५८ ) पञ्चतन्त्रम् । , चाटुकार दुर्वृत्त साहसिंयोसे ( दुर्जन ) तथा कपट छलवालोंसे पीड़ित हुई प्रजाकी रक्षा करनी चाहिये ॥ ३७४ ॥ प्रजानां धर्मषड्भागो राज्ञो भवति रक्षितुः । अधर्मादपि षड्भागो जायते यो न रक्षति ॥ ३७५ ॥ ! रक्षा करनेसे राजाको प्रजाके धर्मका छठाभाग मिलताहै और जो रक्षा नहीं करता उसको अधर्मका छठा भाग प्राप्त होता है ॥ ३७५ ॥ प्रजापीड़नसन्तापात्समुद्भूतो हुताशनः । राज्ञः श्रियं कुलं प्राणानादग्ध्वा विनिवर्त्तते ॥ ३७६ ॥ प्रजापीड़नके सन्तापसे उठीहुई अग्नि राजाकी लक्ष्मी कुल और प्राणोंको दग्ध करकेही निवृत्त होती है ॥ ३७६ ॥ राजा बन्धुरबन्धूनां राजा चक्षुरचक्षुषाम् । राजा पिता च माता च सर्वेषां न्यायवर्तिनाम् ॥ ३७७ ॥ अबन्धुओंका राजाही बन्धुहै, अनेत्रोंका राजाही नेत्रहै सब न्यायमें बर्तने- वालोंका पिता माता राजाही है ॥ ३७७ ॥ फलार्थी पार्थिवो लोकान्पालयेद्यत्नमास्थितः । दानमानादितोयेन मालाकारोऽङ्कुरानिव ॥ ३७८ ॥ फलकी इच्छावाला यत्नसे लोकोंकी पालना करे और उनका दान मानकरे जैसे माली जलसे अंकुरोंको पालता है ॥ ३७८ ॥ यथा बीजाङ्कुरः सूक्ष्मः प्रयत्नेनाभिरक्षितः । फलप्रदो भवेत्काले तद्वल्लोकः सुरक्षितः ॥ ३७९ ॥ जिसप्रकार सूक्ष्म बीजांकुर यत्नसे रक्षा किया हुआ कालमें फल देनेवाला होताहै इसी प्रकार सुरक्षित लोक भी है ॥ ३७९ ॥ हिरण्यधान्यरत्नानि यानानि विविधानि च । तथान्यदपि यत्किञ्चित्प्रजाभ्यः स्यान्नृपस्य तत् ॥ ३८० ॥ सुवर्ण, धन, रत्न अनेक विमान और जो कुछभी है राजाको सब प्रजासे प्राप्त होताहै ॥ ३८० ॥" अथ एवं गरुडः समाकर्ण्य तद्दुःखदुःखितः कोपाविष्टश्च व्यचिन्तयत् । "अहो ! सत्यमुक्तमेतैः पक्षिभिः तदहं गत्वा

Page 174Permalink

भाषाटीकासमेतम्। (१५९) तं समुद्रं शोषयामः” । एवं चिन्तयतस्तस्य विष्णुदूतः समा- गत्य आह--“भो गरुत्मन् ! भगवता नारायणेन अहं तव पार्श्वे प्रेषितः, देवकार्यार्थ भगवान् अमरावत्यां यास्यतीति तत् सत्वरमागम्‍यताम्”। तच्छ्रुत्वा गरुडः साभिमानं प्राह,- “भो दूत ! किं मया कुभृत्येन भगवान् करिष्यति । तद्गत्वा तं वद यदन्यो भृत्यो वाहनाथ अस्मत्स्थाने क्रियताम् । मदीयो नमस्कारो वाच्यो भगवतः । उक्तञ्च- यह वचन गरुड सुन उसके दुःखसे दुःखी हुआ क्रोधकर विचारने लगा । “अहो ! इन पक्षियोंने सत्य कहा सो आज जाकर उस सागरको शोषलेंगे” । उसके यह विचार करनेमें विष्णुदूत आनकर बोला,-“भो गरुड ! नारायण भगवान्‌ने मुझे तुम्हारे पास भेजा है । देवकार्य्यके निमित्त भगवान् अमरावतीको जायगे सो शीघ्र आओ”। यह सुन गरुड अभिमानपूर्वक बोला,-“भो दूत ! मुझ कुभृत्यसे भगवान् क्या करेंगे । सो जाकर उनसे कहो किसी और भृत्यको मेरे स्थानमें वहनयोग्य करें । भगवान्‌से मेरा नमस्कार कहदेना । कहाहै- यो न वेत्ति गुणांर्यस्य न तं सेवेत पण्डितः । न हि तस्मात्फलं किञ्चित्सुकृष्टादूषरादिव ॥ ३८१ ॥” जो जिसके गुण नहीं जानता बुद्धिमान्‌को चाहिये कि, उसकी सेवा नकरे उससे कुछ फल नहीं प्राप्त होताहै जैसे जोती हुई ऊषरभूमिसे ॥ ३८१ ॥” दूत आह--“भो वैनतेय ! कदाचिदपि भगवन्तं प्रति त्वया न एतदभिहितमीदृक् । तत् कथय किं ते भगवता अप- मानस्थानं कृतम् ?” गरुड आह-“भगवदाश्रयभूतेन समु- द्रेण अस्माट्टिट्टिभाण्डानि अपहृतानि, तद्यदि तस्य विग्रहं न करोति तदहं भगवतो न भृत्य इत्येव निश्चयस्त्वया वाच्यः। तद्द्रुततरं गत्वा भवता भगवतः समीपे वक्तव्यम्” । अथ दूतमुखेन प्रणयकुपितं वैनतेयं विज्ञाय भगवान् चिन्तयामास। “अहो ! स्थाने कोपो वैनतेयस्य, तत् स्वयमेव गत्वा सम्मा- नपुरःसरं तमानयामि । उक्तञ्च,-

( १६० ) पञ्चतन्त्रम् ।

Page 175Permalink

( १६० ) पञ्चतन्त्रम् । दूत बोला,-"भो गरुड ! कभीभी भगवान्‌के प्रति तुमने ऐसे वचन नहीं कहेथे सो कहतो भगवान्‌ने तुम्हारा क्या अपमान किया है ?" गरुड बोला,- “भगवान्‌के आश्रयभूत सागरने इस टिट्टिभके अण्डे ग्रहण करलिये सो यदि- सागरको दण्ड न दियागया तो मैं भगवान्‌का भृत्य नहीं यह मेरा निश्चय तू कह देना सो तुम शीघ्र जाकर भगवान्‌से कहो”। तब दूतसे प्यारसे क्रोधित हुए गरुडको जानकर भगवान् विचारने लगे। "अहो ! गरुडका क्रोध सत्यही है सो, स्वयं जाकर सन्मानपूर्वक उसको लाऊं। कहा है- भक्तं शक्तं कुलीनञ्च न भृत्यमपमानयेत् । पुत्रवल्लालयेन्नित्यं य इच्छेच्छ्रियमात्मनः ॥ ३८२ ॥ भक्त समर्थ और कुलीन सेवकका तिरस्कार न करे जो अपना मंगल चाहे तो पुत्रवत् उसको लालन पालन करे ॥ ३८२ ॥ अन्यच्च- और भी- राजा तुष्टोऽपि भृत्यानामर्थमात्रं प्रयच्छति । तेतु सम्मानितास्तस्य प्राणैरप्युपकुर्वते ॥ ३८३ ॥” राजा भृत्योंपर सन्तुष्ट हो धनमात्र देता है और भृत्य सम्मानित हुए प्राण तक लगा देते हैं ॥ ३८३ ॥” इत्येवं सम्प्रधार्य्य रुक्मपुरे वैनतेयसकाशं सत्वरमगमत, वैनतेयोऽपि गृहागतं भगवन्तमवलोक्य त्रपाधोमुखः प्रण- म्योवाच-“भगवन् ! त्वदाश्रयोन्मत्तेन समुद्रेण मम भृत्यस्य अण्डानि अपहृत्य ममापमानो विहितः । परं भगवल्लज्जया मया विलम्बितं नोचेदेनमहं स्थलान्तरमद्यैव नयामि, यतः स्वामिभयाच्छुनोऽपि प्रहारो न दीयते। उक्तञ्च- ऐसा विचारकर गरुडके नगर रुक्मपुरमें गरुडके निकट बहुत शीघ्र गये। गरुड भी घर आये भगवान्‌को देख लज्जासे नीचे मुखकर प्रणाम कर बोला,- “भगवन् ! तुम्हारे आश्रयसे उन्मत्त हुए समुद्रने मेरे भृत्यके अण्डे लेकर मेरा अपमान किया। सो आपकी लज्जासेही देर करी नहीं तो इसे मैं आजही शुष्क करदूं, परन्तु स्वामीके भयसे कुत्तेको भी नहीं माराजाता। कहा है-

Page 176Permalink

भाषाटीकासमेतम् । ( १६१ ) येन स्याल्लघुता वाथ पीडा चित्ते प्रभोः क्वचित् । प्राणत्यागेऽपि तत्कर्म न कुर्यात्कुलसेवकः ॥ ३८४॥” जिससे लघुता वा प्रभुके चित्तमें कुछभी पीडाहो कुलसेवक् प्राणके त्यागमें भी वह कर्म न करे ॥ ३८४ ॥” तच्छ्रुत्वा भगवान् आह-“भो वैनतेय ! सत्यमभिहितं भवता । उक्तञ्च- यह सुनकर भगवान् बोले,-“हे गरुडजी ! आपने सत्य कहा, कहाहै कि- भृत्यापराधजो दण्डः स्वामिनो जायते यतः । तेन लज्जापि तस्योत्था न भृत्यस्य तथा पुनः ॥ ३८५ ॥ भृत्यके अपराधसे उत्पन्न हुआ दण्ड स्वामीको होता है उससे उस स्वामी- को जो लज्जा होती है ऐसी भृत्यको नहीं ॥ ३८५ ॥ तदागच्छ येन अण्डानि समुद्रादादाय टिट्टिभं सम्भाव- यावः अमरावतीञ्च गच्छावः”। तथानुष्ठिते समुद्रो भगवता निर्भर्त्स्य आग्नेयं शरं सन्धाय अभिहितः,-“भो दुरात्मन् ! दीयन्तां टिट्टिभाण्डानि नो चेत् स्थलतां त्वां नयामि”। ततः समुद्रेण सभयेन टिट्टिभाण्डानि तानि प्रदत्तानि, टिट्टि- भेनापि भार्यायै समर्पितानि । अतोऽहं ब्रवीमि, “शत्रोर्ब- लमविज्ञाय” इति । सो आओ समुद्रसे अण्डे लेकर टिट्टिभका सत्कार करें और अमरावतीको जायं। ऐसा करनेपर सागरको भगवान्‌ने घुडक अग्निव्वाण चढाकर कहा- “दुरात्मन् टिट्टिभके अण्डे दे नहीं तो तुझको शुष्क कर दूंगा”। तब सागरने डरकर टिट्टिभके अण्डे दे देदिये । टिट्टिभने अपनी स्त्रीको समर्पण किये इससे मैं कहता हू “शत्रुका बल बिना जाने इत्यादि” ॥ तस्मात् पुरुषेण उद्यमो न त्याज्यः”। तदाकर्ण्य सञ्जीव- कस्तमेव भूयोऽपि पप्रच्छ,-“भो मित्र ! कथं ज्ञेयो मयाऽसौ दुष्टबुद्धिरिति । इयन्तं कालं यावदुत्तरोत्तरस्नेहेन प्रसादेन च अहं दृष्टो न कदाचित् तद्विकृतिर्दृष्टा, तत् कथ्यतां येना- ११

( १६२ ) पञ्चतन्त्रम् ।

Page 177Permalink

( १६२ ) पञ्चतन्त्रम् । ह्मात्मरक्षार्थं तद्वधाय उद्यमं करोमि”। दमनक आह- “भद्र ! किमत्र ज्ञेयं ? एष ते प्रत्ययः, यदि रक्तनेत्रस्त्रि- शिखां भुकुटिं दधानः सृक्किणी परिलेलिहन् त्वां दृष्ट्वा भवति- तद्दुष्टबुद्धिरन्यथा सुप्रसादश्चेति तदाज्ञापय माम्, स्वाश्रयं प्रति गच्छामि । त्वया च यथा अयं मन्त्रभेदो न भवति तथा कार्य्यम् । यदि निशामुखं प्राप्य गन्तुं शक्नोषि तद्देशत्यागः कार्य्यः । यतः- इस कारण पुरुषको उद्यम त्यागन करना न चाहिये” यह सुनकर संजीवक फिर उससे पूछने लगा-“भो मित्र ! मैं कैसे जानूं कि, यह दुष्टबुद्धि है । इतने समयतक उत्तरोत्तर बढेहुए स्नेहसे और प्रसन्नतासे उसको देखा कभी उसका विकार नहीं देखा । सो कह जिससे मैं अपनी रक्षा उसके वधके निमित्त उद्योग करूं” । दमनक बोला,-“भद्र ! मैं इसमें क्या जानूं । यह तुम्हारा विश्वास है ! जो लाल नेत्र शिखा किये टेढी भौहें जीभ चाटता हुआ तुझे देखे तब जानना कि, यह दुष्टबुद्धिहे नहीं तो प्रसन्न जानना ! सो मुझे आज्ञा दो कि मैं अपने आश्रमको जाऊ । परन्तु यह हमारा मंत्रभेद न हो ऐसा तुमको करना चाहिये । और जो रात्रिके समय जानेमें समर्थ हो तो यह देश त्यागन कर । क्योंकि- त्यजेदेकं कुलस्यार्थे ग्रामस्यार्थे कुलं त्यजेत् । ग्रामं जनपदस्यार्थे आत्मार्थे पृथिवीं त्यजेत् ॥ ३८६ ॥ कुलके निमित्त एकको त्यागन करे, ग्रामके निमित्त कुलको त्यागे, देशके निमित्त ग्रामको और आत्माके निमित्त पृथ्वीको भी त्यागे ॥ ३८६ ॥ आपदर्थे धनं रक्षेद्दारान्रक्षेद्धनैरपि । आत्मानं सततं रक्षेद्दारैरपि धनैरपि ॥ ३८७ ॥ आपत्तिके निमित्त धनकी रक्षाकरे, स्त्रियोंको धनसे रक्षाकरे, और आत्माको स्त्री और धनसे सदा रक्षाकरे ॥ ३८७ ॥ बलवताभिभूतस्य विदेशगमनं तदनुप्रवेशो वा नीतिः । तद्देशत्यागः कार्य्यः । अथवा आत्मा सामादिभिरुपायैर- भिरक्षणीयः । उक्तञ्च-

Page 178Permalink

भाषाटीकासमेतम् । ( १६३ बलवान्‌से तिरस्कृत हो विदेशगमन अथवा उसका आश्रय करनाही नीति है सो देशका त्याग करना उचित है। अथवा आत्मा सामादि उपायोंसे रक्षाके योग्य है। कहा है- अपि पुत्रकलत्रैर्वा प्राणान्रक्षेत पंडितः । विद्यमानैर्यतस्तैः स्यात्सर्वं भूयोऽपि देहिनाम् ॥ ३८८ ॥ पंडित पुत्र और कलत्रोंकेभी जानेसे प्राणोंकी रक्षा करे, कारण कि, प्राणोंके रहनेसे देहधारियोंको फिरभी सब होजाते हैं ॥ ३८८ ॥ तथाच- आर देखो- येन केनाप्युपायेन शुभेनाप्यशुभेन वा । उद्धरेद्दिनमात्मानं समर्थो धर्ममाचरेत् ॥ ३८९ ॥ जिस किसी शुभ वा अशुभ उपायसे दीन आत्माका उद्धार करना, कारण कि, समर्थ होकर धर्म करसकेगा ॥ ३८९ ॥ यो मायां कुरुते मूढः प्राणत्यागे धनादिषु । तस्य प्राणाः प्रणश्यन्ति तैर्नष्टैर्नष्टमेव तत् ॥ ३९० ॥” जो मूर्ख प्राणत्यागमे धनादिकोंमें ममता करता है उसके प्राण नष्ट होते हैं उनके नष्ट होनेमे वह सब नष्टहीही ॥ ३९० ॥” एवमभिधाय दमनकः करटकसकाशमगमत । करट- कोऽपि तमायान्तं दृष्ट्वा प्रोवाच- "भद्र ! किं कृतं तत्र- भवता ? " दमनक आह- " मया यावत् नीतिबीजानि- र्वापणं कृतं परतो दैवविहितायत्तम्। उक्तञ्च यतः- यह कह दमनक करटकके समीप गया। करटक उसे आया देखकर बोला- "भद्र ! क्या किया आपने ?" दमनक बोला- "मैने तो नीतिबीज बोदिया आगे करना दैवके आधीन है। क्योंकि कहाहै- पराङ्मुखेऽपि दैवेऽत्र कृत्यं कार्य्यं विपश्चिता । आत्मदोषविनाशाय स्वचित्तस्तम्भनाय च ॥ ३९१ ॥ दैवके पराङ्मुख होनेपरभी अपने दोष नाशकरने और स्वचित्तके स्तम्भन करनेके निमित्त बुद्धिमान्‌को कार्य करना चाहिये ॥ ३९१ ॥

( १६४ ) पञ्चतन्त्रम् ।

Page 179Permalink

( १६४ ) पञ्चतन्त्रम् । तथाच- और देखो- उद्योगिनं पुरुषसिंहमुपैति लक्ष्मी- दैवं हि दैवमिति कापुरुषा वदन्ति । दैवं निहत्य कुरु पौरुषमात्मशक्त्या यत्ने कृते यदि न सिध्यति कोऽत्र दोषः ॥ ३९२॥" उद्योगी पुरुषसिंह लक्ष्मीको प्राप्त होते हैं । दैव देता है यह कायर पुरुष कहते हैं दैवको त्याग आत्मशक्तिसे पुरुषार्थ करो यत्न करनेपर यदि सिद्ध न हो तो किसीका क्या दोष है ॥ ३९२ ॥" करटक आह-"तत् कथय कीदृक् त्वया नीतिबीजं निर्वापितम्?" । सोऽब्रवीत्-"मया अन्योन्यं ताभ्यां मिथ्याप्रजल्पनेन भेदस्तथा विहितो यथा भूयोऽपि मन्त्रयन्तौ एकस्थानस्थितौ न द्रक्ष्यसि" । करटक आह-"अहो ! न युक्तं भवता विहितं यत्परस्परं तौ स्नेहार्द्रहृदयौ सुखाश्रयौ कोपसागरे प्रक्षिप्तौ । उक्तञ्च- करटक बोला-"सो कहो किस प्रकार आपने नीतिबीज बोया ?" । वह बोला-"मैने परस्पर उन दोनोंका मिथ्या उक्तियोंसे इस प्रकार भेद किया है कि, फिर उनको एक स्थानमें मंत्रणा करते हुए तुम न देखोगे" करटक बोला,-"अहो ! आपने यह युक्त नहीं किया जो परस्पर स्नेहसे आर्द्रहृदयवाले सुखके आश्रय उन दोनोंको कोपसागरमें डाला । कहाहै- अविरुद्धं सुखस्थं यो दुःखमार्गे नियोजयेत् । जन्मजन्मान्तरे दुःखी स नरः स्यादसंशयम् ॥ ३९३ ॥ अविरुद्ध और सुखमें स्थित हुओंको दुःखमार्गमें लगाता है वह मनुष्य जन्म जन्मान्तरमें दुःखी होता है इसमें सन्देह नहीं ॥ ३९३ ॥ अपरं त्वं यद्भेदमात्रेणापि तुष्टस्तदपि अयुक्तं यतः सर्वोऽपि जनो विरूपकरणे समर्थो भवति नोपकर्तुम् । उक्तञ्च- और जो तू भेदमात्रसेही सन्तुष्ट है सोभी अयुक्त है जो कि, सम्पूर्ण जन विरूप करनेमें समर्थ होता है उपकार करनेको नहीं । कहाहै-

Page 180Permalink

भाषाटीकासमेतम् । ( १६५ ) घातयितुमेव नीचः परकार्य्यं वेत्ति न प्रसाधयितुम् । पातयितुमस्ति शक्तिर्वायोर्वृक्षं नचोन्नमितुम् ॥ ३९४ ॥” नीच परकार्यका नाश करनाही जानता है सिद्ध करना नहीं। वायुकी शक्ति वृक्ष उखाडनेकी है जमानेकी नहीं ॥ ३९४ ॥” दमनक आह-“अनभिज्ञो भवान् नीतिशास्त्रस्य, तेन एतद् ब्रवीषि । उक्तञ्च यतः- दमनकने कहा-“आप नीतिशास्त्रको नहीं जानते इस कारण ऐसा कहते हो। कहाहै- जातमात्रं न यः शत्रुं व्याधिञ्च प्रशमं नयेत् । महाबलोऽपि तेनैव वृद्धिं प्राप्य स हन्यते ॥ ३९५ ॥ उत्पन्न होतेही जो व्याधि और शत्रुको शान्त नहीं करता है वह महा- बळभी उसके साथ वृद्धिको प्राप्त होकर नष्ट होता है ॥ ३९५ ॥ तच्छत्रुभूतोऽयमस्माकं मंत्रिपदापहरणात् । उक्तञ्च- सो यह हमारा मंत्रिपद हरनेसे शत्रुभूत है। कहाहै- पितृपैतामहं स्थानं यो यस्यात्र जिगीषते । स तस्य सहजः शत्रुरुच्छेद्योऽपि प्रिये स्थितः ॥ ३९६ ॥ जो जिसका पितृ पितामहका स्थान जीतनेकी इच्छा करताहै वह उसका सहज ( स्वाभाविक ) शत्रु है वह प्रियमैं स्थितभी नाशके योग्य है ॥ ३९६ ॥ तत् मया स उदासीनतया समानीतोऽभयप्रदानेन यावत् तावदहमपि तेन साचिव्यात् प्रच्यवितः । अथवा साधु चेदमुच्यते । सो पहले मैं उदासीनतासे अभयदान देकर उसको लाया था सो उसने पहले मुझेही मंत्रिपदसे च्यावित किया । अथवा सत्य कहाहै- दद्यात्साधुर्यदि निजपदे दुर्जनाय प्रवेशं तन्नाशाय प्रभवति ततो वाञ्छमानः स्वयं सः । तस्माद्देयो विपुलमतिभिर्नावकाशोऽधमानां जारोऽपि स्याद्गृहपतिरिति श्रूयते वाक्यतोऽत्र ॥ ३९७ ॥