पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र)
पण्डित विष्णु शर्मा द्वारा
स्रोत: पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र) · श्रीवेङ्कटेश्वर स्टीम प्रेस, बम्बई · 1910 (उद्गम)
(२८४) पञ्चतन्त्रम् ।
(२८४) पञ्चतन्त्रम् । घाववाले स्थानमें वारंवार प्रहार पडते हैं, धनक्षय होनेसे जठरानल ( भूख ) दीप्त हो जाताहै, आपत्तिमें बैर प्रगट होतेहैं, छिद्रमें अनेक अनर्थ होते हैं ॥ १९७॥ अहो ! साधु उक्तं केनापि- अहो किसीने अच्छा कहाहै- प्राप्ते भये परित्राणं प्रीतिविश्रम्भभाजनम् । केन रत्नमिदं सृष्टं मित्रमित्यक्षरद्वयम् ॥ १९८ ॥'' भय प्राप्तिमें रक्षा, प्रीति विश्रामके पात्र मित्र यह रत्नरूपी दो अक्षर किसने निर्माण किये हैं ॥ १९८ ॥'' अत्रान्तरे च आक्रन्दपरौ चित्रांगलघुपतनकौ तत्र एव समायातौ । अथ हिरण्यक आह,-"अहो ! किं वृथा प्रलपितेन । तद्यावदेष मन्थरको दृष्टिगोचरात् न नीयते तावदस्य मोक्षोपायश्चिन्त्यताम् । इति । इसी समय रुदन करते हुए चित्रांग और लघुपतनक उस स्थानमें आये । तब हिरण्यक बोला-"वृथा रुदन करनेसे क्या है सो जबतक यह मन्थरक दृष्टिके सामनेसे न जाय तबतक इसके छुडानेका उपाय करो । व्यसनं प्राप्य यो मोहात्केवलं परिदेवयेत् । क्रन्दनं वर्द्धयत्येव तस्यान्तं नाधिगच्छति ॥ १९९ ॥ जो दुःखको प्राप्त होकर मोहसे केवल रुदनही करताहै उसका रोनाही बढता है वह दुःखके अन्तको प्राप्त नहीं होता ॥ १९९ ॥ केवलं व्यसनस्योक्तं भेषजं नयपण्डितैः । तस्योच्छेदसमारम्भो विषादपरिवर्जनम् ॥ २०० ॥ नीतिमें कुशल पंडितोंने विपत्तिकी एकही मुख्य औषधि कही है उस दुःखके नाश करनेका उपाय करना और विषाद त्यागना ॥ २०० ॥ अन्यच्च- औरभी- अतीतलाभस्य सुरक्षणार्थं भविष्यलाभस्य च संगमार्थम् ।
भाषाटीकासमेतम् । ( २८५ ) आपत्प्रपन्नस्य च मोक्षणार्थं यन्मन्त्र्यतेऽसौ परमो हि मन्त्रः ॥ २०१ ॥” उपार्जित धनकी रक्षाके निमित्त और भविष्य लाभकी प्राप्तिके निमित्त प्राप्त आपत्तिके दूरकरनको जो सम्मति करताहै वही परम मंत्रहै ॥ २०१ ॥” तच्छ्रुत्वा वायस आह, - “भो ! यदि एव तत् क्रियतां मद्वचः । एष चित्रांगोऽस्य मार्गे गत्वा किञ्चित् पल्व- लमासाद्य तस्य तीरे निश्चेतनो भूत्वा पततु । अह- मपि अस्य शिरसि समारुह्य मन्दैः चंचुप्रहारैः शिर उल्लेखयिष्यामि । येन असौ दुष्टलुब्धकोऽमुं मृतं मत्वा मम चंचुप्रहरणप्रत्ययेन मन्थरकं भूमौ क्षिप्त्वा मृगार्थं परिधाविष्यति । अत्रान्तरे त्वया दर्भमयाणि पाशानि खण्डनीयानि । येन असौ मन्थरो द्रुततरं पल्वं प्रविशति” । चित्रांग आह, - “भो ! भद्रोऽयं त्वया दृष्टो मन्त्रः नूनं मन्थरोऽयं मुक्तो मन्तव्य इति । उक्तञ्च- यह सुनकर काक बोला- “भो ! यदि ऐसाहै तो मेरा वचन मानो। यह चित्रांग इसके मार्गमें प्राप्त होकर किसी अल्प सरोवरके निकट प्राप्त हो उसके किनारे चेतनारहित हो गिरजाय । मैं भी इसके शिरपर चढ मन्द २ चंचु प्रहारसे शिरको (कुरेडू) खुजाऊ । जिससे यह दुष्ट लुब्धक इसको मराहुआ मानकर मेरी चोंचप्रहारके विश्वाससे (कि यह मरगया है) मन्थरकको पृथ्वीपर छोडकर मृगके निमित्त धावमान होगा । इसी अवसरमें तुम कुशके पाश खंडित कर देना । जिससे यह मन्थरक शीघ्रतासे छोटे सरोवरमें प्रवेशकर जायगा”। चित्रांग बोला- “भो ! अच्छा यह तुमने मंत्र विचारा अवश्य ही अब मन्थरकको छुटा हुआ जानो । कहाहै- “सिद्धं वा यदि वाऽसिद्धं चित्तोत्साहो निवेदयेत् । प्रथमं सर्वजन्तूनां तत्प्राज्ञो वेत्ति नेतरः ॥ २०२ ॥ सिद्ध या असिद्ध कार्यको चित्तका उत्साहही पहिले सब प्राणियोंको सूचना दे देताहै बुद्धिमान् उसको जान लेतहूँ अन्य पुरुष नहीं ॥ २०२ ॥
तत् एवं क्रियताम्" इति । तथा अनुष्ठिते स लुब्धकः तथा एव मार्गासन्नपल्वलतीरस्थं चित्राङ्गं वायससनाथमप- श्यत् । तं दृष्ट्वा हर्षितमना व्यचिन्तयत् । "नूनं पाशबन्धनवे- दनया वराकोऽयं मृगः सावशेषजीवितः पाशं त्रोटयित्वा कथमपि एतद्वनान्तरं यावत् प्रविष्टः तावन्मृतः तद्वश्योऽयं मे कच्छपः सुनियन्त्रितत्वात् । तदेनमपि तावद्गृह्णामि" इति । इति अवधार्य कच्छपं भूतले प्रक्षिप्य मृगमुपादद्रवत् । एत- स्मिन्नन्तरे हिरण्यकेन वज्रोपमदंष्ट्राप्रहरणेन तद्धर्मवेष्टनं खण्डशः कृतम् । मन्थरकोऽपि तृणमध्यात् निष्क्रम्य समी- पवर्त्तिनं पल्वलं प्रविष्टः । चित्राङ्गोऽपि अप्राप्तस्यापि तस्य तले उत्थाय वायसेन सह पलायितः । एतस्मिन्नन्तरे विलक्षो विषादपरो लुब्धको निवृत्तो यावत् पश्यति तावत् कच्छपोऽ- पि गतः । ततश्च तत्र उपविश्य इमं श्लोकमपठत्- सो ऐसाही करो” १ ऐसा करनेपर वह लुब्धक वैसेही मार्गमें आते हुए छोटे सरोवरके किनारे चित्रांगको कौए सहित देखता भया । उसको देख प्रसन्नहो विचारने लगा । “अवश्यही पाशबंधनके दुःखसे यह क्षुद्रमृग कुछ अवशेष जीवनवाला पाश छेदनकर किसी प्रकार इसी वनान्तरमें ज्योंही प्राप्त हुआ कि, त्योंही मरगया सो सम्यक् बद्ध होनेसे यह कच्छप तौ मेरे वशमेंहै । सो अब इस (मृग) को भी ग्रहण करूं” । ऐसा विचार कछुएको पृथ्वीमें पटक मृगकी ओर धावमान हुआ । इसी समय हिरण्यकने वज्रकी समान डाढोंके प्रहारसे वह कुशका बंधन खण्ड खण्ड करदिया । मन्थरकभी तृणके मध्यसे निकलकर समीपवर्ती अल्पसरोवरमें प्रविष्ट हुआ । चित्रांगभी उसके न पहुंचते २ पृथ्वीतलसे उठकर काकके साथ पलायन करगया । इसी प्रकार विलक्ष (विस्मित, वा लज्जित) विषादको प्राप्त हुआ लुब्धक लौटकर जबतक देखताहै तबतक कच्छपभी गया । तब वहां बैठकर यह श्लोक पढने लगा- प्रातो बन्धनमप्ययं गुरुमृगस्तावत्त्वया मे हतः सम्प्राप्तः कमठः स चापि नियतं नष्टस्तावद्देशतः ।
भाषाटीकासमेतम् । ( २८७ ) क्षुत्क्षामोऽत्र वने भ्रमामि शिशुकैस्त्यक्तः समं भार्य्यया यच्चान्यन्न कृतं कृतान्त कुरु ते तच्चापि सह्यं मया ॥२०३॥” हे कृतान्त ! बन्धनमें प्राप्त हुआभी बडा मृग तैने मेरा हरण कर लिया, और प्राप्त आ यह कच्छपभी तुम्हारी आज्ञासे निश्चित नष्ट होगया। अब क्षुधासे घबराया हुआ इस वनमें भार्य्यापुत्रसे त्यागन किया हुआ भ्रमण करता हूँ जो और अनिष्ट नहीं किया सोभी कर वह मैं तेरा सब सहन करलूंगा ॥ २०३ ॥ एवं बहुविधं विलप्य स्वगृहं गतः। अथ तस्मिन्व्याधे दूरतरं गते सर्वेऽपि ते काककूर्ममृगमूषकाः परमानन्दभाजः परस्परमालिङ्ग्य पुनर्जातमिव आत्मानं मन्यमानाः तदेव सरः सम्प्राप्य महासुखेन सुभाषितकथागोष्ठीविनोदेन कालं नयन्ति स्म। एवं ज्ञात्वा विवेकिना मित्रसंग्रहः कार्य्यः । न च मित्रेण सह व्याजेन वर्तितव्यम् । इति । उक्तञ्च यतः- इस प्रकार अनेक विधि विलाप कर अपने घर गया । तब उस व्याधके अति दूर जानेपर वे काक कूर्म मृग मूषक परमानन्दको प्राप्त हुए परस्पर आलिंगन कर अपनेको पुनः जन्मवाला मानकर उसी अपने सरोवरको प्राप्तहो महासुखपूर्वक सुवचन कथा गोष्ठीके आनंदसे समयको बिताते भये । ऐसा जानकर बुद्धिमान्को मित्रोंका सग्रह करना चाहिये मित्रके सग कपटसे वर्तना न चाहिये । कहा है कारण- यो मित्राणि करोत्यत्र न कौटिल्येन वर्तते । तैः समं न पराभूतिं सम्प्राप्नोति कथञ्चन ॥ २०४ ॥ इति श्रीविष्णुशर्मविरचिते पञ्चतन्त्रके मित्रसम्प्राप्तिर्नाम द्वितीयं तन्त्रं समाप्तम् । जो इस संसारमें मित्र करता है और उनके साथ कुटिलतासे नहीं वर्तता है वह उनके साथ कभी पराभवको प्राप्त नहीं होता है ॥ २०४ ॥ इति श्रीविष्णुशर्मविरचिते पञ्चतन्त्रके पण्डितज्वालाप्रसादमिश्रकृतभाषाटीकायां मित्रसम्प्राप्तिर्नाम द्वितीयं तन्त्रं सम्पूर्णम् ॥
अथ काकोलूकीयं तृतीयं तन्त्रम् ।
अथ काकोलूकीयं तृतीयं तन्त्रम् । अथ इदमारभ्यते काकोलूकीयं नाम तृतीयं तन्त्रम् । तस्य अयमाद्यः श्लोकः- भाषाटीकासहित यह तीसरा तंत्र काकोलूकीय नामक प्रारंभ किया जाता है जिसकी आदिमें यह श्लोक है- न विश्वसेत्पूर्वविरोधितस्य शत्रोश्च मित्रत्वमुपागतस्य । दग्धां गुहां पश्य उलूकपूर्णां काकप्रणीतेन हुताशनेन ॥१॥ प्रथम विरोध किये और पीछे मित्रताको प्राप्त हुए शत्रु का विश्वास नहीं करना चाहिये उलूकसे पूर्ण गुहाको काकद्वारा अग्नि दी हुई देखो ॥ १ ॥ तद्यथा अनुश्रूयते । अस्ति दाक्षिणात्ये जनपदे महिला- रोप्यं नाम नगरम् । तस्य समीपस्थः अनेकशाखासनाथोऽ- तिघनतरपत्रच्छदो न्यग्रोधपादपोऽस्ति, तत्र च मेघवर्णो नाम वायसराजोऽनेककाकपरिवारः प्रतिवसति स्म । स तत्र विहितदुर्गरचनः सपरिजनः कालं नयति स्म । तथा अन्योऽ- रिमर्दनो नाम उलूकराजोऽसंख्योलूकपरिवारो गिरिगुहादु- र्गाश्रयः प्रतिवसति स्म । स च रात्रौ अभ्येत्य सदा एव तस्य न्यग्रोधस्य समन्तात् परिभ्रमति । अथ उलूकराजः पूर्वविरोधवशाद्यं कञ्चिद्वायसं समासादयति तं व्यापाद्य गच्छति । एवं नित्याभिगमनात् शनैः शनैः तत् न्यग्रोधपा- दपदुर्गं तेन समन्तात् निर्वायसं कृतम् । अथवा भवत्येवम् । उक्तञ्च- सो ऐसा सुना जाता है । दक्षिण देशमें एक महिलारोप्य नाम नगरहै । उसके निकट अनेक शाखावाला अति घने पत्तोंसे व्याप्त न्यग्रोधका वृक्ष है । वहां मेघवर्णनाम काकोंका राजा अनेक काकोंके साथ रहताथा । वह वहां दुर्ग रचना किये कुटुम्बसहित समय बिताताथा । और दूसरा अरिमर्दन नाम उलूक- राज असंख्य उलूकोंके सहित पर्वतकी गुहाके दुर्गमे आश्रय किये रहताथा । वह
भाषाटीकासमेतम्। ( २८९ ) रात्रिमें आकर सदाही उस न्यग्रोधके चारों ओर घूमताथा । और यह उलूकराज पूर्व विरोधके वशसे जिस किसी वायसको पाता उसे मार जाता इस प्रकार नित्यके आगमनसे शनैः २ वह न्यग्रोधका वृक्ष सब ओरसे उसने वायसरहित कर दिया अथवा ऐसा होताही है, यह कहा भी है- य उपेक्षेत शत्रुं स्वं प्रसरन्तं यदृच्छया । रोगं चालस्यसंयुक्तः स शनैस्तेन हन्यते ॥ २ ॥ जो अपनी इच्छासे वृद्धिको प्राप्त हुए शत्रु और रोगकी उपेक्षा करताहै । आलस्य युक्त रहता हे वह शनै. २ उससे हनन होता है ॥ २ ॥ तथाच- तैसेही- जातमात्रं न यः शत्रुं व्याधिश्व प्रशमं नयेत् । अतिपुष्टाङ्गयुक्तोऽपि स पश्चात्तेन हन्यते ॥ ३ ॥ जो उत्पन्न होतेही शत्रु और व्याधीको शान्त नहीं करता है अति पुष्ट अग होकरभी पीछे वह उसीसे मारा जाता है ॥ ३ ॥ अथ अन्येद्युः स वायसराजो सर्वान् वायससचिवानाहूय प्रोवाच-"भो ! उत्कटः तावदस्माकं शत्रुः उद्यम सम्पन्नश्च कालवशात् नित्यमेव निशागमे समेत्य अस्मत्पक्ष कदनं करो- ति, तत् कथमस्य प्रतिविधानम् ! वयं तावद्रात्रौ न पश्या- मः । न च तस्य दिवा दुर्गं बिजानीमः येन गत्वा प्रहरामः। तदत्र विषये किं युज्यते,सन्धिविग्रहयानासन संश्रय द्वैधीभावा- नामेकतमस्य क्रियमाणस्य । तद्विचाय्य शीघ्रं कथयन्तु भवन्तः" अथ ते प्रोचुः-"युक्तमभिहितं देवेन यद्वा एष प्रश्नः कृतः । उक्तञ्च- तब और दिन वह काकराज सम्पूर्ण वायस मंत्रियोको बुलाकर बोला,-"भो हमारा शत्रु तो बडा बली और उद्यम सम्पन्न हे । कालवशसे नित्यही रात्रिमें आकर हमारी जातिका नाश करताहै, सो किस प्रकार इसका प्रतिकार करें । हम तो रात्रिमें देख नहीं सक्ते और दिनमें उसके दुर्गको नही जानते जिससे १९
( २९० ) पञ्चतन्त्रम् ।
( २९० ) पञ्चतन्त्रम् ।
जाकर प्रहार करें । सो इस विषयमें क्या करें सन्धि, विग्रह, यान ( चढाई ), आसन, संश्रय, द्वैधीभावमेंसे कोई एकका आश्रय करो । सो विचार कर आप शीघ्र कहो" तब वे बोले- "आपने युक्तही कहा है जो ऐसा प्रश्न किया। कहाहै- अपृष्टेनापि वक्तव्यं सचिवेनात्र किञ्चन । पृष्टेन तु ऋतं पथ्यं वाच्यञ्च प्रियमप्रियम् ॥ ४ ॥ इस जगत्में श्रेष्ठमंत्रीको बिना पूछे भी कुछ कहना चाहिये और पूछनेपर सत्य हितकारक प्रिय अप्रिय कहनाही चाहिये ॥ ४ ॥ यो न पृष्टो हितं ब्रूते परिणामे सुखावहम् । सुमन्त्री प्रियवक्ता च केवलं स रिपुः स्मृतः ॥ ५ ॥ जो पूछनेपर परिणाममें सुखदायक हितके वचन नहीं कहता है वह सुमन्त्री प्रियवक्ता केवल शत्रु जानना ॥ ५ ॥ तस्मादेकान्तमासाद्य कार्यो मन्त्रो महीपतेः । येन तस्य वयं कुर्मो निर्णयं कारणं तथा ॥ ६ ॥" इस कारण एकान्त स्थानको प्राप्त होकर राजाको सम्मति करनी चाहिये जिससे हम उस मंत्रका निर्णय तथा कारण कर सकें ॥ ६ ॥" अथ स मेघवर्णः अन्वयागतोज्जीवि-सञ्जीवि-अनुजीवि- प्रजीवि-चिरञ्जीविनाम्नः पंच सचिवान् प्रत्येकं प्रष्टुमारब्धः । तत्र एतेषामादौ तावदुज्जीविनं पृष्टवान्- "भद्र ! एवं स्थिते किं मन्यते भवान्'?' । स आह- "राजन् ! बलवता सह विग्रहो न कार्यः । यथा स बलवान् कालप्रहर्त्ता च । उक्तञ्च- यतः- तब वह मेघवर्ण वंशक्रमसे प्राप्त हुए उज्जीवि, संजीवि, अनुजीवि, प्रजीवि, और चिरंजीवि नामवाले पांच मंत्रियोंमें प्रत्येकसे पूछने लगा। तहां पहिले उज्जीविसे पूछा- " हे भद्र ! ऐसा उपस्थित होनेमे आप क्या मानते हो?" । वह बोला- “राजन् बलवानके साथ विग्रह करना उचित नहीं, क्यों कि वह बलवान् समय- पर प्रहार करता है । कहा है कि- बलीयसे प्रणमतां काले प्रहरतामपि । सम्षदो नापगच्छन्ति प्रतीपमिव सिन्धवः ॥ ७ ॥
भाषाटीकासमेतम् । (२९१) बलवान् शत्रुको प्रणामसे सान्त्वना करनेवाले तथा समयपर प्रहार करनेवाले मनुष्योंकी सम्पत्ति निम्नवाहिनी नदीकी समान प्रतिकूल होकरभी नष्ट नहीं होतीहै ॥ ७ ॥ तथाच- तैसेही- सन्त्याज्यो धार्मिकश्चार्यो भ्रातृसंघातवान्बली । अनेकविजयी चैव सन्धेयः स रिपुर्भवेत् ॥ ८ ॥ धर्मात्मा श्रेष्ठ बहुत भाइयोंसे युक्त बली बहुतसे संग्रामका जीतनेवाला शत्रु त्यागना चाहिये अर्थात् उससे विग्रह न करे ॥ ८ ॥ सन्धिः कार्योऽप्यनार्येण विज्ञाय प्राणसंशयम् । प्राणैः संरक्षितैः सर्वं यतो भवति रक्षितम् ॥ ९ ॥ प्राणसंशय प्राप्त होनेपर अनाडीके साथभी संधि करना उचित है क्योंकि प्राणरक्षासे सबकी रक्षा होती है ॥ ९ ॥ येन अनेकयुद्धविजयी स तेन विशेषात् सन्दधनीयः । उक्तञ्च- जिससे कि वह अनेक युद्ध विजयी है इस कारण उससे संधि करलो । कहाहै कि- अनेकयुद्धविजयी सन्धानं यस्य गच्छति । तत्प्रभावेण तस्याशु वशं गच्छन्त्यरातयः ॥ १० ॥ अनेक युद्धविजयीकी जिससे संधि होजातीहै उसके प्रभावसे बहुतसे शत्रु उसके आधीन होजाते हैं ॥ १० ॥ सन्धिमिच्छेत्समेनापि सन्दिग्धो विजयो युधि । न हि सांशयिकं कुर्य्यादित्युवाच बृहस्पतिः ॥ ११ ॥ जो युद्धके विजयमें सन्देह हो तो समानसेभी संधि करले परन्तु संदिग्ध कार्य न करे ऐसा बृहस्पतिने कहा है ॥ ११ ॥ सन्दिग्धो विजयो युद्धे जनानामिह युध्यताम् । उपायत्रितयादूर्द्धं तस्माद्युद्धं समाचरेत् ॥ १२ ॥
( २९२ ) पञ्चतन्त्रम् ।
( २९२ ) पञ्चतन्त्रम् । युद्ध करनेवाले जनोंको युद्धमें संदेह रहता है इसकी योजना साम, दान, भेद तनि उपायोंके पश्चात्ही करे ॥ १२ ॥ असन्दधानो मानाद्यः समेनापि हतो भृशम् । आमकुम्भ इवान्येन करोत्युभयसंक्षयम् ॥ १३ ॥ जो अभिमानसे संधि न करके समानसे अत्यन्त ताडित होताहै, वह कच्चे घडेकी समान दोनों ( मान और प्राण ) सेही ध्वंस होताहै ॥ १३ ॥ समं शक्तिमता युद्धमशक्तस्य हि मृत्यवे । दृषत्कुम्भं यथा भित्त्वा तावत्तिष्ठति शक्तिमान् ॥ १४ ॥ समर्थके साथ दुर्बलको युद्ध मृत्युके लियेही होताहै शक्तिमान् पाषाण घटकी समान दुर्बलको तोडकर आप स्थित रहता है ॥ १४ ॥ अन्यच्च- औरभी- भूमिर्मित्रं हिरण्यं वा विग्रहस्य फलत्रयम् । नास्त्येकमपि यद्येषां विग्रहं न समाचरेत् ॥ १५ ॥ पृथ्वी मित्र वा सुवर्ण यह विग्रहके तीन फल हैं जो इनमेंसे एकभी न हो तो विग्रह न करे ॥ १५ ॥ खनन्नाखुबिलं सिंहः पाषाणशकलाकुलम् । प्राप्नोति नखभङ्गं वा फलं वा मूषको भवेत् ॥ १६ ॥ सिंह यदि पत्थरसे निर्मित चूहेकी बिल खोदे तो नख टूटनेको प्राप्त होता है वा मूषिक लाभका फल होता है ॥ १६ ॥ तस्मान्न स्यात्फलं यत्र दुष्टं युद्धन्तु केवलम् । न तत्स्वयं समुत्पाद्यं कर्त्तव्यं न कथञ्चन ॥ १७ ॥ इस कारण जहां कुछ फल नहो और केवल दुष्ट युद्धही हो तो उस कार्यको स्वयं उठाना उचित नहीं है ॥ १७ ॥ बलीयसा समाक्रान्तो वैतसीं वृत्तिमाचरेत् । वाञ्छन्नभ्रंशिनीं लक्ष्मीं न भौजङ्गीं कदाचन ॥ १८ ॥ बलवान्से आक्रान्त होनेमें वेतसम्बन्धी वृत्तिको अवलम्बन करे जो अक्षय लक्ष्मीकी इच्छा करे न कि सर्पकी समान चंचल ॥ १८ ॥
भाषाटीकासमेतम् । ( २९३ ) कुर्वन् हि वैतसीं वृत्तिं प्राप्नोति महतीं श्रियम् । भुजङ्गवृत्तिमापन्नो वधमर्हति केवलम् ॥ १९ ॥ वैतसी वृत्तिको प्राप्त होकर बडी लक्ष्मीको प्राप्त होता है, भुजगवृत्तिको प्राप्त होकर केवल वधके योग्य होता है ॥ १९ ॥ कौर्मं संकोचमास्थाय प्रहारानपि मर्षयेत् । काले काले च मतिमानुत्तिष्ठेत्कृष्णसर्पवत् ॥ २० ॥ संकोचको प्राप्त होकर कूर्मवृत्तिके समान प्रहारोकोभी सहन करे समय २ पर कृष्ण सर्पकी समान बुद्धिमान् उठे ॥ २० ॥ आगतं विग्रहं मत्वा सुसाम्ना प्रशमं नयेत् । विजयस्य ह्यनित्यत्वाद्रभसञ्च समुत्सृजेत् ॥ २१ ॥ आये हुए विग्रहको देखकर बुद्धिमान् सामउपायसे शान्त करे विजयके अनित्य होनेमें वेग (युद्धके उद्योग) को त्याग दे ॥ २१ ॥ तथाच- तैसेही- वलिना सह योद्धव्यमिति नास्ति निदर्शनम् । प्रतिवातं न हि घनः कदाचिदुपसर्पति ॥ २२ ॥” बलवान्के संग युद्ध करना चाहिये इसमें दृष्टान्त नहीं है कभी मेघ पवनके सामने नहीं आते हैं ॥ २२ ॥” एवमुज्जीवी साममन्त्रं सन्धिकारं कृतवान् । अथ तच्छ्रुत्वा सञ्जीवनमाह,-“भद्र ! तव अभिप्रायमपि श्रोतुमिच्छामि” । स आह,-“देव ! न मम एतत् प्रतिभाति यच्छत्रुणा सह सन्धिः क्रियते । उक्तञ्च यतः- इस प्रकार उज्जीवीने साममन्त्रसे सम्मति करनेको समर्थन किया । यह सुनकर सञ्जीवीसे बोला,-“भद्र ! तुम्हारे अभिप्रायके सुननेकी इच्छा करता हूँ” । वह बोला-“देव ! मुझे यह बात अच्छी नहीं लगती जो शत्रुके साथ संधि कीजावे । कारण कहा है- शत्रुना न हि सन्दध्यात्सुश्लिष्टेनापि सन्धिना । सुतप्तमपि पानीयं शमयत्येव पावकम् ॥ २३ ॥
[Page Header: (२९४) पञ्चतन्त्रम् ।]
[Page Header: (२९४) पञ्चतन्त्रम् ।]
सुमधुर संधि की इच्छा करनेवाले शत्रुसे भी संधि न करे क्योंकि तत्ता पानी भी अग्निको शान्त ही कर देता है ॥ २३ ॥ अपरं च स क्रूरोऽत्यन्तलुब्धो धर्मरहितः । तत् त्वया विशेषात् न सन्धेयः । उक्तञ्च यतः- और भी वह क्रूर अत्यन्त लोभी धर्मरहित है विशेषकर सन्धिके योग्य नहीं। कारण कहा है- सत्यधर्मविहीनेन न सन्दध्यात्कथञ्चन । सुसन्धितोऽप्यसाधुत्वादचिराद्याति विक्रियाम् ॥ २४ ॥ सत्य धर्मसे हीनके साथ कभी सन्धि नहीं करनी चाहिये अच्छी प्रकार संधी किया हुआ असाधु होनेसे शीघ्र विकारको प्राप्त होता है ॥ २४ ॥ तस्मात् तेन सह योद्धव्यमिति मे मतिः । उक्तञ्च यतः- इस कारण उसके साथ युद्ध करना चाहिये ऐसी मेरी मति है। कहा है कि- क्रूरो लुब्धोऽलसोऽसत्यः प्रमादी भीरुरस्थिरः । मूढो युद्धावमन्ता च सुखोच्छेद्यो भवेद्रिपुः ॥ २५ ॥ खोटा, लोभी, आलसी, असत्यवादी, प्रमादी, डरपोक, चंचल, मूढ, युद्धमें उत्साह न करनेवाला शत्रु सुखसे नाशके योग्य होता है ॥ २५ ॥ अपरं तेन पराभूता वयम् । तद्यदि सन्धानकीर्त्तनं करि- ष्यामः स भूयोऽत्यन्तं कोपं करिष्यति । उक्तञ्च- और उसने हमारा तिरस्कार किया है। सो यदि संधि होनेकी बात करेंगे- तो वह फिर अत्यन्त क्रोध करेगा। कहा है- चतुर्थोपायसाध्ये तु रिपौ सान्त्वमपक्रिया । स्वेद्यमामज्वरं प्राज्ञः कोऽम्भसा परिषिञ्चति ॥ २६ ॥ जो शत्रु चौथे उपाय (युद्ध) से साध्य होनेके योग्य हो उससे साम प्रयोग करना कोपवृद्धिका कारण है, पसीनेसे साध्य नवीन ज्वरको कौन बुद्धिमान् जलसे सींचता है ? ॥ २६ ॥ सामवादाः सकोपस्य शत्रोः प्रत्युत दीपकाः । प्रतप्तस्येव सहसा सर्पिषस्तोयबिन्दवः ॥ २७ ॥ क्रोधित शत्रुसे साम वचन कहना उसके क्रोधका बढाना है, और तप्ते घृतमें एक साथ जल बिन्दु डालनेकी समान है ॥ २७ ॥
भाषाटीकासमेतम् । (२९५) यदेव एतद्वदति रिपुर्बलवान् तदप्यकारणम्। उक्तञ्च यतः- जो ऐसा है यह कहते हैं कि शत्रु बलवान् है यहभी अकारण है। कहा है कि- सोत्साहशक्तिसम्पन्नो हन्याच्छत्रुं लघुर्गुरुम् । यथा कण्ठीरवो नागे सुसाम्राज्यं प्रपद्यते ॥ २८ ॥ उत्साह शक्तिसे सम्पन्न क्षुद्र मनुष्यभी बडे शत्रुको मार सकता है, जैस छोटे देहवाला सिंह बडे देहवाले हाथीपर स्वामित्व कर लेता है ॥ २८ ॥ मायया शत्रवो वध्या अवध्याः स्युर्बलेन ये । यथा स्त्रीरूपमास्थाय हतो भीमेन कीचकः ॥ २९ ॥ जो शत्रु वलसे अवध्यहो तो मायासे उनको वशमें करे जैसे स्त्रीरूप धारण कर भीमसेनने कीचकको मारा ॥ २९ ॥ तथाच- तैसेही- मृत्योरिवोग्रदण्डस्य राज्ञो यान्ति वशं द्विषः । शष्पतुल्यं हि मन्यन्ते दयालुं रिपवो नृपम् ॥ ३० ॥ मृत्युकी समान उग्रदण्डवाले राजाके वशमें शत्रु होजाते हैं और दयालु राजाको शत्रु तृणकी समान मानते हैं ॥ ३० ॥ न याति शमनं यस्य तेजस्तेजस्वितेजसा । वृथा जातेन किं तेन मातर्यौवनहारिणा ॥ ३१ ॥ जिसके तेजस्वी तेजसे तेजशत्रुका तेज शान्त नहीं होजाता है उस माताके यौवन हरनेवालेको वृथा उत्पन्न होनेसे क्या लाभ है? ॥ ३१ ॥ या लक्ष्मीर्नानुलिप्तांगी वैरिशोणितकुंकुमैः । कान्तापि मनसः प्रीतिं न सा धत्ते मनस्विनाम् ॥ ३२ ॥ जो लक्ष्मी शत्रुओंके रुधिररूपी कुमकुमसे अनुलिप्त अंगवाली नहीं है वह मनोहर होकरभी वीरोंके मनको आनंद नहीं देती ॥ ३२ ॥ रिपुरक्तेन संसिक्तारिस्त्रीनेत्राम्बुभिस्तथा । न भूमिर्यस्य भूपस्य का श्लाघा तस्य जीवने ॥ ३३ ॥” शत्रुके रुधिरसे तथा शत्रुओंकी स्त्रियोंके नेत्रोंके जलसे जिस राजाकी भूमि नहीं सींची गई उसके जीनेसे क्या श्लाघा है ॥ ३३ ॥”
(२९६) पञ्चतन्त्रम् ।
(२९६) पञ्चतन्त्रम् । एवं सञ्जीवी विग्रहमन्त्रं विज्ञापयामास । अथ तच्छ्रुत्वा अनुजीविनमपृच्छत्—"भद्र ! त्वमपि स्वाभिप्रायं निवेदय"। सोऽब्रवीत्—"देव ! दुष्टः स बलाधिको निर्मर्यादश्च तत् तेन सह सन्धिविग्रहौ न युक्तौ केवलं यानमर्हं स्यातादुक्तञ्च- इस प्रकार संजीविने विग्रह मंत्रकी सम्मति कही । यह सुन (उसने) अनुजीवीसे पूछा । "भद्र ! तुमभी अपने अभिप्रायको कहो" । वह बोला— "देव ! वह दुष्ट अधिक बली और मर्यादा रहित है । उसके साथ संधि विग्रह युक्त नहीं केवल यानही योग्य है । कहा है- बलोत्कटेन दुष्टेन मर्यादारहितेन च । न सन्धिविग्रहौ नैव विना यानं प्रशस्यते ॥ ३४ ॥ बलसे उत्कट, दुष्ट मर्यादा रहित शत्रुसे यानके विना संधि विग्रह पूजित नहीं हैं ॥ ३४ ॥ द्विधाकारं भवेद्यानं भयत्रस्तपरक्षणम् । एकमन्यज्जिगीषोश्च यात्रालक्षणमुच्यते ॥ ३५ ॥ दो प्रकारका यान होता है एक तो भयसे व्याकुल हुएकी रक्षा करनी दूसरे जीतनेकी इच्छा करनेवालेको शत्रुके प्रति यात्रा करनी ॥ ३५ ॥ कार्तिके वाथ चैत्रे वा विजिगीषोः प्रशस्यते । यानमुत्कृष्टवीर्य्यस्य शत्रुदेशे न चान्यदा ॥ ३६ ॥ कार्तिक अथवा चैत्रमें जीतनेवालेको यात्रा करनी श्रेष्ठ है बलवान्कोही शत्रुके देशमें गमन करना उचित है अन्यथा नहीं ॥ ३६ ॥ अवस्कन्दप्रदानस्य सर्वे कालाः प्रकीर्त्तिताः । व्यसने वर्त्तमानस्य शत्रोश्छिद्रान्वितस्य च ॥ ३७ ॥ व्यसनमें प्राप्त हुए और छिद्रताको प्राप्त हुए शत्रुपर आक्रमण करनेके सम्पूर्ण काल कहे हैं ॥ ३७ ॥ स्वस्थानं सुदृढं कृत्वा शूरैश्चाप्तैर्महाबलैः । परदेशं ततो गच्छेत्प्रणिधिव्याप्तमग्रतः ॥ ३८ ॥ अपने स्थानको विश्वस्त शूर महाबलियोंसे दृढ करके आगे दूतोंको करके परदेशको गमन करे ॥ ३८ ॥
भाषाटीकासमेतम् । (२९७) अज्ञातविविधासारतोयशस्यो व्रजेत्तु यः । परराष्ट्रं स नो भूयः स्वराष्ट्रर्माधगच्छति ॥ ३९ ॥ सुहृद्दल, जल, खेती इनको बिना जाने जो परपुरुषके राज्यमें चढ जाता है वह फिर अपने राज्यमें नहीं आता है ॥ ३९ ॥ तत्ते युक्तं कर्तुमपसरणम् । सो तुम्हारा यहासे पयानही करना युक्त है । अन्यच्च- औरभी- न विग्रहं न सन्धानं बलिना तेन पापिना । कार्यलाभमपेक्ष्यापसरणं क्रियते बुधैः ॥ ४० ॥ उस पापी बलीके संग विग्रह और संधि करनी नहीं चाहिये कार्यके लाभको देखकर पंडितको अपसरण करना चाहिये ॥ ४० ॥ उक्तञ्च यतः- कारण कहा है- यदपसरति मेषः कारणं तत्प्रहर्तुं मृगपतिरपि कोपात्संकुचत्युत्पतिष्णुः । हृदयविहितवैरा गूढमन्त्रोपचाराः किमपि विगणयन्तो बुद्धिमन्तः सहन्ते ॥ ४१ ॥ जो मेष अपसरण करता है इसमें शत्रुको प्रहार करनेकाही कारण है, सिंहभी क्रोधसे जब हाथीके ऊपरको धावमान होता है तब संकुचित होता है, हृदयमें वैर रखनेवाले गूढ मन्त्रके उपचारवाले महात्मा बुद्धिमान् कुछ विचारसेही शत्रुओंके उपद्रव सहन करते हैं ॥ ४१ ॥ अन्यच्च- औरभी- बलवन्तं रिपुं दृष्ट्वा देशत्यागं करोति यः । युधिष्ठिर इवाप्नोति पुनर्जीवन्स मेदिनीम् ॥ ४२ ॥ बलवान् शत्रुको देखकर जो देश त्यागना करता है वह युधिष्ठिरकी समान जीतेहीजी पृथ्वीको प्राप्त होता है ॥ ४२ ॥
(२९८) पञ्चतन्त्रम् ।
(२९८) पञ्चतन्त्रम् । युद्धयतेऽहंकृतिं कृत्वा दुर्बलो यो बलीयसा । स तस्य वाञ्छितं कुर्यादात्मनश्च कुलक्षयम् ॥ ४३ ॥ जो दुर्बल अहंकारसे प्रबल शत्रुके साथ युद्ध करता है वह उस (शत्रु) का मनोरथ पूर्ण और अपना कुलक्षय करता है ॥ ४३ ॥ तद्बलवताभियुक्तस्य अपसरणसमयोऽयं न सन्धेर्विग्र- हस्य च । एवमनुजीवियमन्त्रोऽपसरणस्य” । अथ तस्य वाक्यं समाकर्ण्य प्रजीविनमाह-“भद्र ! त्वमपि आ- त्मनोऽभिप्रायं वद ?” । सोऽब्रवीत्,-“देव ! मम सन्धि- विग्रहयानानि त्रीणि अपि न प्रतिभान्ति विशेषतश्च आसनं प्रतिभाति ।” उक्तञ्च यतः- सो बलवान्से अभियुक्त होनेसे यह तुम्हारे पयानका समय है । सन्धि विग्र- हका नहीं इस प्रकार अनुजीवीका मन्त्र अनुसरणका है” । तब उसके वाक्य सुनकर (वायसराज) प्रजीवीसे बोला,-“भद्र ! तू भी अपने अभिप्रायको कथन कर”। वह बोला,-“देव ! मुझको सन्धि, विग्रह, यान (समयकी प्रतीक्षा करनेको आसन कहते हैं ) ( १ ) तीनोंही नही रुचते हैं विशेष कर आसन अच्छा विदित होता है । कारण कहा है कि- नक्रः स्वस्थानमासाद्य गजेन्द्रमपि कर्षति । स एव प्रच्युतः स्थानाच्छुनापि परिभूयते ॥ ४४ ॥ अपने स्थानमें स्थित नक्र गजेन्द्रकोभी खैंचलेता है और अपने स्थानस च्युत हुआ वही कुत्तेसे भी तिरस्कृत हो जाताहै ॥ ४४ ॥ अन्यच्च- औरभी- अभियुक्तो बलवता दुर्गे तिष्ठेत्प्रयत्नवान् । तत्रस्थः सुहृदाह्वानं प्रकुर्वीतात्ममुक्तये ॥ ४५ ॥ जो बलवान्से अभियुक्त होकर यत्नसे अपने दुर्गमें स्थित रहता है और वहीं स्थित होकर अपने छुटकारेके निमित्त सुहृदोंको बुलावे ॥ ४५ ॥ १ शत्रुके प्रति यात्रा करना ।
भाषाटीकासमेतम्। (२९९) यो रिपोरागमं श्रुत्वा भयसन्त्रस्तमानसः । स्वस्थानं सन्त्यजेत्तत्र न स भूयो वसेन्नरः ॥ ४६ ॥ जो शत्रु का आगमन सुनकर, भयसे सन्तस्तमन होकर अपने स्थानको त्याग न कर देता है वह वहा फिर नहीं बस सकता है ॥ ४६ ॥ दंष्ट्राविरहितः सर्पो मदहीनो यथा गजः । स्थानहीनस्तथा राजा गम्यः स्यात्सर्वजन्तुषु ॥ ४७ ॥ डाढसे हीन जैसे सर्प, मदसे हीन जैसे हाथी तैसेही स्थानभ्रष्ट राजा सब जन्तुओंके गम्य होता है ॥ ४७ ॥ निजस्थानस्थितोऽप्येकः शतं योद्धुं सहेन्नरः । शक्तानामपि शत्रूणां तस्मात्स्थानं न सन्त्यजेत् ॥ ४८ ॥ अपने स्थानमें स्थित हुआ एकही सौ समर्थ शत्रुओको युद्धमें सहन कर सकता है इस कारण अपना स्थान त्याग न करे ॥ ४८ ॥ तस्माद्दुर्गं दृढं कृत्वा सुभटासारसंयुतम् । प्राकारपरिखायुक्तं शस्त्रादिभिरलंकृतम् ॥ ४९ ॥ इस कारण किलेको दृढ अपने योधायों के बलसे सयुक्त पर कोटा खाईसे- युक्त शस्त्रादिसे अलकृत कर ॥ ४९ ॥ तिष्ठ मध्यगतो नित्यं युद्धाय कृतनिश्चयः । जीवन्सम्प्राप्स्यसि क्ष्मान्तं मृतो वा स्वर्गमेष्यसि ॥ ५० ॥ युद्धके निमित्त निश्चय करके उसके मध्यमें नित्यही स्थित हो जीनेसे सम्पूर्ण पृथ्वी की प्राप्ति और मरनेपर स्वर्ग प्राप्त होगा ॥ ५० ॥ अन्यच्च- औरभी- बलिनापि न बध्यन्ते लघवोऽप्येकसंश्रयाः । विपक्षेणापि मरुता यथैकस्थानवीरुधः ॥ ५१ ॥ कहा है कि, यदि लघु एकताको प्राप्त हो जावे तो बलवानसे नहीं बध सक्ते- जैसे प्रतिकूल वायुसे एक स्थानके वृक्ष ॥ ५१ ॥
- महानप्येकजो वृक्षो बलवान्सुप्रतिष्ठितः । प्रसह्य इव वातेन शक्यो धर्षयितुं यतः ॥ ५२ ॥
( ३०० ) पञ्चतन्त्रम् ।
( ३०० ) पञ्चतन्त्रम् । महान् इकला वृक्ष बलवान् और प्रतिष्ठित हो उसको भी बलसे वायु सहसा घर्षण कर सकती है ॥ ५२ ॥ अथ ये संहता वृक्षाः सर्वतः सुप्रतिष्ठिताः । न ते शीघ्रेण वातेन हन्यन्ते ह्येकसंश्रयात् ॥ ५३ ॥ और जो मिले हुए वृक्ष सब ओरसे प्रतिष्ठित हैं उन्हे इकट्ठे होनेसे एक साथ वायु प्रहार नहीं कर सकती ॥ ५३ ॥ एवं मनुष्यमेकं च शौर्येणापि समन्वितम् । शक्यं द्विषन्तो मन्यन्ते हिंसन्ति च ततः परम् ॥ ५४ ॥ इसी प्रकार शूरतासे युक्त इकले मनुष्यको शत्रु तिरस्कारके योग्य मानते हैं और उसका वधभी करलेते हैं ॥ ५४ ॥ एवं प्रजीविमन्त्र इदमासनसंज्ञकम्” । एतसमाकर्ण्य चि- रञ्जीविनं प्राह,–“भद्र ! त्वमपि स्वाभिप्रायं वद?” । सोऽब्र- वीत्-‘देव ! षाड्गुण्यमध्ये मम संश्रयः सम्यक् प्रतिभाति । तत् तस्य अनुष्ठानं कार्य्यम् । उक्तञ्च– इस प्रकार प्रजीवीका यह मंत्र आसनसंज्ञक है”। यह सुनकर वह चिरं- जीवीसे बोला,-“भद्र ! तुम भी अपना अभिप्राय कहो” । वह बोला,-“देव! (सन्धी आदि ) छः गुणोंके बीचमें मुझे ( १) संश्रयही भला विदित होता है । सो उसकाही अनुष्ठान करना चाहिये । कहा है– असहायः समर्थोऽपि तेजस्वी किं करिष्यति । निर्वाते ज्वलितो वह्निः स्वयमेव प्रशाम्यति ॥ ५५ ॥ समर्थ तेजस्वी यदि असहाय हो तो क्या कर सकता है वातरहित स्थानमें प्रज्वलित अग्नि आपही शान्त हो जायगी ॥ ५५ ॥ सङ्गतिः श्रेयसी पुंसां स्वपक्षे च विशेषतः । तुषैरपि परिभ्रष्टा न प्ररोहन्ति तण्डुलाः ॥ ५६ ॥ पुरुषोंको अपने पक्षकी संगति करनी विशेष कर कल्याणकारक है भूसेसे रहित हुए चावल उगनेको समर्थ नहीं होते ॥ ५६ ॥ १ बलवानसे अभियुक्त हो प्रवलका आश्रय करना ।
भाषाटीकासमेतम् । ( ३०१ ) तदत्रैव स्थितेन त्वया कश्चित् समर्थः समाश्रयणीयः । यो विपत्प्रतीकारं करोति । यदि पुनस्त्वं स्वस्थानं त्यक्त्वा अन्यत्र यास्यसि, तत् कोऽपि ते वाङ्मात्रेणापि सहायत्वं न करिष्यति । उक्तञ्च यतः- सो यहीं स्थित होकर तुम किसी समर्थका आश्रय करो जो विपत्तिका प्रतीकार करे । और जो तुम अपने स्थानको त्यागनकर अन्यत्र चले जाओगे । तो कोई तुम्हारी वाणी मात्रसे भी सहाय न करेगा । कहा है- वनानि दहतो वह्नेः सखा भवति मारुतः । स एव दीपनाशाय कृशे कस्यास्ति सौहृदम् ॥ ५७ ॥ अग्निके वन जलानेमें पवन उसका सखा होता है और दीपका वही नाश करता है दुर्बलतामें कौन किसका मित्र होता है ॥ ५७ ॥ अथवा न एतत् एकान्तं यद्बलिनमेकं समाश्रयेत् । लघूनामपि संश्रयो रक्षायै एव भवति । उक्तञ्च यतः- और यही सिद्धान्त नहीं कि, बलीका आश्रय किया जाय लघुओंका भी आश्रय रक्षाके निमित्त होता है । कारण कहा है- संघातवान्यथा वेणुर्निबिडो वेणुभिर्वृतः । न शक्यः स समुच्छेत्तुं दुर्बलोऽपि तथा नृपः ॥ ५८ ॥ बासोंसे आकीर्ण समूहका अवलम्बी सघन वेणु जैसे उच्छेदन नहीं हो सकता तैसेही दुर्बल राजा ॥ ५८ ॥ यदि पुनरुत्तमसंश्रयो भवति तत्किमुच्यते । उक्तञ्च- और जो फिर उत्तम पुरुषका आश्रय हो तो क्या कहना । कहा है- महाजनस्य सम्पर्कः कस्य नोन्नतिकारकः । पद्मपत्रस्थितं तोयं धत्ते मुक्ताफलश्रियम् ॥ ५९ ॥ महाजनोंका सम्पर्क किसको उन्नति नहीं करता है पद्मपत्रमें रक्खा हुआ जलभी मोतीकी समान कान्ति धारण करता है ॥ ५९ ॥ तदेवं संश्रयं विना न कश्चित् प्रतीकारो भवति । तस्मात् संश्रयः कार्य इति मेऽभिप्रायः । एवं चिरञ्जी- विमन्त्रः" । अथ एवमभिहिते स मेघवर्णो राजा चिरं-
( ३०२ ) पञ्चतन्त्रम् ।
( ३०२ ) पञ्चतन्त्रम् । न्तनं पितृसचिवं दीर्घायुषं सकलनीतिशास्त्रपारङ्गतं स्थिरजीविनामानं प्रणम्य प्रोवाच- "तात ! यत् एते मयाः पृष्टाः सचिवाः तावदत्र स्थितस्यापि तव परी- क्षार्थं, येन त्वं सकलं श्रुत्वा यदुचितं तन्मे समादिशसि। तत् यद्युक्तं भवति तत्समादेश्यम्” । स आह- "वत्स ! सर्वैरपि एतैर्नीतिशास्त्राश्रयमुक्तं सचिवैः । तदुपयुज्यते स्वकालोचितं सर्वमेव, परमेष द्वैधीभावस्य कालः। उक्तञ्च- सो संश्रयके बिना किसीका प्रतीकार नहीं होता। इस कारण संश्रय करना चाहिये ऐसा मेरा अभिप्राय है। यह चिरंजीवीका मंत्र है।" ऐसा कहनेपर वह मेघवर्ण राजा पुराने पिताके मंत्री दीर्घायुवाले सकल नीतिशास्त्रके पारगामी स्थिरजीविनामवालेको प्रणाम कर बोला,- "तात ! इतने मंत्रियोंसे जो आपके स्थितमें मैंने पूछा है, सो परीक्षाके निमित्त जिससे तुम सब सुनकर जो ... हो सो कहो जो युक्त हो सो तुम आज्ञादो" वह बोला- "वत्स! इन सबों मंत्रियोंने ही नीतिशास्त्रका आश्रय कहा है । सो अपने कालके अनुसार सबही उचित है। परन्तु यह द्वैधी ( १ ) भावका समय है । कहाहै- अविश्वासं सदा तिष्ठेत्सन्धिना विग्रहेण च । द्वैधीभावं समाश्रित्य नैव शत्रौ बलीयसि ॥ ६० ॥ संधि और विग्रहसे सदा अविश्वाससे स्थित रहे किन्तु प्रबल शत्रुमें द्वैधीभा- वको प्राप्त होकर अविश्वासमे स्थित नरहे (द्वैधीभावसे शत्रु ) जीते जाते हैं॥६०॥ तच्छत्रुं विश्वास्य अविश्वस्तैर्लोभं दर्शयद्भिः सुखेन उच्छि- द्यते रिपुः । उक्तञ्च- सो शत्रुको विश्वास देकर लोभके दिखानेवाले अविश्वासियोंसे शत्रु सुखसे उच्छेदको प्राप्तहोता है, कहाहै- उच्छेद्यमपि विद्वांसो वर्द्धयन्त्यरिमेकदा । गुडेन वर्द्धितः श्लेष्मा सुखं वृद्ध्या निपात्यते ॥ ६१ ॥ १ संदिग्धहोकर स्थित रहना ।
भाषाटीकासमेतम् । (३०३) पंडित जन नाश करने योग्य शत्रुकोभी बढाते हैं कारण कि, गुडसे वृद्धिको प्राप्त हुआ कफ सुखसे निपातन किया जाताहै (इसी प्रकार प्रथम विश्वासको उत्पन्न कर शत्रुको बढावे पीछे मार डाले ) ॥ ६१ ॥ तथाच- तैसेही- स्त्रीणां शत्रोः कुमित्रस्य पण्यस्त्रीणां विशेषतः । यो भवेदेकभावेन न स जीवति मानवः ॥ ६२ ॥ स्त्रीका, शत्रु का, कुमित्रका विशेषकर वेश्याओका जो मित्र होता है वह मनुष्य जीता नही है ॥ ६२ ॥ कृत्यं देवद्विजातीनामात्मनश्च गुरोस्तथा । एकभावेन कर्त्तव्यं शेषं द्वैधं समाश्रितम् ॥ ६३ ॥ देवता द्विज अपना और गुरु इनसे निरन्तर एकभावसे रहना चाहिये और इतर कृत्य द्वैधीभावसे करना चाहिये ॥ ६३ ॥ एको भावः सदा शस्तो यतीनां भावितात्मनाम् । स्त्रीलुब्धानां न लोकानां विशेषेण महीभृताम् ॥ ६४ ॥ ज्ञानीयतियोंको सदा एकभावसे रहना चाहिये और विशेषकर स्त्री लुब्धक तथा राजाओंको एकभाव नहीं करना चाहिये ॥ ६४ ॥ तद्वैधीभावं संश्रितस्य तव स्वस्थाने वासो भविष्यति लोभाश्रयाच्च शत्रुमुच्चाटयिष्यसि । अपरं यदि किञ्चित् छिद्रं तस्य पश्यसि तद्गत्वा व्यापादयिष्यसि” मेघवर्ण आह-“तात ! मया सोऽविदितसंश्रयः, तत् कथं तस्य छिद्रं ज्ञास्यामि” । स्थिरजीवी आह-“वत्स न केवलं स्थानं छिद्राण्यपि तस्य प्रकटीकरिष्यामि प्रणि- धिभिः । उक्तञ्च- सो द्वैधीभावको प्राप्त होकर तुम्हारा इसी स्थानमे निवास होगा लोभके आश्रयसे शत्रुको उच्चाटन करसकोगे । और यदि किसी प्रकार उसका छिद्र देखो तो जाकर मार डालना”। मेघवर्ण बोला- 'तात मुझे उसके आश्रयकी