युक्तिकल्पतरु (महाराज भोज - नौका-निर्माण, जलयान-विज्ञान, शस्त्र, दुर्ग एवं राजधर्म सटीक)

अथ युक्तिकल्पतरुः । ( श्रीभोजराजीयः ) ( अत्र नीति युक्तिः ) श्रीं नमः शिवाय । विश्व सर्गविधौ वेधा स्तत्पालयति यो विभुः । तदत्ययविधावीश स्तंवन्दे परमेश्वरम् ॥ १ ॥ कंसानन्दमकुर्व्वाणः कं सानन्दं करोति यः । तं देववृन्दैराराध्यमनाराध्यमहम्भजे ॥ २ ॥ नमामि शास्त्रकर्त्तृणां चरणानि मुहुर्मुहुः । येषां वाचः पावयन्ति (१) श्रवणेनैव सज्जनान् ॥ ३ ॥ नानामुनि * निबन्धानां सारमाकृष्य यत्नतः । तनुते भोजनृपति र्युक्तिकल्पतरुं मुदे ॥ ४ ॥ विवुधाभीष्टदममुं कल्पवृक्षं समाश्रितः (२) । प्राप्नोतीष्टतमां सिद्धिं वुधाः ! (३) संसेव्यतामयम् ॥ ५ ॥ ( १ ) पारयन्ति (ख) पुस्तक पाठः । ( २ ) समाश्रितम् (ख) पुस्तक पाठः । ( ३ ) वुधैः (ख) पुस्तक पाठः ।

• इह तु आर्य्यावर्त्ते बहून्येव प्राचीनानि नीतिपुस्तकानि सम्यगासन् । तेषु च वार्हस्पत्यं, औशनसम्, विश्वामित्रोयम्, धौम्यञ्चैतानि पुरातनानि । एवं कौटिलीयम्, कामन्दकीयम्, नीतिमयूखादीनि च मध्यकालिकानि । अपरानि च भर्तृहरीयादीनि । महर्षिमन्वादीनां संहितासु च बहुषु प्रकरणेषु सन्ति नीतिविषयाः। पुराण-ज्योतिःशास्त्र-चिकित्साशास्त्राणां प्रकरणेषु च वर्त्तन्ते बहुधा नीतयः ।

२ युक्तिकल्पतरौ— दण्डनीति र्यस्य मूलं ज्योतिश्शास्त्रं प्रकाण्डकम् । दृष्टार्था इतरा विद्याः शाखा पुष्पं तथेतराः ॥ ६ ॥ अप्यदृष्टफलं (४) यस्य रसस्तस्यामृतं सताम् । सोऽयं कल्पतरुर्धीरैः ! उपास्यो भूप-मन्त्रिणाम् ॥ ७ ॥ संश्रित्यामुं कल्पवृक्षमन्यशास्त्राण्यवेक्ष्य च (५) । राजभि र्मन्त्रतामर्थ्यो यः शास्त्रार्थोत्तमो भुवि ॥ ८ ॥ अयमिष्टतमो भूपैर्ज्ञेयो हितफल-प्रदः । अन्येषान्च भवेदिष्टः प्रियत्वेनान्ददात्यपि ॥ ९ ॥ अस्य नीत्यासमारम्भश्छन्दोग्रन्थैः समापनम् । नीतिहीन नरेन्द्राणां नश्यन्त्याशु सुसम्पदः ॥ १० ॥ अतो नीतिः प्रयत्नेन श्रवणीया नृपोत्तमैः । अतः प्रथमतॊ नीतिशास्त्रमत्र निवध्यते ॥ ११ ॥ नीतिर्बृहस्पति-प्रोक्ता तथैव

नीतियुक्तिः । ३ अथ तेषां परीक्षा यथा— सदाचारः कुशलधीः सर्व्वशास्त्रार्थ-पारगः । नित्यनैमित्तिकानाञ्च कार्य्याणां कारकः शुचिः ॥ १४ ॥ अपर्व्व-मैथुन-परः पितृ-देवार्च्चने रतः । गुरुभक्तो जित-क्रोधो विप्राणां हितकृत् सदा ॥ १५ ॥ दयावान् शील-सम्पन्नः सत्कुलीनो महामतिः । परदारेषु विमुखो दृढ-सङ्कल्पको द्विजः ॥ १६ ॥ अन्यैश्च वैदिकगुणै र्युक्तः कार्य्यो गुरुर्नृपैः । एतैरेव गुणै र्युक्तः पुरोधाः स्यान्महीभुजाम् ॥ १७ ॥ शान्तो विनीतः कुशलः सत्कुलीनः शुभान्वितः । शास्त्रार्थतत्त्वगोऽमात्यो भवेद् भूमिभुजामिह ॥ १८ ॥ तथा बुद्धिमतां श्रेष्ठो धार्म्मिकः शास्त्रवित्तमः । हीनश्चाप्य परोधेन * भूपमन्त्रो प्रकीर्त्तितः ॥ १९ ॥ परेङ्गितज्ञः परवाग् व्यङ्ग्यार्थस्यापि तत्त्ववित् । सदोत्पन्नमति र्धीरो दूतः स्यात् पृथिवीपतेः ॥ २० ॥ ————*———— दूतस्य बहुभेदा वच्यन्ते । नीतिशास्त्रार्थ कुशलो लेख्यालेख्य-विशारदः । बह्वर्थवक्ता चाल्पेन लेखकः स्यात् सभापटुः ॥ २१ ॥ ज्योतिःशास्त्र-विशेषज्ञः सुन्दराङ्गः सभापटुः । कुलक्रमागतः शुद्धो गणकः स्यान्महीपतेः ॥ २२ ॥

• 'हीनश्चाप्य परोधेन' इत्यनेनौचित्यादिराहित्यं राज्ञोहितानुष्ठानपरत्वञ्च सुज्ञेयम् ।

Digitized By Siddhanta eGangotri Gyaan Kosha ४ युक्तिकल्पतरौ— वृद्धः (१) कुलोद्गतः शक्तः पितृपैतामहः शुचिः । राज्ञामन्तःपुराध्यक्षो विनीतश्च तथेष्यते ॥ २३ ॥ हयशिक्षा विधानज्ञ * स्तच्चिकित्सित-पारगः । अश्वाध्यक्षो महीभर्तुः सुभक्तश्च प्रशस्यते ॥ २४ ॥ गजलक्षण-जातिज्ञ † स्तच्चिकित्सित पारगः । निर्भयश्च विशुद्धश्च गजाध्यक्षः प्रशस्यते ॥ २५ ॥ अस्त्र (२) शास्त्रेषु कुशलो बहुबन्धु-जनान्वितः । शुद्धः कुलोद्भवो विद्वान् धर्मभीरु रभोस्तथा ॥ २६ ॥ युद्धाध्यक्षः ‡ स्मृतोराज्ञां दुर्गसन्धानकार्यवित् (३) । अध्यक्षान् विविधान् कुर्य्या स्तत्र तत्र विपश्चितः ॥ २७ ॥ (१) बुद्धः इति (ख) पुस्तक पाठः । (२) अस्त्र शस्तेषु इति (ख) पुस्तक पाठः ।—अत्रास्त्रशास्त्राणि धनु- [L1

नौतियुक्तिः । ५ अप्रमत्तानलुब्धांश्च विरोधांश्चैव राजसु । राज्ञामाज्ञानुरूपेण तत्तत्कर्म्म प्रकुर्व्वताम् ॥ २८ ॥ प्रसादञ्च महीपालः कुर्या त्कार्यानुरूपकम् । सर्व्वे सेवितुमिच्छन्ति महीपालं धनाश्रया ॥ २९ ॥ स्वत(४)स्ते तु महीपालैः परीक्ष्यास्तव कोविदैः * । कोषो महीपते र्जीवो न तु प्राणाः कथञ्चन ॥ ३० ॥ द्रव्यं हि राजा भूपस्य नशरीरमिति स्थितिः । धर्म्महेतोः सुखार्थाय भृत्यानां भरणाय च ॥ ३१ ॥ आपदर्थञ्च संरक्ष्यः कोषः कोषवता सदा । धनात् कुलं प्रभवति धनाद्धर्म्मः प्रवर्त्तते (५) ॥ ३२ ॥ नाधनस्य भवेद्धर्म्मः कामांश्चैव कथञ्चन । अधर्म्मान्न धनं कुर्य्यात्तद्धनं गृह्यते परैः ॥ ३३ ॥ स्वयं पापस्य पात्रं स्यात् सिंहो हस्तिवधादिव । तादात्मिको मूलहरः कदर्य्य स्त्रिविधोऽर्द्धकः ? ॥ ३४ ॥ उत्पन्नार्थ-व्ययकरो यो भविष्यदनाशया । स तादात्मिक आख्यातः कल्याणो तस्य नायतः ॥ ३५ ॥ यः पित्र्यार्ज्जितं वित्त मन्यायेन तु भक्षयेत् । स मूलहर आख्यात स्तदुदर्कोऽपि चाशुभः ॥ ३६ ॥ ( ४ ) सुतास्ते तु इति (ख) पुस्तक पाठः । ( ५ ) प्रवर्द्धते इति (ख) पुस्तक पाठः ।

• धनलिप्सया सर्व्वे साधवो दुर्ज्जना वा सुधियो वा महीपालं आश्रयन्ति, परं राज्ञो- हि तेषां स्वतः सचिवेन, विदुषा वा परीक्षणमुचितम् । विना परीक्षया सुजन-दुर्ज्जन- निश्चये राज्ञोऽनिष्टञ्च स्यादिति ।

युक्तिकल्पतरौ— स कदर्य्यस्तु भृत्या(६)त्म-पीडनै्यर्थसञ्चयी । तद्धनं राज-दायाद-तस्कराणां निधिर्भवेत् ॥ ३७ ॥ भिच्चा च राजकोषस्य स्तोक-स्तोकेन वर्द्धते । अञ्जनञ्च(७) धनञ्चैव स्तोक-स्तोकेन हीयते ॥ ३८ ॥ कोषस्य साधनोपायो मुख्यं राष्ट्रमिति स्मृतम् । भूगुणैर्वर्द्धते राष्ट्रं तद्वृद्धि (८) नृपसत्तता ॥ ३८ ॥ राज्ञोपायेन (९) संरक्ष्या ग्रामे ग्रामे कृषीबलाः । तेभ्यः कृषि स्ततश्चार्था अर्थेभ्यः सर्व्वसम्पदः ॥ ४० ॥ शरीरकर्षणात् प्राणाः क्षीयन्ते प्राणिनां यथा । तथा वर्षेषु वर्षेषु कर्षणाद्गुण-क्षयः * ॥ ४१ ॥ एकस्यां गुणहीनायां कृषिमन्यत्र कारयेत् ॥ ४२ ॥ — ०० — अथ बलम् । रथिनः सादिनश्चैव गजारोहाश्च सत्तमाः । पत्तयश्च महाकाया वलमेतच्चतुर्विधम् † ॥ ४३ ॥ (६) भृतार्थ इति (ख) पुस्तक पाठः । (७) अर्ज्जनञ्च इति (ख) पुस्तक पाठः । (८) तद्वृद्धिः इति (ख) पुस्तक पाठः । (९) अपायेन इति (ख) पुस्तक पाठः ।

• प्रत्यब्दं कर्षणेन क्षेत्रस्य शस्योत्पादनशक्तिर्ह्रसत्येव । अतएवहि कृषीवलैः कृष्टभूमौ तच्छक्तिपरिवृद्ध्यर्थं पर्युसित-गोमय-पङ्क करीषभस्मादिकं प्रदातव्यमित्यादि वृहत्पराशरीय- कृषियन्त्रेऽस्ति । † “एको रथी गजश्चैको नराः, पञ्च पदातयः । त्रयश्च तुरगाश्चैव पत्तिरित्यभिधीयते ॥” ( इति भरतः )

नीतियुक्तिः । ७ मौलभूतं श्रेणीबद्धं संहतन्तु स्मृतम्बलम् । पूर्वं पूर्वं गरीयस्तु बलानां व्यसनन्तथा ॥ ४४ ॥ रथो बलं समे देशे गजस्तु विषमे बलम् । जाङ्गले बलमश्वाश्च बलं नौका जलप्लुते ॥ ४५ ॥ पदातयस्तु सर्व्वत्र बलं स्यात् पृथिवीभुजः । राज्ञा युद्धाय युज्येत यदन्यद्द्विविधं बलम् ॥ ४६ ॥ सर्व्वं पत्तिबलाधीनं तस्मात्पत्तिर्बलं बलम् ॥ ४७ ॥ अथ यानम् । चतुष्पदञ्च द्विपदं विपदञ्चबहुपादकम् । चतुर्विध मिहोद्दिष्टं यानं भूमिभुजोमतम् ॥ ४८ ॥ गजाश्वादि चतुष्पादं दोलादि द्विपदम्भवेत् । नौकाद्यं विपदं ज्ञेयं रथाद्यं बहुपादकम् ॥ ४६ ॥ व्योमयानं * विमानं वा पूर्व्वमासीन्महीभुजाम् । यथानुगुण-सम्पन्नानिता नाहुः सुखप्रदान् ॥ ५० ॥ अथ यात्रा । गुणातिशयसम्पन्नः शत्रूंयाया जिगीषया । यदि पश्चात्प्रकोपेण यदि राष्ट्रेण कण्टकाः ॥ ५१ ॥ † श्लोकार्द्धं (क)-(ख) पुस्तके नास्ति । —"विमानं हंससंयुक्तम्" मार्कण्डेयपुराणे । 'सर्व्वेभ्योऽवसरन्ददाति पुष्पक्वत्' इति परिमलं । एवमेव भारतेरामायणादौ विमान- नामास्ति । केषाञ्चिद्विदुषां नये पुष्पकविमान-व्योमयानानि एकार्थबोधकानि ।

८ युक्तिकल्पतरौ— संधा(ङ्ग)यान्यत्र यायाद्वा पार्ष्णिग्राहेण (१) शत्रुना । रात्रावुलूको विनिहन्ति (२) काकान्, काकोऽप्यु लूकं (३) रजनौ व्यपाये । इति स्वकालं समुदीक्ष्य * यायात् ; काले फलन्तीह समीहितानि ॥ ५२ ॥ प्रबल-व्यसनोपेतं दुर्भिक्षादि-प्रपीड़ितम् । सभू(भृ)तान्तरकोपेतं न यायात् पृथिवीपतिः ॥ ५३ ॥ निजदैवानुकूल्ये हि प्रातिकूल्ये परस्य च । यायान्नृपो यतो दैवं बलमेतत्परं मतम् ॥ ५४ ॥ निरातङ्के (४) निरुत्पाते निरुद्विग्ने निरामये । विपत्ते जयमिच्छन्ति राजानो विजिगीषवः ॥ ५५ ॥ ०० अथ विग्रहः। यत्रायुद्धे † (५) ध्रुवं नाशो युद्धे जीवितसंशयः । तं कालमेकं युद्धस्य प्रवदन्ति मनीषिणः ॥ ५६ ॥ ( १ ) वाहेन इति (ग) पुस्तक पाठः । ( २ ) निवह्नन्ति इति (क)—(ख) पुस्तक पाठः । ( ३ ) उलूको इति (क)—(ख) पुस्तक पाठः । ( ४ ) 'अन्यत्र तु' इति (ग) पुस्तक पाठः । ( ५ ) यत्न युद्धे इति (ग) पुस्तक पाठः ।

• —श्लोकोऽयं शाकुन-विषये । अथवा यदा स्वस्य प्राबल्यं शत्रोर्दोर्बल्यं तत्रयायादिति काकोलूक न्यायः । † यत्रायुद्धे'ति—अरातिना सह राज्ञो युद्धे निश्चिते तेन निधनं राज्यापहरणञ्च अवश्यम्भावि, अतो युद्धं श्रेयः, विना संग्रामेन मरणात् समरे मरणं राज्ञो धर्मः स एव युद्धकालः ।

नीतियुक्तिः । ९ आत्मोदये विगृह्णीयात् क्षोभो नात्म(थ)बले यदि । व्यसने च प्रहर्त्तव्यं शत्रौ न तु विपर्य्यये ॥ ५७ ॥ स्वयं राज्ञा न योद्धव्यं येऽपि शस्त्रास्त्रकोविदैः । मृता (६) युद्धेषु दृश्यन्ते शक्तेभ्यः शक्तिमत्तराः ॥ ५८ ॥ रथयुद्धं समे देशे विषमे हस्ति-सङ्गरः । अश्वयुद्धं मरौ देशे पत्ति-युद्धञ्च दुर्गमे ॥ ५९ ॥ अत्यये सर्व्वयुद्धं स्यान्नौकायुद्धं जलप्लुते । संहत्य योधयेदन्यान् कामं विस्तारयेद्बहून् ॥ ६० ॥ सूचीमुखमनीकं (७) स्यादल्पं हि बहुभिः सह । अपि पञ्चाशतः (८) शूरा निघ्नन्ति परवाहिनीम् ॥ ६१ ॥ येऽपि वा पञ्च षट् सप्त संहिताः (९) कृतनिश्चयाः । —*— अथ चरः । विवस्वानिव तेजोभि र्नभस्वानिव वेगतः । राजा चरेज्जगत् सर्व्वं प्राप्नु याल्लोकसम्मतोः (१०) ॥ ६२ ॥ तर्केङ्गितज्ञ स्मृतिमान् खीयभाव-प्रकाशकः । क्लेशायाससहोदक्षः सर्व्वत्र भयवर्ज्जितः ॥ ६३ ॥ —————————————————— (६) कृता (हृता) इति (ग) पुस्तक पाठः । (७) अत्र सूचीमुखमनीकं यत्तद्वदवस्थित-वाचिनौत्यर्थः । (८) आदि पञ्चाशतः इति (ग) पुस्तक पाठः । (९) संहता इति (क)-(ख) पुस्तक पाठः । (१०) सम्मतैः इति (क)-(ख) पुस्तक पाठः । २

१० युक्तिकल्पतरौ— सुभक्तो (११) राजसु तथा कार्य्याणां प्रतिपत्तिमान् । नृपो निहन्याच्चारेण परराष्ट्रं विचक्षणः ॥ ६४ ॥ काल(१२)ज्ञान्मन्त्रकुशलान् साम्बत्सर चिकित्सकान् । तथान्यानपि युञ्जीत समर्थान् शुद्धचेतसः ॥ ६५ ॥ सक्रुद्धांश्च (१३) तथा लुब्धान् दृष्टार्था-त्तत्त्व भाषिणः (१४) । पाषण्डिन स्तापसादीन् परराष्ट्रे नियोजयेत् ॥ ६६ ॥ स्वदेश परदेशज्ञान् सुशीलान् सुविचक्षणान् । वार्त्ताहर्य्यान् बहू ंश्चैव चराणां विनियोजयेत् ॥ ६७ ॥ नैकस्य वचने राजा चारस्य प्रत्ययं वहेत् । द्वयोः सम्बन्ध माज्ञाय तद्युक्तं कार्य्यमारभेत् ॥ ६८ ॥ तस्माद्राजा प्रयुञ्जीत चरान् बहुमु(सु)खान् बहून् । नौरता वामना (१५) कुब्जा स्तद्विधा ये च कारवः ॥ ६९ ॥ भिक्षुक्यश्चारणा दास्यो मालाकार्य्यः (१६) कलाविदः । अन्तःपुरगतां वार्त्तां निर्हरेयु रलक्षिताम्(न्) ॥ ७० ॥ प्रकाशश्चाप्रकाशश्च चरस्तु द्विविधो मतः । अप्रकाश्योऽयमुद्दिष्टः प्रकाशो दूतसंज्ञकः ॥ ७१ ॥ ( ११ ) सभक्तो (भक्तौ) इति (ख) पुस्तक पाठः । ( १२ ) वालज्ञान् (लभ्यः) (ग) पुस्तक पाठः । ( १३ ) संक्रुद्धान् (क) (ग) पुस्तक पाठः । ( १४ ) अतत्त्वभाषिणः (क)-(ग) पुस्तक पाठः । ( १५ ) वासना इति (क) पुस्तक पाठः । नौरताः क्लीव्यं गता, निर्गतं रतं रमणं यस्मादिति वा । भिक्षुक्यः परिव्राजिकाः । ( १६ ) मालाकाराः इति (ग) पुस्तक पाठः ।

नीतियुक्तिः । ११ अथ दूतलक्षणम् । दूतञ्चैव प्रकुर्वीत सर्व्वशास्त्र-विशारदम् । इङ्गितज्ञं तथा सभ्यं दक्षं सत्कुल(१७)सम्भवम् ॥ ७२ ॥ अनुरक्तः शुचिर्दक्षः स्मृतिमान् देशकालवित् । वपुष्मान् वीतभीर्वाग्मी दूतोराज्ञः प्रशस्यते ॥ ७३ ॥ दूत एव हि सन्धत्ते भिनत्त्येव हि सङ्गता(म्)न् । विमृष्टार्थो (१८) मितार्थश्च तथा शासन-हारकः ॥ ७४ ॥ दूता स्त्रयोऽमात्यगुणैः समैः पादार्द्धवर्ज्जितैः । विमृष्टार्थः कार्य्यवशात् शासनं न करोति यः ॥ ७५ ॥ मितार्थः कार्य्यमात्रोक्तौ न कुर्य्यादुत्तरोत्तरम् । यथोक्तवादी (१९) सन्देश-हारको लेखहारकः ॥ ७६ ॥ तत्र दूतो व्रजन्नेव चिन्तये दुत्तरोत्तरम् । वार्त्ताविशेषं भूपायं न (२०) झटित्यङ्गवेश्मनि ॥ ७७ ॥ दूतोहि न (२१) लिखेत् किञ्चिन्निर्ण्णेता विनिसंशयम् । पृच्छ्यमानो हि न ब्रूयात् स्वामिनः क्वापि वैशसम् * ॥ ७८ ॥ पणवद्धो (२२) भवेत् सन्धिः स्वयं हीन (२३) स्तमाचरेत् ।

( १७ ) सु(स)कुल इति (क)-(ख) पुस्तक पाठः । ( १८ ) विमृष्यार्थः इति (क) पुस्तक पाठः । ( १९ ) यथोक्तवाख्यौ इति (क) पुस्तक पाठः । ( २० ) झटित्यौत्यङ्ग इति (क) पुस्तक पाठः । ( २१ ) हि स लिखेत् इति (क) पुस्तक पाठः । ( २२ ) पणवन्धः इति (क)-(ख) पुस्तक पाठः । ( २३ ) स्वयं हि न इति (ग) पुस्तक पाठः ।

• वैशसं-वधं, विशेषानिष्टापातं, प्रतिरोधं वा न वदेत् इति ।

' or 'नौति'! Let's look at it: न with au-matra: नौ! Then ति! Wait, does it have 'ौ' or 'ी'? Look at 'नी' in "सन्धिर्नैव": न + ै! Here: look at "नौति": Wait, it has two strokes on top of the vertical line! That's 'ौ'! So it is printed as "नौतिधर्म्मरतश्च".

Wait, let's check line 11: "एतैः सन्धिं न कुर्वीत विशेषात् पूर्व्वपीडितैः ॥ ८४ ॥" Let's check line 12: "सन्धिं हि तादृशैः कुर्व्वन् प्राणैरपि हि हीयते ॥ ८५ ॥" Wait, is there a separator? A line with a star in the middle: — or •—• Then: "आसनम् ।" Then: "अन्यद्वारा विपन्नन्तु विगृह्यासनमुच्यते ।" "अरिं विगृह्य वा स्थानम् विग्रहासनमुच्यते ॥ ८६ ॥" Wait, look at "स्थानम् विग्रहासनमुच्यते": "स्थानम्" with anusvara or halanta ma? It is "स्थानम्" with halanta ma! And "विपन्नन्तु": विपन्नन्तु!

Let's check the footnotes: Dividing line. "( २४ ) प्रतिश्रियं इति

नीतिशक्तिः । १३ अन्यैश्च (२७) विजिगीषोश्च विग्रहे हीयमानयोः । सन्धाय यदवस्थानं सन्धा (२८) यासनमुच्यते ॥ ८७ ॥ उदासीने मध्यमे वा समाने प्रतिशङ्कया । एकीभूय व्यवस्थानं सम्भूयासनमुच्यते ॥ ८८ ॥ सर्व्defaultषां प्रीतिजननं निजराष्ट्रस्य रक्षणम् । एतत् प्रीत्यासनं नाम सर्व्वासन-महत्तरम् ॥ ८९ ॥ अथ द्वैधम् । वलिनोर्द्विषतोर्मध्ये वाचा मौनं (२९) समर्पयेत् । द्वैधीभावेन वर्त्तेत * काकाक्षिवदलक्षितः ॥ ९० ॥ यापयेत्क्रमास्थाय सन्निकृष्टतरं तयोः । उभयोरपि संयापे सेवेत बलवत्तरम् ॥ ९१ ॥ अथाश्रयः । अस्थितौ यदि कल्याणं भवेत् संश्रयणन्तथा । भवति श्रेयसे राज्ञां विपरीतं न कर्हिचित् ॥ ९२ ॥ ( २७ ) अन्यस्य इति (क) पुस्तक पाठः । —अयं पाठः समीचीनः । ( २८ ) सन्ध आसनं इति (ख) पुस्तक पाठः । ( २९ ) वाचात्मानं इति (ख) पुस्तक पाठः ।

• काकाक्षिन्यायः—यथा काकस्यैकमेव नेत्रमुभयोश्चक्षुषोः कार्य्यं सम्पादयति किम्बा कैकर इव झटित्येव लक्ष्यालक्ष्यं उभयं पश्यति तद्वत् द्वैधीभावे राज्ञाऽवस्थातव्यम् ।

१४ युक्तिकल्पतरौ— उच्छिद्यमानो बलिना आश्रयेद्बलवत्तरम् । विनीतवत्तत्र कालं नयेदिति मतिर्ध्रुवा(म्) ॥ ९३ ॥ दद्बलं वा कोषं वा भूमिं वा भूतिसम्भवाम् । आश्रयेदभियोक्तारं समाश्रय गुणान्वितम् ॥ ९४ ॥ वोत-व्यसनमश्रान्तं महोत्साहं महामतिम् । प्रविशन्ति महाराजमपाम्यतिमिवापगाः ॥ ९५ ॥ अव्यवसायिनमलसं दैवपरं साहसाच्च परिहीनम् । प्रमदेववृद्धपतिं नेच्छत्युपग्रहीतुं कमला ॥ ९६ ॥ उत्साहाच्छ्रियमप्नोति उत्साहाच्च महद् यशः । तस्मात्सर्व्वौपधा (१) शुद्ध मुत्साहं नित्यमाचरेत् ॥ ९७ ॥ अमर्ष(र्शं)श्चैव शौर्य्यञ्च शीघ्रकारित्वमेवच । तत्कर्म्मणि प्रवीणत्व मित्युत्साह-गुणामताः ॥ ९८ ॥ व्यसनस्यागमद्वार मनुत्साहो महीपतेः । सामदान दण्डभेदा इत्युपाय-चतुष्टयम् ॥ ९९ ॥ साम-सिद्धं प्रशंसन्ति * सर्व्वतश्च विपश्चितः । स्रवन्निवामृतं वाचा सामोपायं समाचरेत् ॥ १०० ॥ लुब्धं चौणं प्रदानेन सत्कृत्यवशमानयेत् । भेदं कुर्व्वीत यत्नेन महामात्यपुरोधसाम् ॥ १०१ ॥ यथा बलं प्रकुर्व्वीत † दुष्ट-दण्डनिपातनम् ॥ १०२ ॥ ( १ ) सर्व्वोपरि(रौ) शुद्धः इति (ख) पुस्तक पाठः ।

• चतसृषु नीतिसु सामः प्रधानत्वादेव प्रसंशन्ति विपश्चितः । † दुष्टस्य दमनं शिष्टस्य परिपालनञ्च बलानुसारेण कर्त्तव्यमिति ।

नीतियुक्तिः । १५ अथ दण्डः । दण्डः संरक्षते धर्मं * तथैवार्थं विधानतः । कामं संरक्षते यस्मात्त्रिवर्गो † दण्ड उच्यते ॥ १०३ ॥ राजदण्ड भयाल्लोकाः पापाः पापं न कुर्व्वते । यमदण्ड भयादेके परलोक भयात्तथा ‡ ॥ १०४ ॥ दण्डेच्चेन्नभवेल्लोके ¶ विभजन् साध्वसाधु वा । शूले§मत्स्यानिवाऽपच्यन् दुर्बलान् वलवत्तराः ॥ १०५ ॥ अपराधेसु भूपालो दण्डं कुर्य्याद् यथाविधि । अन्यथाकरणात्तस्य राजा भवति किल्विषी ॥ १०६ ॥ विरुद्धमपि जल्पन्तो दूता दण्ड्या न भूभृता । दूत हन्ता तु नरकमाविशेत् सचिवैः सह ॥ १०७ ॥ विपक्षवचनादन्यो भृत्यो दण्डं न चार्हति । विपक्ष वचनाद्दण्डः स्वामिनं नरकं नयेत् ॥ १०८ ॥

• दमनाहार्हाणां दण्ड एव समु

१६ युक्तिकल्पतरौ— मन्त्रमूलं यतो राज्यं (३) अतो मन्त्रः सुरक्षितः । कुर्य्याद्राजा सदा मन्त्रान् कर्म्मणामाफलोदयात् ॥ १०८ ॥ अर्थानर्थौ हि यत्रो भौ संशयश्च परीक्ष्यते । समन्त्र इति विज्ञेयः शेषाश्च खलु विभ्रमाः ॥ ११० ॥ एकमेव विषं हन्ति शस्त्रेणैकश्च बध्यते । सराष्ट्रं (४) सम्पदं हन्ति राज्ञाञ्च (५) मन्त्रविप्लवः ॥ १११ ॥ करिष्यन्नप्रभाषेत कृतान्येवतु दर्शयेत् । धर्म्मार्थ-काम-कार्याणि हतो मन्त्रो न भिद्यते ॥ ११२ ॥ गिरिपृष्ठं (६) मुपारुह्य (७) प्रासादम्बारुहोगतः *। सराष्ट्रं रभसं (८) हन्ति राजानं मन्त्रविप्लवः ॥ ११३ ॥ अपथे निश्शलाके वा तत्र मन्त्रो विधीयते । तत्र साम प्रयोक्तव्यं कार्येषु गुणवत्स्वपि ॥ ११४ ॥ दानं लुब्धेऽपि भेदश्च शङ्कितेष्वपि निश्चयः । जड़मूकांश्च बधिरान् तिर्य्यग्योनीन् वयोऽधिकान् ॥११५॥ (३) राष्ट्रम् (ख) पुस्तक पाठः । (४) स राष्ट्रमिति (ख) पुस्तक पाठः । (५) राजानं (अज्ञानाम्) (ग) पुस्तक पाठः । (६) उपाविष्ठ (ख)-(ग) पुस्तक पाठः । (७) प्रासादश्वारोहो गतः ? (ग) पुस्तक पाठः । (८) अद्रवं (सद्रवस) मिति (क)-(ख) पुस्तक पाठः ।

• (क) पुस्तके धर्म्मार्थे……इत्यादित आरभी गत इत्यन्तः सार्द्धश्लोकोऽधिको दृश्यते । (ख)-(ग) पुस्तके तन्नास्ति ।

Digitized By Siddhanta eGangotri Gyaan Kosha नीतियुक्तिः । १७ स्त्री म्लेच्छ व्याधित व्यङ्गान् (९) मन्त्रकाले निषेधयेत् । इति संक्षेपतः प्रोक्ता राजनीतिः कियन्मया ॥ ११६ ॥ यच्चिवर्गाविरुद्धंस्या द्राजनीति स्तदुच्यते । इति श्रीभोजराजीये युक्तिकल्पतरौ नीतियुक्तिः ॥ अथ दुर्ग-युक्तिः । राज्ञो बलं न हि बलं दुर्गमेव बलम्बलम् (१०) । अप्यल्प (११) बलवान् राजा स्थिरो दुर्ग-बलाद्भवेत् ॥११७॥ तथा च,— एकः शतं योधयति प्राकारस्थो धनुर्द्धरः । शतं दश सहस्राणि तस्माद्दुर्गं विशिष्यते ॥ ११८ ॥ अकृत्रिमं कृत्रिमञ्च तत्पुनर्द्विविधम्भवेत् । यद्दैवघटितं दुर्गं गिरिनद्यादि-संश्रितम् ॥ ११९ ॥ अकृत्रिम (१२) मिदं ज्ञेयं दुर्लङ्गमरि-भूभुजाम् (१३) । प्राकार-परिखारथ्य-संश्रयं यद्भवे दिह ॥ १२० ॥ कृत्रिमं नामविज्ञेयं लङ्गालङ्घ्यन्तु वैरिणाम् ॥ १२१ ॥ ( ९ ) व्यङ्गान् इति (ख) पुस्तक पाठः । ( १० ) परम्बलम् इति (ग) पुस्तक पाठः । ( ११ ) अत्यल्प इति (ग) पुस्तक पाठः । ( १२ ) तत् कलिम इति (ख) पुस्तक पाठः । ( १३ ) अवनीभूजां इति (ग) पुस्तक पाठः । ३ CC-0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar.

१८ युक्तिकल्पतरौ— अथाकृत्रिम दन्दयुक्तिर्यथा । अत्युच्च (१४) विस्तीर्ण-शिरा दुरारोहः सकाननः । सजलाशय-सम्भार-भोज्यद्रव्य-समाश्रयः ॥ १२२ ॥ सुख (१५) निःसरणो दन्दः पर्व्वताख्यो महीभुजाम् । नद्यो गभीर विस्तीर्णाश्चतुर्दिक्षु व्यवस्थिताः ॥ १२३ ॥ तन्मध्ये भूप्रदेशो यो नदीदन्दः स उच्यते । यदन्यच्चिरकालीनं दुर्लङ्घ्यं विपिनादिकम् ॥ १२४ ॥ तन्मध्ये रचिता भूमि र्दन्दत्वे(१६)नोपतिष्ठते । नवदन्द(१७)मिति ख्यातं यथा पूर्व्वं महत्तरम् ॥ १२५ ॥ ——— * ——— कृत्रिम दन्द-युक्तिर्यथा । यस्मिन्राज्ये गिरिर्नास्ति नद्यो वा गहनोदकाः । तस्य मध्ये महीपालः कृत्रिमं दन्दमारभेत् ॥ १२६ ॥ गजैरलङ्

िश्रं द्वन्द्वमाचरेत् ॥ १३१ ॥`

Line 9: आश्रित्वा कृत्रिमं द्वन्द्वं बलवद्वैरिणोदिशि ।

Line 10: अन्यत्र कृत्रिमद्वन्द्वं कृत्वा नरपति र्व्वशेत् ॥ १३२ ॥ Wait, "र्व्वशेत्" or "र्व्वसेत्"? Look at the letter: र्व्व then शेत् or सेत्? It is शेत्: र्व्वशेत् (with talavya sha).

Line 11: रथपतिर्य्यदा वैरी जले (७) द्वन्द्वं तदाचरेत् । Wait, "वैरो" or "वैरी"? Line 11: वैरी - wait, look at the matra: it's an ee-kar with ra-phala: वैरी? Wait, वैरो? Look at: वै then री? It has a vertical line and a curve to the right, री. Wait, look at line 12: वैरो or वैरी? Line 12 has द्वैरो or द्वैरी? It has an ee-kar ी. द्वैरी.

Line 13: `गिरि-द्वन्द्वं नृपः सेवेन्मुख्यः

यहाँ पृष्ठ का पंक्ति-दर-पंक्ति देवनागरी लिप्यन्तरण प्रस्तुत है:

२० युक्तिकल्पतरौ— गुप्ते स्त्री कोषसम्भारं * संरच्छेदिति निश्चयः ॥ १३६ ॥ —*— अथ सामान्यतो गुणाः । तथाहि नीति-शास्त्रम् । स प्रवेशापसरणं दन्द मुत्तममुच्यते । अन्यत्र वन्दिशालेव न तादृग् (द)वन्धमाश्रयेत् ॥ १३७ ॥ धनुर्द्दन्दं मही दन्दं गिरि-दन्दन्तथैव च । मनुष्य दन्द-संसर्गं वरदन्दञ्च तानि षट् ॥ १३८ ॥ अन्ये तु— न दन्दं दन्दमित्याहु र्योद्धृ-दन्दं प्रकीर्त्तितम् । योद्धृ-शून्यं हि यद्गेहं (१) मृतकाय समं हि तत् ॥ १३९ ॥ अथान्यच्चापि,— यावत् प्रमाणं नगरं हि राज्ञाम्, ततो भवेदुत्तम मध्यमान्त्यम् । त्रिंशच्च (२) लक्षाष्टगुणोत्तरेण