अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)
Abhijnanashakuntalam with Sanskrit-Hindi Commentary
महाकवि कालिदास / डॉ. श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी द्वारा
| ४३८ | अभिज्ञानशाकुन्तलम् |
|---|
| कुतो धर्मक्रियाविघ्नः | ५।१४ | त्वन्मतिः केवला | ६।३२ |
| कुमुदान्येव शशाङ्कः | ५।२८ | त्वमर्हतां प्राग्रसरः | ५।१५ |
| कुल्याम्भोभिः पवन० | १।१५ | त्वमसि मया चूताङ्कुर | ६।३ |
| कृतं न कर्णार्पित० | ६।१८ | द | |
| कृताभिमर्शामनु० | ५।२० | दर्भाङ्कुरेण चरणः | २।१२ |
| कृता शरव्यं हरिणा | ६।२९ | दर्शनसुखमनुभवतः | ६।२१ |
| कृत्योर्भिन्नदेशत्वाद् | २।१७ | दिष्ट्या शकुन्तला | ७।२९ |
| कृष्णसारे ददच्चक्षु | १।६ | दुष्यन्तेनाहितं | ४।४ |
| क्व वयं क्व परोक्ष० | २।१८ | न | |
| क्षामक्षामकपोल० | ३।७ | न खलु न खलु | १।१० |
| क्षौमं केनचिदिन्दु० | ४।४ | न नमयितुमधिज्य० | २।३ |
| ग | नापेक्षितो गुरुजन | ५।१६ | |
| गच्छति पुरः शरीरं | १।३३ | नियमयसि विमार्ग० | ५।८ |
| गान्धर्वेण विवाहेन | ३।२० | नीवाराः शुकगर्भ० | १।१४ |
| गाहन्तां महिषा | २।६ | नैतच्चित्रं यदय० | २।१५ |
| ग्रीवाभङ्गाभिरामं | १।७ | प | |
| च | परिग्रहबहुत्वेऽपि | ३।१७ | |
| चलापाङ्गां दृष्टि | १।२३ | पातुं न प्रथमं | ४।८ |
| चित्रे निवेश्य | २।९ | पुत्रस्य ते रणशिर० | ७।२६ |
| चूतानां चिरनिर्गता | ६।४ | पृष्टा जनेन सम० | ३।८ |
| ज | प्रजाः प्रजाः स्वा इव | ५।५ | |
| जन्म यस्य पुरोर्वंशे | १।१२ | प्रजागरात् | ६।२२ |
| जाने तपसो वीर्यं | ३।२ | प्रत्यादिष्टविशेष० | ६।६ |
| ज्वलति चलितेन्धनो | ६।३१ | प्रथमं सारङ्गाक्ष्या | ६।७ |
| त | प्रथमोपकृतं मरुत्वतः | ७।१ | |
| तत्साधुकृतसन्धानं | १।११ | प्रलोभ्यवस्तुप्रणय० | ७।१६ |
| तदेषा भवतः कान्ता | ५।२६ | प्रवर्ततां प्रकृति० | ७।३५ |
| तपति तनुगात्रि | ३।१४ | प्राणानामनिलेन | ७।१२ |
| तव कुसुमशरत्वं | ३।३ | प्राहुर्द्वादिशधा | ७।२७ |
| तव न जाने हृदयं | ३।१३ | ब | |
| तव भवतु | ७।३४ | बल्मीकाग्रनिमग्न | ७।११ |
| तव सुचरित० | ६।११ | बाष्पेण प्रतिषिद्धेऽपि | ७।२३ |
| तवास्मि गीतरागे | १।५ | भ | |
| तस्याः पुष्पमयी | ३।२३ | भवनेषु रसाधिकेषु | ७।२० |
| तीव्राघातप्रतिहत० | १।२२ | भवन्ति नम्रास्तरवः | ५।१२ |
| तुरगखुरहत० | १।३१ | भव हृदय साभिलाषं | १।२७ |
| त्रिस्रोतसं वहति | ७।६ | भानुः सकृद्युक्त० | ५।४ |
श्लोकानुक्रमणिका
| भूत्वा चिराय | ४।१९ | वैखानसं किमनया | १।२६ |
| म | व्यपदेशमाविलयितुं | ५।२१ | |
| मनोरथाय नाशंसे | ७।१३ | श | |
| मय्येव विस्मरण० | ५।२३ | शक्यमरविन्दसुरभिः | ३।४ |
| महत्तस्तेजसो | ७।१५ | शमप्रधानेषु तपोधनेषु | २।७ |
| महाभागः कामं | ५।१० | शममेष्यति मम | ४।२० |
| मानुषीषु कथं वा | १।२५ | शान्तमिदमाश्रमपदं | १।१६ |
| मुक्तेषु रश्मिषु | १।८ | शापादसि प्रतिहता | ७।३२ |
| मुनिसुताप्रणय० | ६।८ | शुद्धान्तदुर्लभमिदं | १।१७ |
| मुहुरङ्गुलिसंवृता० | ३।२२ | शुश्रूषस्व गुरून् | ४।१७ |
| मूढः स्यामहमेषा वा | ५।२९ | शैलानामवरोहतीव | ७।८ |
| मेदश्छेदकृशोदरं | २।५ | स | |
| मोहान्मया सुतनु | ७।२५ | संकल्पितं प्रथममेव | ४।१२ |
| य | संदष्टकुसुमशयना० | ३।१५ | |
| यथा गजो नेति | ७।३१ | संरोपितेऽप्यात्मनि | ६।२४ |
| यदालोके सूक्ष्मं | १।९ | सख्यस्ते स किल | ६।३० |
| यदि यथा वदति | ५।२७ | सतीमपि ज्ञाति० | ५।१७ |
| यदुत्तिष्ठति वर्णेभ्यो | २।१३ | सरसिजमनुविद्धं | १।२० |
| यद्यत् साधु न | ६।१४ | सहजं किल | ६।१ |
| ययातेरिव शर्मिष्ठा | ४।६ | साक्षात् प्रियामुप० | ६।१६ |
| यस्य त्वया व्रण० | ४।१३ | सा निन्दन्ती | ५।३० |
| यात्येकतोऽस्तशिखरं | ४।२ | सायन्तने सवनकर्मणि | ३।२४ |
| या सृष्टिः स्रष्टुराद्या | १।१ | सिध्यन्ति कर्मसु | ७।४ |
| यास्यत्यद्य शकुन्तलेति | ४।५ | सुखपरस्य हरे० | ७।३ |
| येन येन वियुज्यन्ते | ६।२३ | सुतनु हृदयात् | ७।२४ |
| यो हनिष्यति | ६।२८ | सुभगसलिला० | १।३ |
| र | सुरयुवतिसंभवं | २।८ | |
| रथेनानुद्धात० | ७।३३ | स्तनन्यस्तोशीरं | ३।६ |
| रम्यं द्वेष्टि यथा | ६।५ | स्त्रीणामशिक्षित० | ५।२२ |
| रम्याणि वीक्ष्य | ५।२ | स्निग्धं वीक्षित० | २।२ |
| रम्यान्तरः कमलिनी | ४।१० | स्मर एव तापहेतुः | ३।९ |
| रम्यास्तपोधनानां | १।१३ | स्मृतिभिन्नमोहो० | ७।२२ |
| व | स्रस्तांसावतिमात्र० | १।२९ | |
| वसने परिधूसरे | ७।२१ | स्वप्नो नु माया | ६।१० |
| वाचं न मिश्रयति | १।३० | स्वसुखनिरभिलाषः | ५।७ |
| विचिन्तयन्ती यमनन्य० | ४।१ | स्वायंभुवान्मरीचेर्यः | ७।९ |
| विच्छित्तिशेषैः | ७।५ | स्विन्नाङ्गुलि० | ६।१५ |
टीकाकर्तृवंशपरिचयः
पुराणादिषु शास्त्रेषु सङ्गीतयशसो मुदा।
देवश्लाघ्यस्य दिव्यस्य सर्वप्राणिहितैषिणः ॥ १ ॥
भारतस्योत्तरे भागे देवरियाख्यमण्डले।
धर्मांगतछपरायां प्रसिद्धायां स्वमण्डले ॥ २ ॥
धन्यधान्यादिना पूर्णे सदाधारमनोरमे।
कुबेरनाथसविधे त्रिपाठिब्राह्मणान्वये ॥ ३ ॥
रमेशमणिविदुषः प्रख्यातस्य सुकीर्तये।
नागेश्वरमणिविद्वान् तनयोऽभूद् द्विजाग्रणी ॥ ४ ॥
तदात्मजाश्च चत्वारो जाता विद्याविशारदाः।
शीलसौजन्यसम्पन्ना विनीता बुद्धिशालिनः ॥ ५ ॥
बलदेवः सुदामा च भरोसापण्डितस्तथा।
चतुर्थोऽस्ति श्रीकृष्णमणि शास्त्री प्रसन्नधीः ॥ ६ ॥
माता फूलमती देवी श्रीमती शुभलक्षणा।
अजीजनत् सुतानेतान् मोदनिर्भरमानसा ॥ ७ ॥
चत्वारो भ्रातरो ह्येते लोककल्याणकारिणः।
सर्वेऽपत्यकलत्रादिसुखिनः सौम्यमूर्तयः ॥ ८ ॥
वात्सल्यस्नेहभाक् तेषु कनीयान् ग्रन्थलेखकः।
श्री श्रीकृष्णमणिवर्मी काशीवासी सुधीवरः ॥ ९ ॥
एतस्याप्यद्भुताः सन्ति तनया भाग्यशालिनः।
विजयश्च सुरेशश्च महेशश्च दिनेशकः ॥ १० ॥
प्रासोष्ट शुभगानेतान् द्वे सुते अपि शोभने।
चन्द्रकलां च सावित्रीं राजदेवी मुदान्विता ॥ ११ ॥
सर्वसौभाग्यसम्पन्ना गृहिणी धर्मचारिणी।
रससन्ततिमाता सा मोदमाप्नोति सर्वदा ॥ १२ ॥
एतेषु विजयास्ति पुत्रो विनयनामकः।
बालविद्यालयेऽधीते वयस्यैर्मोदमावहन् ॥ १३ ॥
कुबेरनाथकृपया विप्राणां च प्रसादतः।
स्वधर्मकर्मनिरतो वंशोऽयं भ्राजते भुवि ॥ १४ ॥
अभिज्ञानशाकुन्तलस्यातिलघूत्तरीयाणि
लघूत्तरीयाणि च प्रश्नोत्तराणि
अतिलघूत्तरीयाणि प्रश्नोत्तराणि
(१) प्रश्न:—अभिज्ञानशाकुन्तलस्य रचयिता कः ?
उत्तरम्—अभिज्ञानशाकुन्तलस्य रचयिता महाकविः कालिदासः।
(२) प्रश्न:—पुरा कवीनां गणना प्रसङ्गे कनिष्ठिकाधिष्ठितः कः ?
उत्तरम्—पुरा कवीनां गणनाप्रसङ्गे कनिष्ठिकाधिष्ठितः कालिदासः।
(३) प्रश्न:—अद्यापि कथमनामिका सार्थवती बभूव ?
उत्तरम्—अद्यापि तत्तुल्यकवेरभावादनामिका सार्थवती बभूव।
(४) प्रश्न:—कालिदासस्य का प्रसिद्धा ?
उत्तरम्—कालिदासस्य उपमा प्रसिद्धा।
(५) प्रश्न:—अभिज्ञानशाकुन्तले कोऽङ्गी रसः ?
उत्तरम्—अभिज्ञानशाकुन्तले शृङ्गारोऽङ्गी रसः।
(६) प्रश्न:—अभिज्ञानशाकुन्तले कः नायकः ?
उत्तरम्—अभिज्ञानशाकुन्तले दुष्यन्तः नायकः।
(७) प्रश्न:—दुष्यन्तः कीदृशः नायकः ?
उत्तरम्—दुष्यन्तः धीरोदात्तः नायकः।
(८) प्रश्न:—अभिज्ञानशाकुन्तलस्य नायिका का ?
उत्तरम्—अभिज्ञानशाकुन्तलस्य नायिका शकुन्तला।
(९) प्रश्न:—शकुन्तला कीदृशी नायिका ?
उत्तरम्—शकुन्तला स्वीया नायिका अस्ति।
(१०) प्रश्न:—कालिदासस्य किं सर्वस्वम् ?
उत्तरम्—कालिदासस्य सर्वस्वमभिज्ञानशाकुन्तलम्।
(११) प्रश्न:—काव्येषु किं रम्यम् ?
उत्तरम्—काव्येषु नाटकं रम्यम्।
(१२) प्रश्न:—नाटकेषु किं रम्यम् ?
उत्तरम्—नाटकेषु रम्यं शाकुन्तलम्।
(१३) प्रश्न:—महाकवि कालिदासेनाभिज्ञानशाकुन्तलस्य कथानकं कुतः सङ्गृहीतम् ?
उत्तरम्—महाकविकालिदासेनाभिज्ञानशाकुन्तलस्य कथानकं महाभारतस्या-दिपर्वणः शाकुन्तलोपाख्यानात् सङ्गृहीतम्।
४४२ अभिज्ञानशाकुन्तलम्
(१४) प्रश्न:—अभिज्ञानशाकुन्तलं रूपकस्य कः भेदः ?
उत्तरम्—अभिज्ञानशाकुन्तलं रूपकस्य नाटकभेदः।
(१५) प्रश्न:—अभिज्ञानशाकुन्तले कति अङ्काः सन्ति ?
उत्तरम्—अभिज्ञानशाकुन्तले सप्त अङ्काः सन्ति।
(१६) प्रश्न:—स्रष्टुः आद्या सृष्टिः का ?
उत्तरम्—स्रष्टुः आद्या सृष्टिः जलरूपा।
(१७) प्रश्न:—विधिहुतं हविः कः वहति ?
उत्तरम्—विधिहुतं हविः पावकः वहति।
(१८) प्रश्न:—कया प्राणिनः प्राणवन्तः ?
उत्तरम्—वायुरूपया भगवतः मूर्त्या प्राणिनः प्राणवन्तः भवन्ति।
(१९) प्रश्न:—का सर्वबीजप्रकृतिराहुः ?
उत्तरम्—पृथिवीरूपा भगवतः तनुः सर्वबीजप्रकृतिराहुः।
(२०) प्रश्न:—अभिज्ञानशाकुन्तलस्य प्रथमे श्लोके किं छन्दः ?
उत्तरम्—अभिज्ञानशाकुन्तलस्य प्रथमे श्लोके स्रग्धराछन्दः विज्ञेयम्।
(२१) प्रश्न:—कस्य दिवसाः परिणामरमणीयाः ?
उत्तरम्—ग्रीष्मसमयस्य दिवसा परिणामरमणीयाः।
(२२) प्रश्न:—काः शिरीषकुसुमानि अवतंसयन्ति ?
उत्तरम्—अवतंसयन्ति दयमानाः प्रमदाः शिरीषकुसुमानि।
(२३) प्रश्न:—राजा दुष्यन्तः केन हृतः ?
उत्तरम्—एष राजा दुष्यन्तः सारङ्गेणातिरंहसा हृतः।
(२४) प्रश्न:—सूतः राजानं दुष्यन्तं कमिव पश्यति ?
उत्तरम्—सूतः राजानं दुष्यन्तं मृगानुसारिणं साक्षात् पिनाकिनमिव पश्यति।
(२५) प्रश्न:—कः वियति बहुतरं स्तोकमुर्व्यां प्रयाति ?
उत्तरम्—सारङ्गो वियति बहुतरं स्तोकमुर्व्यां प्रयाति।
(२६) प्रश्न:—कस्य शराः वज्रसाराः ?
उत्तरम्—दुष्यन्तस्य शराः वज्रसाराः।
(२७) प्रश्न:—कस्याश्रमः अनुमालिनीतीरं दृश्यते ?
उत्तरम्—कुलपतेः कण्वस्याश्रमः अनुमालिनीतीरं दृश्यते।
(२८) प्रश्न:—कुलपतिः किमर्थं सोमतीर्थं गतः ?
उत्तरम्—कुलपतिः कण्वः दुहितरं शकुन्तलामतिथिसत्काराय नियुज्य दैवमस्याः प्रतिकुलं शमयितुं सोमतीर्थं गतः।
अतिलघूत्तरीयाणि लघूत्तरीयाणि च प्रश्नोत्तराणि
४४३
(२९) प्रश्न:—कथं प्रवेष्टव्यानि तपोवनानि नाम ?
उत्तरम्—विनीतवेषेण प्रवेष्टव्यानि तपोवनानि नाम।
(३०) प्रश्न:—केषां द्वाराणि सर्वत्र भवन्ति ?
उत्तरम्—भवितव्यतानां द्वाराणि सर्वत्र भवन्ति।
(३१) प्रश्न:—कथं यौवनमङ्गेषु सन्नद्धम् ?
उत्तरम्—कुसुममिव लोभनीयं यौवनमङ्गेषु सन्नद्धम्।
(३२) प्रश्न:—केषां कुत्रान्तःकरणप्रवृत्तयः प्रमाणम् ?
उत्तरम्—सतां हि सन्देहपदेषु वस्तुषु प्रमाणमन्तःकरणप्रवृत्तयः।
(३३) प्रश्न:—शकुन्तलायाः कथं कण्वः पिता ?
उत्तरम्—शरीरसंवर्द्धनादिभिस्तातकाश्यपोऽपि (कण्वः) अस्याः शकुन्तलायाः पिता।
(३४) प्रश्न:—देवैः मेनका कथं प्रेषिता ?
उत्तरम्—जातशङ्कैः देवैः नियमविघ्नकारिणी मेनका नामाप्सराः प्रेषिता।
(३५) प्रश्न:—शमप्रधानेषु तपोधनेषु गूढं किमस्ति ?
उत्तरम्—शमप्रधानेषु तपोधनेषु गूढं हि दाहात्मकमस्ति तेजः।
(३६) प्रश्न:—नृपाणां किं ददति आरण्यकाः ?
उत्तरम्—तपःषड्भागमक्षय्यं ददत्यारण्यकाः हि नृपाणाम्।
(३७) प्रश्न:—आपन्नाभयसत्रेषु दीक्षिताः खलु के ?
उत्तरम्—आपन्नाभयसत्रेषु दीक्षिताः खलु पौरवाः।
(३८) प्रश्न:—कः शशाङ्कं ग्लपयति ?
उत्तरम्—दिवसः शशाङ्कं ग्लपयति।
(३९) प्रश्न:—केन विवाहेन बह्व्यो राजर्षिकन्यकाः परिणीताः ?
उत्तरम्—गान्धर्वेण विवाहेन बह्व्यो राजर्षिकन्यकाः परिणीताः।
(४०) प्रश्न:—कीदृशी विद्या अशोचनीया भवति ?
उत्तरम्—सुशिष्यपरिदत्ता विद्या अशोचनीया भवति।
(४१) प्रश्न:—कैः गृहिणः पीड्यन्ते ?
उत्तरम्—नवैः तनयाविश्लेषदुःखैः गृहिणः पीड्यन्ते।
(४२) प्रश्न:—'वनौकषोऽपि सन्तो लौकिकज्ञा वयम्' कस्येयमुक्तिः ?
उत्तरम्—वनौकषोऽपि सन्तो लौकिकज्ञा वयमितीयमुक्तिः महर्षेः कण्वस्य।
(४३) प्रश्न:—अर्थो हि कन्या परकीय एवेति कस्येयमुक्तिः ?
उत्तरम्—अर्थो हि कन्या परकीय एवे सूक्तिरियं कण्वस्य।
४४४
अभिज्ञानशाकुन्तलम्
(४४) प्रश्नः—रात्रिन्दिवं कः प्रयाति ?
उत्तरम्—रात्रिन्दिवं गन्धवहः प्रयाति ।
(४५) प्रश्नः—कैः तरवः नम्राः भवन्ति ?
उत्तरम्—भवन्ति नम्रास्तरवः फलागमैः ।
(४६) प्रश्नः—धर्मांशौ तपति किं न आविर्भविष्यति ?
उत्तरम्—धर्मांशौ तपति तमः न आविर्भविष्यति ।
(४७) प्रश्नः—केषु अमी विकाराः मूर्च्छन्ति ?
उत्तरम्—मूर्च्छन्त्यमी विकाराः प्रायेणैश्वर्यमत्तेषु ।
(४८) प्रश्नः—क इव न च खलु परिभोक्तुं नैव शक्नोमि हातुम् ?
उत्तरम्—भ्रमर इव विभाते कुन्दमन्तस्तुषारं
न च खलु परिभोक्तुं नैव शक्नोमि हातुम् ।
(४९) प्रश्नः—परभृताः कमन्यैर्द्विजैः पोषयन्ति ?
उत्तरम्—परभृताः स्वमपत्यजातमन्यैर्द्विजैः पोषयन्ति ।
(५०) प्रश्नः—परीक्ष्य किं कर्तव्यम् ?
उत्तरम्—परीक्ष्य कर्तव्यं विशेषात् सङ्गतं रहः ।
(५१) प्रश्नः—अज्ञातहृदयेषु किं वैरीभवति ?
उत्तरम्—अज्ञातहृदयेष्वेवं वैरीभवति सौहृदम् ।
(५२) प्रश्नः—पतिकुले कस्य दास्यमपि क्षमम् ?
उत्तरम्—पतिकुले स्त्रीजनस्य दास्यमपि क्षमम् ।
(५३) प्रश्नः—वशिनां कीदृशी वृत्तिः ?
उत्तरम्—वशिनां परपरिग्रहसंश्लेषपराङ्मुखी वृत्तिः ।
(५४) प्रश्नः—मातलिः कस्य सारथिः ?
उत्तरम्—मातलिः इन्द्रस्य सारथिः ।
(५५) प्रश्नः—कः सपत्नीकः तपस्यति ?
उत्तरम्—सुरासुरगुरुः मारीचः सपत्नीकस्तपस्यति ।
(५६) प्रश्नः—का नामौषधिः सर्पो भूत्वा दशति ?
उत्तरम्—अपराजिता नामौषधिः सर्पो भूत्वा दशति ।
(५७) प्रश्नः—अपराजिता नामौषधिः कदा केन दत्ता ?
उत्तरम्—अपराजितानामौषधिः सर्वदमनस्य जातकर्मसमये भगवता मारीचेन दत्ता ।
(५८) प्रश्नः—शकुन्तलायाः दुष्यन्तेन पुनर्मेलनं कस्याश्रमेऽभवत् ?
उत्तरम्—शकुन्तलायाः दुष्यन्तेन पुनर्मेलनं मारीचस्याश्रमेऽभवत् ।
अतिलघूत्तरीयाणि लघूत्तरीयाणि च प्रश्नोत्तराणि ४४५
(५९) प्रश्न:—का दीर्घ विरहव्रतं विभर्ति ?
उत्तरम्—शकुन्तला दीर्घ विरहव्रतं विभर्ति ।
(६०) प्रश्न:—पार्थिवः कस्मै प्रवर्त्तताम् ?
उत्तरम्—पार्थिवः प्रकृतिहिताय प्रवर्त्तताम् ।
लघूत्तरीयाणि प्रश्नोत्तराणि
(१) प्रश्न:—कालिदासस्य कति ग्रन्थाः सन्ति ?
उत्तरम्—कालिदासस्याष्टौ ग्रन्थाः सन्ति, तद्यथा—
१. कुमारसम्भवमहाकाव्यम्, २. रघुवंश-महाकाव्यम्, ३. मेघदूतखण्डकाव्यम्, ४. ऋतुसंहारः, ५. शृङ्गारतिलकम्, त्रीणि नाटकानि, ६. अभिज्ञानशाकुन्तलम्, ७. मालविकाग्निमित्रम्, ८. विक्रमोर्वशीयञ्च ।
(२) प्रश्न:—कालिदासस्योपमाविषये किमप्येकमुदाहरणं लिख ?
उत्तरम्—कालिदासस्योपमाविषये उदाहरणमेकमवलोकयन्तु सुधयः—
सञ्चारिणी दीपशिखेव रात्रौ-
र्यं यं व्यतीयाय पतिंवरा सा ।
नरेन्द्रमार्गाट्ट इव प्रपेदे
विवर्णभावं स स भूमिपालः ॥
(३) प्रश्न:—धीरोदात्तस्य लक्षणं किमस्ति ?
उत्तरम्—धीरोदात्तनायकस्य लक्षणमुक्तं साहित्यदर्पणे—
अविकत्थनः क्षमावानतिगम्भीरो महासत्त्वः ।
स्थेयान्निगूढमानो धीरोदात्तो दृढव्रतः कथितः ॥
(४) प्रश्न:—नायकः कतिविधः भवति ?
उत्तरम्—नायकः चतुर्विधः भवति । यथोक्तं साहित्यदर्पणे—
धीरोदात्तो धीरोद्धतस्तथा धीरललितश्च ।
धीरप्रशान्त इत्ययमुक्तः प्रथमश्चतुर्भेदः ॥
(५) प्रश्न:—नाटकस्य कि लक्षणम् ?
उत्तरम्—नाटकस्य लक्षणमुक्तं साहित्यदर्पणे—
नाटकं ख्यातवृत्तं स्यात्पञ्चसन्धिसमन्वितम् ।
(६) प्रश्न:—कति रूपकाणि भवन्ति ?
उत्तरम्—दशरूपकाणि सन्ति । तदुक्तं साहित्यदर्पणे—
नाटकमथ प्रकरणं भाणव्यायोगसमवकारडिमाः ।
ईहामृगाङ्कवीथ्यः प्रहसनमिति रूपकाणि दश ॥
(७) प्रश्न:—अभिज्ञानशाकुन्तलस्य व्युत्पत्तिर्लेख्या ?
उत्तरम्—अभिज्ञायतेऽनेन यत्तद् अभिज्ञानम्, शकुन्तैर्लालिता शकुन्तला, शकुन्तलामधिकृत्य कृतं काव्यं शाकुन्तलं, अभिज्ञानं च तत् शाकुन्तलम्, अभिज्ञान-शाकुन्तलमिति ।
४४६ | अभिज्ञानशाकुन्तलम्
(८) प्रश्नः—अभिज्ञानशाकुन्तले के मुनित्रयः ?
उत्तरम्—अभिज्ञान शाकुन्तले त्रयः मुनयः सन्ति—
१. कण्वः २. दुर्वासा, ३. मरीचिनन्दनः कश्यपश्च ।
(९) प्रश्नः—शार्ङ्गरवशारद्वतौ कौ ?
उत्तरम्—शार्ङ्गरवशारद्वतौ महर्षिकण्वस्य व्यवहारज्ञौ आज्ञाकारिणौ शिष्यौ स्तः।
(१०) प्रश्नः— अनसूयाप्रियंवदे के ?
उत्तरम्—अनसूयाप्रियंवदे शकुन्तलायाः प्रियसख्यौ।
(११) प्रश्नः—गौतमी कास्ति ?
उत्तरम्—गौतमी महर्षिकण्वस्य धर्मभगिनी।
(१२) प्रश्नः—सर्वदमनः कः ?
उत्तरम्—सर्वदमनः शकुन्तलायाः पुत्रः।
(१३) प्रश्नः—अभिज्ञानशाकुन्तले विदूषकस्य किं नामास्ति ?
उत्तरम्—अभिज्ञानशाकुन्तले विदूषकस्य नाम माधव्योऽस्ति।
(१४) प्रश्नः—का मिश्रकेशी ?
उत्तरम्—मिश्रकेशी मेनकायाः प्रियसखी एका अप्सरास्ति।
(१५) प्रश्नः—अदितिः का ?
उत्तरम्—अदितिः महर्षिकश्यपस्य धर्मपत्नी, देवानां माता, दक्षस्य कन्यास्ति।
(१६) प्रश्नः—अभिज्ञानशाकुन्तलस्य मङ्गलाचरणस्य श्लोकं लिखत ?
उत्तरम्—अभिज्ञानशाकुन्तले मङ्गलाचरणश्लोकमस्ति—
या सृष्टिः स्रष्टुराद्या वहति विधिहुतं या हविर्या च होत्री
ये द्वे कालं विधत्तः श्रुतिविषयगुणाः या स्थिता व्याप्य विश्वम्।
यामाहुः सर्वबीजप्रकृतिरिति यया प्राणिनः प्राणवन्तः
प्रत्यक्षाभिः प्रपन्नस्तनुभिरवतु वस्ताभिरष्टाभिरीशः॥
(१७) प्रश्नः—काभिः प्रत्यक्षाभिः तनुभिरष्टाभिः शङ्करः पातु ?
उत्तरम्—जल-वह्नि-यजमान-चन्द्र-सूर्य-गगन-धरणी-वायुरूपाभिरष्टाभिः प्रत्यक्षाभिस्तनुभिः शङ्करो वः पुनातु। यथोक्तम्—
भूमिरापोऽनलो वायुरात्मा व्योम रविशशी।
इत्यष्टौ सर्वलोकानां प्रत्यक्षा हरमूर्तयः॥
(१८) प्रश्नः—नान्द्याः किं लक्षणम् ?
उत्तरम्—नान्द्याः लक्षणमुक्तं साहित्यदर्पणे—
देवतादिनमस्कारमङ्गलारम्भपाठकैः।
या क्रिया नन्द्यते नाट्यारम्भे नान्दी तु सा स्मृता॥
(१९) प्रश्नः—सूत्रधारः कः भवति ?
उत्तरम्—सूत्रं = सूत्रं प्रयोगानुष्ठानं धारयतीति सूत्रधारः, यया नाटकीयसर्वपात्रप्रवर्तनाप्रयोजकं सर्वान्तःस्यूतं पुष्पमालामिव धारयतीति सूत्रधारः।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
अतिलघूत्तरीयाणि लघूत्तरीयाणि च प्रश्नोत्तराणि ४४७
तल्लक्षणमुक्तम्—
नाट्योपकरणादीनि सूत्रमित्यभिधीयते ।
सूत्रं धारयतीत्यर्थे सूत्रधारो निगद्यते ॥
(२०) प्रश्न:—किं नाम नेपथ्यम् ?
उत्तरम्— नेपथ्यं वेशविन्यासः, तदर्थं यद् गृहं तदपि नेपथ्यम् । यत्र नाटकीयपात्राणि स्ववेशविन्यासान् प्रकुर्वते तन्नेपथ्यमिति ।
(२१) प्रश्न:—प्रयोगविज्ञानं न साधु कुतः मन्यते ?
उत्तरम्— आपरितोषाद् विदुषां न साधु मन्ये प्रयोगविज्ञानम् ।
(२२) प्रश्न:—केषां आत्मन्यप्रत्ययं चेतः भवति ?
उत्तरम्— बलवदपि शिक्षितानामात्मन्यप्रत्ययं चेतः ।
(२३) प्रश्न:—कथं तपोवनस्याभोगः ज्ञायते ?
उत्तरम्— सूतः दुष्यन्तं प्रति कथयति—इह हि क्वचित् तरूणां तलेषु शुक-गर्भकोटरमुखभ्रष्टाः मुनिधान्यकणाः विद्यन्ते । कुत्रापि इङ्गुदीफलभिदः प्रस्निग्धाः पाषाण-खण्डाः सूच्यन्ते । कस्मिंश्चिद्भागे विश्वासोपगमात् अभिन्नगतयः मृगाः रथशब्दं सहन्ते । क्वचित् प्रदेशे तोयाधारपथाः वल्कलाग्रपरिश्रुतजलाधाररेखाविभूषिताः दृश्यन्ते । तस्मादेभिर्लक्षणैरयमाश्रमस्यैवाभोग एवानुमीयते ।
(२४) प्रश्न:—कथं वनलताभिरुद्यानलता दूरीकृताः ?
उत्तरम्— राजा दुष्यन्तः मुनिकन्यकाः अवलोक्य कथयति—
इदं पुरो दृश्यमानं अन्तःपुरे दुर्लभं वपुःलावण्यं वा वनवासिनोऽपि जनस्य मुनिबालिकालोकस्य अस्ति तर्हि निश्चयेन वनलताभिः सौन्दर्यसौकुमार्यादिभिः गुणैः उद्यानलताः निराकृताः ।
(२५) प्रश्न:—ऋषिः कण्वः कथं शमीलतां छेत्तुं व्यवस्यति ?
उत्तरम्— राजा दुष्यन्तः वृक्षसेचनादौ तपोवनकर्तव्ये नियुक्तां दृष्ट्वा कथयति—
यः ऋषिः कण्वः पुरो दृश्यमानमव्याजमनोहरं शरीरं तपश्चरणयोग्यं सम्पादयितुं वाञ्छति, सः ऋषिः नूनं नीलोत्पलपत्रधारया कठिनां शमीवृक्षस्य शाखां छेतुं समीहते ।
(२६) प्रश्न:—‘किमिव हिः मधुराणां मण्डनं नाकृतीनाम्’ सूक्तिरियं व्याख्येया ?
उत्तरम्— राजा दुष्यन्तः वल्कलभृतां शकुन्तलामवलोक्य कथयति—
शैवलेनापि अनुविद्धं सरसिजं रम्यम्, मलिनमपि चिह्नं चन्द्रस्य शोभां विस्तारयति । यतः एषा पुरोदृश्यमाना कृशाङ्गी निसर्गसुन्दरी शकुन्तला वल्कलेन कामं मनोहारिणी अस्ति, कतमत् वस्तु कमनीयानामाकृतीनां मण्डनं न भवति, अपि तु सर्वमपि वस्तु रम्याणां सुषमा वर्द्धयत्येव नीलकण्ठस्य कण्ठे विषमिव, कलङ्केन चन्द्रस्येव, शैवलेन कमलस्येव, अनेन वृक्षत्वग्वस्त्रेण अस्याः शकुन्तलायाः शोभैवेत्याशयः ।
(२७) प्रश्न:—मधुकरः कथं कृती ?
उत्तरम्— राजा दुष्यन्तः कथयति—
४४८ | अभिज्ञानशाकुन्तलम्
चलापाङ्गां दृष्टिं स्पृशसि बहुशो वेपथुमतीं रहस्याख्यायीव स्वनसि मृदु कर्णान्तिकचरः । करं व्याधुन्वन्त्याः पिबसि रतिसर्वस्वमधरं वयं तत्त्वान्वेषान्मधुकर हतास्त्वं खलु कृती ॥
(२८) प्रश्नः—वसुधातलात् किं न उदेति ? उत्तरम्—प्रभाभिः तरलं ज्योतिः वसुधातलात् न उदेति ।
(२९) प्रश्नः—प्रस्तावनायाः किं लक्षणम् ? उत्तरम्—प्रस्तावनायाः लक्षणमुक्तं साहित्यदर्पणे—
नटी विदूषको वापि पारिपार्श्विक एव वा । सूत्रधारेण सहिताः संलापं यत्र कुर्वते ॥ चित्रैर्वाक्यैः स्वकार्योत्थैः प्रस्तुताक्षेपिभिर्मिथः । आमुखं तत्तु विज्ञेयं नाम्ना प्रस्तावनापि सा ॥
(३०) प्रश्नः—अकृतार्थेऽपि मनसिजे का रतिं कुरुते ? उत्तरम्—राजा दुष्यन्तो विरहेणोद्विग्नमना शकुन्तलां मनसा स्मरन् विमृशति— यथेच्छं शकुन्तला सुखप्राप्या न, तस्या प्रदानस्य गुर्वधीनत्वात्, तु मे मनः शकुन्तलायाः मय्यनुरागसूचकानां भावानां दर्शनेन आश्वासयुक्तं वर्तते । मनसिजे अचरितार्थेऽपि स्त्रीपुरुषयोः प्रार्थना रतिं प्रीतिं कुरुते सुखं जनयति । नायिका-समागमसुखालाभेऽपि तच्चेष्टादिभिरेव मनो मे मोदते ।
(३१) प्रश्नः—सेनापतिः मृगयाया गुणान् कथं वर्णयति ? उत्तरम्—
मेदश्छेदकृशोदरं लघु भवत्युत्थानयोग्यं वपुः सत्त्वानामपि लक्ष्यते विकृतिमच्चित्तं भयक्रोधयोः । उत्कर्षः च धन्विनां यदिषवः सिध्यन्ति लक्ष्ये चले मिथ्यैव व्यसनं वदन्ति मृगयामीदृग्विनोदं कुतः ॥
अनेन प्रकारेण सेनापतिः मृगयायाः गुणान् वर्णयति ।
(३२) प्रश्नः—शकुन्तलायाः लाभे सन्दिहानो राजा किं चिन्तयति ? उत्तरम्—शकुन्तलायाः लोकोत्तरं लावण्यं सञ्चिन्त्य तल्लाभे सन्दिहानो राजा दुष्यन्तो नर्मसचिवं विदूषकं प्रति कथयति—
अनाघ्रातं पुष्पं किसलयमलूनं कररुहै- रनाविद्धं रत्नं मधु नवमनास्वादितरसम् । अखण्डं पुण्यानां फलमिव च तद्रूपमनघं न जाने भोक्तारं कमिह समुपस्थास्यति विधिः ॥
(३३) प्रश्नः—सुरयुवतयः कुत्र विजयम् आशंसन्ते ? उत्तरम्—दैत्यैः बद्धवैराः सुरयुवतयः दुष्यन्तस्य अधिज्ये धनुषि पौरुहूते वज्रे च विजयं आशंसन्ते ।
(३४) प्रश्नः—'परिहासविजल्पितं सखे' इति राजा कथं कथयति ?
अतिलघूत्तरीयाणि लघूत्तरीयाणि च प्रश्नोत्तराणि । ४४९
उत्तरम्—शकुन्तलाविषयकमनुरागं प्रच्छादयन् तस्याः स्वाभिलाषानर्हत्वं च समर्थन् राजा दुष्यन्तो विदूषकं ब्रूते—
क्व वयं क्व परोक्षमन्मथो मृगशावैः सममेधितो जनः।
परिहासविजल्पितं सखे परमार्थेन न गृह्यतां वचः ॥
(३५) प्रश्नः—विष्कम्भकस्य किं लक्षणम् ?
उत्तरम्—
वृत्तवर्तिष्यमाणानां कथांशानां निदर्शकः।
सङ्क्षिप्तार्थस्तु विष्कम्भ आदावङ्कस्य दर्शितः ॥
(३६) प्रश्नः—राजा दुष्यन्तः कथं विघ्नानपोहति ?
उत्तरम्—राजा दुष्यन्तः धनुषः हुङ्कारेणेव विघ्नानपोहति ।
(३७) प्रश्नः—कः कुसुमवाणान् वज्रसारीकरोति ?
उत्तरम्—मदनः कुसुमवाणान् वज्रसारीकरोति ।
(३८) प्रश्नः—शकुन्तलायाः अस्वास्थ्यं ग्रीष्ममूलकं काममूलकं वेति कथं विचारयति राजा दुष्यन्तः ?
उत्तरम्—मालिनीतीरवर्तिनि लतामण्डपे कुसुमशयने शयानां सखीभ्यां वीज्यमानामस्वस्थशरीरां शकुन्तलामवलोक्य तदस्वास्थ्यं ग्रीष्ममूलकं काममूलकं वेति विकल्पयन् राजा दुष्यन्तो विचारयति—
स्तनन्यस्तोशीरं शिथिलितमृणालैकवलयं
प्रियायाः साबाधं किमपि कमनीयं वपुरिदम्।
समस्तापः कामं मनसिजनिदाघप्रसरयो-
र्न तु ग्रीष्मस्यैवं सुभगमपराद्धं युवतिषु ॥
(३९) प्रश्नः—'श्रिया दुरापः कथमीप्सितो भवेत्' सूक्तिरियं पूरणीया ?
उत्तरम्—शकुन्तलाद्वारा कृतामात्मनोऽवधीरणामाशङ्कमानो राजा दुष्यन्तः तां परिहरन्नभिधत्ते—
अयं स ते तिष्ठति सङ्गमोत्सुकः
विशङ्कसे भीरु यतोऽवधीरणाम्।
लभेत् वा प्रार्थयिता न वा श्रियं
श्रिया दुरापः कथमीप्सितो भवेत् ॥
(४०) प्रश्नः—शकुन्तला पत्रे किं लिखित्वा वाचयति ?
उत्तरम्—शकुन्तला पत्रे लिखित्वा वाचयति—
तव न जाने हृदयं मम पुनः कामो दिवापि रात्रावपि ।
निर्घृण तपति बलीयस्त्वयि वृत्तमनोरथान्यङ्गानि ॥
(४१) प्रश्नः—दुष्यन्तस्य के द्वे प्रतिष्ठे ?
उत्तरम्—राजा दुष्यन्तः कथयति—
परिग्रहबहुत्वेऽपि द्वे प्रतिष्ठे कुलस्य मे।
समुद्रवसना चोर्वी सखी च युवयोरियम् ॥
४५० | अभिज्ञानशाकुन्तलम्
(४२) प्रश्नः—गान्धर्वेण विवाहेन परिणीताः काः अभिनन्दिता ?
उत्तरम्—गान्धर्वेण विवाहेन बहव्यो राजर्षिकन्यकाः ।
श्रूयन्ते परिणीतास्ताः पितृभिश्चाभिनन्दिताः ॥
यतो हि क्षत्रियस्य गान्धर्वो विवाहः श्रेष्ठः उच्यते ।
(४३) प्रश्नः—चक्रवाकवधूः आमन्त्रयस्व सहचरमित्यनेन का सूचना ?
उत्तरम्—लतामण्डपदिशा गौतम्याः प्रवेशमालोक्य शकुन्तलाबोधनाय प्रकृतमर्थं सङ्गोप्य सख्योः प्रियंवदाऽनसूपयोः वचनमिदं नेपथ्यात् । अमुनाऽप्राकृतेन च हे शकुन्तले ! स्वप्रियं दुष्यन्तम् आमन्त्रयस्व = आपृच्छस्वगोपाय, उपस्थिता तत्र भवती गौतमी । रात्रिर्हि चक्रवाकमिथुनस्य वियोगकारिणी राजन्यपगते चक्रवाकयोरिव गौतमीगमने पुनरपि युवयोः समागमो भविष्यति । अतोऽत्यन्तं विषादो मा विधेय इति सूच्यते ।
(४४) प्रश्नः—कीदृश्यः बहुधा छायाः चरन्ति ?
उत्तरम्—भयमादधानाः सन्ध्यापयोदकपिशाः पिशिताशनानां राक्षसानां छायाः बहुधाः चरन्ति ।
(४५) प्रश्नः—'कथा प्रमत्तः प्रथमं कृतामिव' इति सम्पूर्णं पद्यं लिखत ?
उत्तरम्—शकुन्तलायै शापवचनं नेपथ्यात्—
विचिन्तयन्ती यमनन्यमानसा
तपोधनं वेत्सि न मामुपस्थितम् ।
स्मरिष्यति त्वां न स बोधितोऽपि सन्
कथां प्रमत्तः प्रथमं कृतामिव ॥
(४६) प्रश्नः—को नाम उष्णोदकेन नवमालिका सिञ्चति इत्यस्य भावार्थो लेख्यः ?
उत्तरम्—शकुन्तलायाः शापवचननिवेदनं सर्वथानुचितमिति दृष्टान्तमुखेन प्रियंवदा कथयति—
कः जनो नाम तप्तजलेन नवमालतीलतां सिञ्चिति, यथा तप्तजलेन नवमालिका-सिञ्चनमपराद्धं तथा शकुन्तलायै शापवचनकथनं अपराधपूर्णमस्ति ।
(४७) प्रश्नः—'लोको नियम्यत इवात्मदशान्तरेषु' इति सम्पूर्णं पद्यं लिखत?
उत्तरम्—यात्येकतोऽस्तशिखरं पतिरोषधीना-
माविष्कृतोऽरुणपुरःसर एकतोऽर्कः ।
तेजोद्वयस्य युगपद् व्यसनोदयाभ्यां
लोको नियम्यत इवात्मदशान्तरेषु ॥
(४८) प्रश्नः—केन सूचितस्तातकण्वस्य शकुन्तलावृत्तान्तः ?
उत्तरम्—अग्निशरणं प्रविष्टस्य तातकण्वस्य शरीरं विना छन्दोमम्य्या वाण्या शकुन्तलावृत्तान्तः सूचितः ।
(४९) प्रश्नः—छन्दोमम्य्यां वाण्या शकुन्तलाविषये किं सूचितम् ?
उत्तरम्—अग्निशरणं प्रविष्टस्य तातकण्वस्य शरीरं विना छन्दोमम्य्या वाण्या
अतिलघूत्तरीयाणि लघूत्तरीयाणि च प्रश्नोत्तराणि
४५१
सूचितम्, यत्—
दुष्यन्तेनाहितं तेजो दधानां भूतये भुवः।
अवेहि तनयां ब्रह्मन्नग्निगर्भां शमीमिव॥
(५०) प्रश्नः—शकुन्तलाहेतोर्वनस्पतिभिः कानि पदार्थानि दत्तानि ?
**उत्तरम्—**शकुन्तलाहेतोर्वनस्पतिभिः आभरणानि दत्तानि। अथ च—
क्षौमं केनचिदिन्दुपाण्डुतरुणा माङ्गल्यमाविष्कृतं
निष्ठ्यूतश्चरणोपभोगसुलभो लाक्षारसः केनचित्।
अन्येभ्यो वनदेवताकरतलैरापर्वभागोत्थितै-
र्दत्तान्याभरणानि तत्किसलयोद्भेदप्रतिद्वन्द्विभिः॥
(५१) प्रश्नः—यास्यत्यद्य शकुन्तलेति सम्पूर्णं पद्यं लिखत ?
उत्तरम्—
यास्यत्यद्य शकुन्तलेति हृदयं संस्पृष्टमुत्कण्ठया
कण्ठस्तम्भितवाष्पवृत्तिकलुषश्चिन्ताजडं दर्शनम्।
वैक्लव्यं मम तावदीदृशमिदं स्नेहादरण्यौकसः
पीड्यन्ते गृहिणः कथं नु तनयाविश्लेषदुःखैर्नवैः॥
(५२) प्रश्नः—वन्दमानां शकुन्तलां कण्वः कः आर्शीवादः ददाति ?
**उत्तरम्—**वन्दमानां शकुन्तलां कण्वः तदनुरूपं स्नेहातिशयव्यञ्जकमाशीर्वचनं कथयति, यत्—
ययातेरिव शर्मिष्ठा भर्तुर्बहुमता भव।
सुतं त्वमपि सम्राजं सेव पुरमवाप्नुहि॥
(५३) प्रश्नः—कीदृशी शकुन्तला पतिगृहं याति ?
उत्तरम्—
पातुं न प्रथमं व्यवस्यति जलं युष्माष्वपितेषु या
नादत्ते प्रियमण्डनापि भवतां स्नेहेन या पल्लवम्।
आद्ये वः कुसुमप्रवृत्तिसमये यस्या भवत्युत्सवः
सेयं याति शकुन्तला पतिगृहं सर्वैरनुज्ञायताम्॥
(५४) प्रश्नः—शकुन्तलायाः पन्थाः कीदृशः भवतु ?
**उत्तरम्—**शकुन्तलायाः पन्थाः शान्तानुकूलपवनः शिवश्च भवतु।
(५५) प्रश्नः—कीदृशः मृगः शकुन्तलायाः पदवीं न जहाति ?
**उत्तरम्—**पतिगेहं प्रस्थितायाः शकुन्तलाया वसनाञ्चलं गृहीत्वाऽऽकर्षयन्तं मृगशिशुमवलोक्य महर्षिः कण्वः कथयति—
यस्य त्वया व्रणविरोपणमिङ्गुदीनां
तैलं न्यषिच्यत मुखे कुशसूचिविद्धे।
श्यामाकमुष्टिपरिवर्धितको जहाति
सोऽयं न पुत्रकृतकः पदवीं मृगस्ते॥
(५६) प्रश्नः—महर्षि कण्वः दुष्यन्ताय किं सन्देशं कथयति ?
**उत्तरम्—**राज्ञे दुष्यन्ताय सन्देष्टव्यमर्थं विवृण्वन् महर्षिः कण्वः कथयति—
४५२
अभिज्ञानशाकुन्तलम्
अस्मान् साधु विचिन्त्य संयमधनानुच्चैः कुलं चात्मन-
स्त्वय्यस्याः कथमप्यबान्धवकृतां स्नेहप्रवृत्तिं च ताम् ।
सामान्यप्रतिपत्तिपूर्वकमियं दारेषु दृश्या त्वया
भाग्याधीनमतः परं न खलु तत्स्त्रीबन्धुभिर्याच्यते ॥
(५७) प्रश्नः—वनौकषोऽपि सन्तो लौकिकज्ञा वयमिति सूक्तेराशयः लेख्यः ?
उत्तरम्— महर्षिकण्वः शकुन्तलायै अपि पतिगृहे प्रवर्तनप्रकारमुपदेष्टुमारभते— वत्से त्वमिदानीमनुशासनीयासि । वनवासिनोऽपि अपरिचितनागरिकलोका अपि वर्तमानाः वयं लोकव्यवहाराभिज्ञाः । गृहस्थलोकवृत्तज्ञाः लोकाचारपाटवाः स्मः । अतो लोकाचारं त्वां शिक्षयामः ।
(५८) प्रश्नः—कण्वः शकुन्तलां पतिगृहं प्राप्य किं कर्तुं शिक्षयति ?
उत्तरम्— कण्वः शकुन्तलां पतिगृहं प्राप्य वर्तनप्रकारं शिक्षयति, यत्—
शुश्रूषस्व गुरून् कुरु प्रियसखीवृत्तिं सपत्नीजने
भर्तुर्विप्रकृतापि रोषणतया मा स्म प्रतीपं गमः ।
भूयिष्ठं भव दक्षिणा परिजने भोग्येष्वनुत्सेकिनी ।
यान्त्येवं गृहिणीपदं युवतयो वामा कुलस्याधयः ॥
(५९) प्रश्नः—भूत्वा चिराय सदिगन्तेति सम्पूर्णं पद्य लिखत ?
उत्तरम्—
भूत्वा चिराय सदिगन्तमहीसपत्नी
दौष्यन्तिमप्रतिरथं तनयं प्रसूय ।
भर्त्रा तदर्पितकुटुम्बभरेण सार्धं
शान्त्यै करिष्यसि पदं पुनराश्रमेऽस्मिन् ।
(६०) प्रश्नः—अर्थो हि कन्या परकीय एवेति श्लोकं सम्पूर्णं लिखत ?
उत्तरम्—
अर्थो हि कन्या परकीय एव
तामद्य सम्प्रेष्य परिग्रहीतुः ।
जातोऽस्मि सद्यो विशदान्तरात्मा
चिरस्य निक्षेपमिवार्पयित्वा ॥
(६१) प्रश्नः—स्त्रीणामशिक्षितपटुत्वममानुषीषु इति सम्पूर्णं पद्यं लिखत ।
उत्तरम्—
स्त्रीणामशिक्षितपटुत्वममानुषीषु
संदृश्यते किमुत या प्रतिबोधवत्यः ।
प्रागन्तरिक्षगमनात् स्वमपत्यजातं
मन्यैर्द्विजैः परभृताः खलु पोषयन्ति ॥
(६२) प्रश्नः—उपपन्ना हि दारेषु प्रभुता सर्वतोमुखी सूक्तिरियं साधु व्याख्येया ?
उत्तरम्— शारद्वतो हि राज्ञा साकं विवादोऽनुचित इति मत्वा ततो विवादात् शार्ङ्गरवं विरम्य्य निजकर्तव्यमुपदिशन् कथयति—हे राजन् वादविवादेन किमपि प्रयोजनं न सेत्स्यति, निःसंशयमियं भवतो दारा अस्माकं गुरुणा भवता कण्वेन तव समीपे प्रहिता, यद्येनां त्यक्तुमिच्छसि तर्हि त्यज्यतां धर्मपत्नीत्वेन ग्रहणमनुमन्यसे चेत् गृहाण धर्मपत्नीषु सर्वथा भर्तुरिव स्वातन्त्र्यमस्तीति प्रसिद्धमेव । तस्मात् यथेच्छं कार्यम् ।
अतिलघूत्तरीयाणि लघूत्तरीयाणि च प्रश्नोत्तराणि
४५३
(६३) प्रश्नः—प्रवेशकस्य किं लक्षणम् ?
उत्तरम्—विश्वनाथेन साहित्यदर्पणे प्रवेशकस्य लक्षणं लिखितम्—
प्रवेशकोऽनुदात्तोक्त्या नीचपात्रप्रयोजितः ।
अङ्कद्वयान्तर्विज्ञेयः शेषं विष्कम्भके यथा ॥
(६४) प्रश्नः—अङ्कावतारस्य किं लक्षणम् ?
उत्तरम्—अङ्कावतारस्य लक्षणमुक्तं साहित्यदर्पणे—
अङ्कान्ते सूचितः पात्रैः तदङ्कस्याविभागतः ।
यत्राङ्कोऽवतरत्येषोऽङ्कावतार इति स्मृतः ॥
(६५) प्रश्नः—शकुन्तलाया अङ्गुलीयकं कुत्र प्रभ्रष्टम् ?
उत्तरम्—शकुन्तलायाः अङ्गुलीयकं शक्रावताराभ्यन्तरे शचीतीर्थसलिले प्रभ्रष्टम्
(६६) प्रश्नः—कतमस्मिन् प्रदेशे मारीचाश्रमः ?
उत्तरम्—मातलिहस्तेन दर्शयन् राजानं दुष्यन्तं ब्रवीति—
वल्मीकाग्रनिमग्नमूर्तिरुरसा सन्दष्टसर्पत्वचा
कण्ठे जीर्णलताप्रतानवलये नात्यर्थसम्पीडितः ।
अंसव्यापि शकुन्तनीडनिचितं बिभ्रज्जटामण्डलं
यत्र स्थाणुरिवाचलो मुनिरसावभ्यर्कबिम्बं स्थितः ॥
(६७) प्रश्नः—कीदृशी शकुन्तला विरहव्रतं बिभर्ति ?
उत्तरम्—
वसने परिधूसरे वसाना नियमक्षाममुखी धृतैकवेणिः ।
अतिनिष्करुणस्य शुद्धशीला मम दीर्घं विरहव्रतं बिभर्ति ॥
(६८) प्रश्नः—'स्रजमपि शिरस्यन्धः क्षिप्तां धुनोत्यहिशङ्कया' सूक्तिरियं श्लोकेन पूरणीयम् ?
उत्तरम्—नृपो दुष्यन्तः प्रियां शकुन्तलाममुनयन् कथयति—
सुतनु हृदयात्प्रत्यादेशव्यलीकमपैतु ते
किमपि मनसः सम्मोहो मे तदा बलवानभूत् ।
प्रबलतमसामेवंप्राया शुभेषु प्रवृत्तयः
स्रजमपि शिरस्यन्धः क्षिप्तां धुनोत्यहिशङ्कया ॥
(६९) प्रश्नः—मारीचः शकुन्तलां का आशीः ददाति ?
उत्तरम्—पतिपुत्राभ्यां सह प्रणमन्तीं शकुन्तलां शुभाशीः प्रयच्छन् महर्षिः कश्यपः (मारीचः) कथयति—
आखण्डलसमो भर्ता जयन्तप्रतिमः सुतः ।
आशीरन्या न ते योग्या पौलोमीसदृशी भव ॥
(७०) प्रश्नः—दुष्यन्तः किं त्रितयं समागतम् ?
उत्तरम्—मारीचः दुष्यन्तमभिनन्दन् कथयति—
दिष्ट्या शकुन्तला साध्वी सदपत्यमिदं भवान् ।
श्रद्धा वित्तं विधिश्चेति त्रितयं तत्समागतम् ॥
४५४ | अभिज्ञानशाकुन्तलम्
(७१) प्रश्नः—अभिज्ञानशाकुन्तलस्य भरतवाक्यं लिखत ?
उत्तरम्—
प्रवर्ततां प्रकृतिहिताय पार्थिवः
सरस्वती श्रुतिमहतां महीयताम्।
ममापि च क्षयमतु नीललोहितः
पुनर्भवं परिगतशक्तिरात्मभूः॥
(७२) प्रश्नः—भरतवाक्येन किं वाञ्छति कविः ?
**उत्तरम्—**समस्ताः पृथ्वीपतयः स्वसुखनिरपेक्षाः सन्तः प्रजानामेव श्रेयसे सर्वदा प्रवर्तन्ताम्, महाकवीनां सरसाः कविताश्च सहृदयानां हृदयेषु चमत्कारं जनयित्वा विशिष्टसम्मानं लभन्ताम्, सर्वशक्तिशाली पार्वतीपतिः परमेश्वरश्च जन्मान्तरं निरस्य शाश्वतं पदं दिशत्विति शम्।
Vidya Sagar 9697176202 9419266702