ऐतरेय आरण्यक (ऋग्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी व्याख्या)

अध्या०२ख० १(१)] एतरयारण्यकम् । २२

प्रवर्तकः । स च वृत्रहा शत्रुघाती । यद्यप्येतत्पदमग्नेर्विशेषणं तथाऽपि वृत्रघातित्वमि- न्द्ररूपं संपुज्यत इन्द्रदेवताकं चैतदहस्तस्माद्वृत्रेहेतिपदेनैतस्यैन्द्रस्य महाव्रताख्य- स्याह्नो रूपं संपद्यते ।

ध्याय्यान्तरे वृषण्शब्दं प्रशंसति—

त्वं सोम ऋतुभिः सुक्रतुर्भूस्त्वं वृषा वृषत्वेभिर्महित्वेति वृषण्वद्वा इन्द्रस्य रूपमैन्द्रमेतदहरेतस्याह्नो रूपम्, इति ।

तत्र त्वं सोमेत्यृचः प्रथमः पादः । त्वं वृषेति तृतीयः पादः । हे सोम त्वं ऋतुभिरेतैः कर्मभिः सुक्रतुर्भूः शोभनकर्मा भव । तथा त्वं वृषत्वेभिर्वर्षकत्वैः कर्म- भिर्वर्षेणैर्वृषा वर्षिता सन्महित्वा महिमान्भव । अस्यामृचि वृषेति पदं सुविद्यते । इन्द्रस्य रूपमपि वृषण्वद्वै वृषशब्दोपेतमेव, तस्य शब्दस्येन्द्रवाचकत्वात् । ऐन्द्रमि- त्यादि पूर्ववत् ।

ध्याय्यान्तरे वाजिनमिति पदं प्रशंसति—

पिन्वन्त्यपोऽत्यं न मिहे विनयन्ति वाजिनमिति वाजि- मद्वा इन्द्रस्य रूपमैन्द्रमेतदहरेतस्याह्नो रूपम्, इति ।

पिन्वन्त्यप इति तस्या ऋचः प्रक्रमः । अत्यं न मिह इति तृतीयः पादः । पिन्वन्ति देवता उदकानि सिञ्चन्ति । मिह सेचने, सेचननिमित्तं वाजिनं मेघं देवताविशेषेण प्रेरयन्ति । वाजिशब्दोऽन्नवाची “अन्नं वै वाजः” इति श्रुतेः । तद्धे- तुत्वान्मेघो वाजी । तस्य प्रेर्यस्य मेघस्य दृष्टान्तोऽत्यं नेति । अत्यशब्दोऽश्ववाची “अश्वोऽसि” “हयोऽसि” “अत्योऽसि” “नरोऽसि” इत्यश्वमेधगताश्वाभिमन्त्र- णमन्त्रे तत्परत्वेन प्रयोगात् । तदीयब्राह्मणे च तथैव व्याख्यातम्—“अत्योऽसी- त्याह । तस्मादश्वः सर्वान्पशूनत्येति” इति । नशब्द उपमार्थः । यथा लोकेऽश्वारू- ढोऽश्वं प्रेरयति तद्वदित्यर्थः । अस्मिन्पादे वाजिशब्दो विद्यते । इन्द्रस्य रूपमिति(मपि) वाजिमद्वै वाजियुक्तमेतद्धरितवर्णैरश्वैरुपेतत्वात् । तथा च श्रूयते—“अस्मभ्यं तद्धर्यश्व प्रयन्धि” [ ऋ० सं० म० ३ सू० ३६ ऋ० ९ ] इति । ऐन्द्रमित्यादि पूर्ववत् ।

तस्या ऋचश्चतुर्थपादे स्तनयन्तमिति पदं प्रशंसति—

अथो उत्सं दुहन्ति स्तनयन्तमक्षितमिति स्तनयद्वा इन्द्रस्य रूपमैन्द्रमेतदहरेतस्याह्नो रूपम्, इति ।

---

त्वं सोम ऋतु०—ऋ० सं० म० १ सू० ९१ ऋ० २ । पिन्वन्त्यपोऽत्यं०— ऋ० सं० म० १ सू० ६४ ऋ० ६ । उत्सं दुहन्ति स्त०—ऋ० सं० म० १ सू० ६४ ऋ० ६ ।

२२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [१प्रथमारण्यके-

वाजिमत्त्वप्रशंसया सह समुच्चयार्थोऽथ(थो) शब्दः। अस्मिन्मन्त्रे प्रतिपाद्या मरुतो देवाः स्तनयन्तं गर्जनयुक्तमक्षितं क्षयरहितमुत्सं जलप्रवाहं दुहन्ति संपादयन्ति। अत्र स्तनयन्तमिति पदं विद्यते। इन्द्रस्य रूपमपि स्तनयद्वै मेघगर्जनयोपेतमेव तस्य वृष्टिस्वामित्वात्। ऐन्द्रमित्यादि पूर्ववत्।

इत्थं धाय्याभिधा ऋचः प्रशस्यानन्तरं पठनीये प्रगाथे बृहत्पदं प्रशंसति—

प्र व इन्द्राय बृहत इति यद्वै बृहत्तन्मह- न्महद्रूपसमृद्धमेतस्याह्नो रूपम्, इति।

प्र व इत्यादिः प्रथमः पादः, तस्य द्वितीयपादगतेन मरुतो ब्रह्माऽऽर्चतेति मरुच्छब्देनान्वयः कर्तव्यः। हे मरुतो वो युष्मदर्थं बृहते प्रौढायेन्द्राय ब्रह्म परिवृढं कर्म प्रार्चत प्रकर्षेण संपादयत। तत्र प्रथमपादे यदेव बृहदिति पदमस्ति तन्महदित्यमुमर्थमाचष्टे। एतस्य महाव्रतस्याह्नो रूपं महद्वदत्यन्तं प्रौढमेव प्रयोगस्य बहुलत्वादतः स्वरूपेण समृद्धम्।

अनन्तरपाठ्ये प्रगाथे बृहत्पदं पूर्ववत्प्रशंसति—

बृहदिन्द्राय गायतेति यद्वै बृहत्तन्महन्मह- द्रूपसमृद्धमेतस्याह्नो रूपम्, इति।

हे सामगा ऋत्विज इन्द्रार्थं बृहन्नामकं प्रौढं वा साम गायत। यद्वा इत्यादि पूर्ववत्।

अनन्तरपाठ्ये प्रगाथे द्वितीयपादे शब्दद्वयं प्रशंसति—

नकिः सुदासो रथं पर्यास न रीरमदिति पर्य- स्तवद्रान्तिमद्रूपसमृद्धमेतस्याह्नो रूपम्, इति।

शोभनं फलं दानं यस्येन्द्रस्यास्ति सोऽयमिन्द्रः सुदासस्य सुदासो रथं नकिः पर्यास नैव पर्यस्तवन्गन्तः कोऽपि स्वार्थे न चालितवान्। तथा न रीरमत्तेन रथेन रमणमपि शत्रुर्न कृतवान्। किन्त्विन्द्र एव स्वार्थं पर्यवस्यति स्वयमेव रमते च। अत्र पर्यासेति रीरमदिति पदद्वयस्य श्रुतत्वादेतस्याह्नो रूपं पर्यस्तवल्लोकान्तरगमनाय परितश्चलनवद्भ्रान्तिमद्रमणयुक्तम्। अतो रूपेण समृद्धम्।

धाय्याभ्यः पुरस्तादुपरिष्टाच्च ये प्रगाथा उदाहृतास्तान्मिलित्वा प्रशंसति—

सर्वाम्प्रगाथाञ्छंसति सर्वेषामहामाप्त्यै सर्वेषा-

---

प्र व इन्द्राय बृह०—ऋ० सं० म० ८ सू० ८९ ऋ० ३। बृहदिन्द्राय गाय०—ऋ० सं० म० ८ सू० ८९ ऋ० १। नकिः सुदासो०—ऋ० सं० म० ७ सू० ३२ ऋ० १०।

अध्या० २ ख० २ (६)] ऐतरेयारण्यकम् । २३

मुक्थानां सर्वेषां पृष्ठानां सर्वेषां शस्त्राणां
सर्वेषां प्रउगाणां सर्वेषां सवनानाम् , इति ॥
इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यकाण्डे प्रथमारण्यके द्वितीयाध्याये
प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥ ( ५ )

अशेषप्रगाथशंसनेन सर्वेषामहरादीनां प्राप्तिः संपद्यते । अहानि संवत्सरसत्रगतान्युक्थानि । यज्ञायज्ञीयसाम्न ऊर्ध्वभावीन्युक्थक्रतुनिष्पादकानि स्तोत्राणि पृष्ठानि । माध्यंदिनसवनगतानि रथंतरबृहदादिसामसाध्यानि स्तोत्राणि शस्त्राण्याज्यादीनि । यद्यपि शस्त्रान्तर्भूतमेव प्रउगं तथाऽपि “ ब्राह्मणा आगताः परिव्राजका अप्यागताः ” इति न्यायेन वैशिष्ट्यविवक्षा[यां] प्रउगाणां पृथङ्निर्देशः । सवनानि प्रसिद्धानि । एतेषां सर्वेषां प्राप्त्यर्थं सर्वप्रगाथशंसनम् । यस्मिन्नृग्द्वयसमूहे प्रग्रथनेन तृचः संपाद्यते सोऽयं प्रगाथः ॥

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयारण्यकभाष्ये प्रथमारण्यके द्वितीयाध्याये प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥ ( ५ )

---

अथ द्वितीयाध्याये द्वितीयः खण्डः । ( षष्ठः )

एतस्य महाव्रतगतमरुत्वतीयस्य चतुर्विंशारूपमहः प्रकृतिः । अत एव पञ्चमारण्यके वक्ष्यते—“चतुर्विंशान्मरुत्वतीयस्याऽऽतानः” [ऐ० आ० ५ अ० १ ख० १] इति । तत्र यावदतिदिष्टम् “आ त्वा रथम्” इत्यादिकं “नकिः सुदासः” इत्येतदन्तं तत्सर्वं व्याख्यातम् ।

अथ नूतनं किंचित्सूक्तं विधत्ते—

असत्सु मे जरितः साभिवेगः सत्यध्वृत-
मिति शंसति सत्यं वा एतदहः
सत्यवद्रूपसमृद्धमेतस्याह्नो रूपम् , इति ।

असत्सु म इत्यादिकं चतुर्विंशत्यूचं सूक्तम् । तस्य प्रथमः पादोऽभिवेग इत्यन्तः प्रतीकप्रदर्शनार्थं पठितः । तदीयायां प्रथमायामृचि सत्यध्वृतमिति पदं विद्यते, तस्य च पदस्य तत्रत्येन प्रहन्ताऽस्मीत्यनेन संबन्धः । दह( द्रुह )विधातोर्वर्णव्यत्ययेन ध्वृतमिति संपद्यते । तथा सति सत्यद्रोहिणं हनिष्यामीति वाक्यार्थः । तस्य हननेन सत्यं प्रतिष्ठितं भवति । तच्चात्र युक्तं यस्मादेतन्महाव्रताख्यमहः सत्यं वै सत्यरूपमेव तस्मादेतस्याह्नो रूपं सत्यवत्सत्येन संयुक्तं रूपसमृद्धं भवति ।

---

असत्सु मे जरितः०—ऋ० सं० म० १० सू० २७ ऋ० १ ।

---

१ क. 'गाथेन । २ क. ख. ग. 'न्धः । दह' ।

२४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्- [१प्रथमारण्यके-

तदेतत्सूक्तमृषिद्वारेण प्रशंसति—

तदु वासुकं ब्रह्म वै वसुक्रो ब्रह्मैत- दहर्ब्रह्मणेव तद्ब्रह्म प्रतिपद्यते, इति ।

तदु तदपि “असत्सु मे” [ऋ० सं० म० १० सू० २७ ऋ० १] इत्यादिसूक्तं वासुकम् । वसुक्राख्येन महर्षिणा दृष्टं वासुकम् । वसुक्रो महर्षिर्ब्रह्म वै परब्रह्म-स्वरूपं एतदभिज्ञत्वात् । एतदपि महाव्रताख्यमहर्ब्रह्मस्वरूपं तत्प्राप्तिहेतुत्वात् । अतो ब्रह्मस्वरूपेणैव वासुक्रेण सूक्तेन ब्रह्मस्वरूपमहः प्राप्नोति ।

पुनरपि प्रश्नोत्तराभ्यां प्रशंसति—

तदाहुरथ कस्माद्वासुक्रेणैतन्मरुत्वतीयं प्रतिपद्यत इति न ह वा एतदन्यो वसुक्रान्मरुत्वतीयमुदयच्छन्न विव्या- चेति तस्माद्वासुक्रेणैवैतन्मरुत्वतीयं प्रतिपद्यते, इति ।

तत्तस्मिन्सूक्ते जिज्ञासवः पृच्छन्ति । सन्ति वेदे बहून्यृष्यन्तरदृष्टानि [सूक्तानि] । अथैवं सति तानि परित्यज्य कस्मात्कारणाद्वासुक्रेण [वसुक्रेण] दृष्टेनैव सूक्तेन मरु-त्वतीयशस्त्रं प्रतिपद्यते । न ह वा इत्यादिकमभिज्ञानामुत्तरम् । वसुक्रान्महर्षेरन्यः कश्चिदपि महर्षिरेतन्मरुत्वतीयाख्यं शस्त्रं नैवोदयच्छद्दाशतय्याः सकाशात्रैवोद्धृतवान् । नापि विव्याचायं प्रथमस्तृचोऽयं चानुचर इत्यादिद्विवेकमन्यो न कृतवान् । तस्माद्व-सुक्रेण संहितायाः सकाशाच्छस्त्रमुद्धृत्य विवेचितत्वात्तदीयेनैव सूक्तेन शस्त्रप्राप्तिर्युक्ता ।

पुनरपि प्रजापतिसंबन्धेन सूक्तं प्रशंसति —

तदनिरुक्तं प्राजापत्यं शंसत्यनिरुक्तो वै प्रजापतिः प्रजापतेराप्त्यै, इति ।

देवता विस्पष्टं निष्कृष्य यत्रोच्यते तन्निरुक्तं तद्विपरीतम् “असत्सु मे” इत्या-दिकं तादृशम् । न हि तदीयास्वृक्षु काचिदपि देवता नामग्रहपूर्वकं विस्पष्टं प्रतीयते, तस्मादनिरुक्तं प्रजापतिदेवताकमित्यवगत्य शंसेत् । प्रजापतिः प्रजापालको जग-दीश्वरः, स चानिरुक्त ईश्वरस्य कर्मप्रापितदेहाभावेनेन्द्रादिवन्निष्कृष्य मूर्तेर्वक्तुमशक्य-त्वात् । तस्मादनिरुक्तं सूक्तं तथाविधप्रजापतिप्राप्त्यै संपद्यते ।

तस्मिन्सूक्ते द्वाविंशत्या(द्वाविंश्या)मृचीन्द्रायेति पदं तत्प्रशंसति —

सकृदिन्द्रं निराह तेनैन्द्राद्रूपान्न प्रच्यवते, इति ।

तस्मिन्पादे “इन्द्राय सुन्वत्” [ऋ० सं० म० १० सू० २७ ऋ० २२] इत्येक-वारमिन्द्रं स्वनाम्ना निष्कृष्य ब्रूते । तेनेन्द्रवचनेन तत्सूक्तमिन्द्रसंबन्धिनः स्वरूपादप्र-च्युतं भवति । अतः पूर्वोक्तरीत्या प्राजापत्यत्वाद्दैन्द्रत्वं तच्छा(च्छं)सनेनोहनीयम् ।

---

१ क. ख. ॰पमेत॰ । २ क. ग. घ. ॰मिन्द्रः स्व॰ । ३ क. ग. घ. ॰न्धितः स्व॰ ।

अध्या० २ ख० २(६)] ऐतरेयारण्यकम् । २६

सूक्तान्तरं विधत्ते— पिबा सोममभि यमुग्र तर्द इति शंसति, इति।
पिबा सोममित्येतत्पञ्चदशर्चं सूक्तं शंसेत् ।
तस्मिन्सूक्ते प्रथमायामृचि द्वितीयपादे महिशब्दं प्रशंसति—
ऊर्वं गव्यं महि गृणान इन्द्रेति मह-
द्रूपसमृद्धमेतस्याह्नो रूपम्, इति ।
हे इन्द्र त्वमूर्वमुरु प्रभूतं गव्यं पशुप्रदत्वेन गोभ्यो हितं महि महत्पूज्यं यथा भवति तथा गृणानैः¹ कथया(थ्यमा?)नोऽवतिष्ठसे² । अत्र महिशब्दस्योक्तत्वादेतस्याह्नो रूपं महच्छब्दयुक्तं सद्रूपसमृद्धं भवति ।

ऋषिसंबन्धेन सूक्तं प्रशंसति—
तदु भारद्वाजं भरद्वाजो ह वा ऋषीणामनूचान-
तमो दीर्घजीवितमस्तपस्वितम आस स एतेन
सूक्तेन पाप्मानमपाहत तद्यद्भारद्वाजं शंसति
पाप्मनोऽपहत्यै अनूचानो दीर्घजीवी तप-
स्व्यसानीति तस्माद्भारद्वाजं शंसति, इति ।
तदु तदपि सूक्तं “पिबा सोमम्” [ऋ० सं० म० ६ सू० १७ ऋ० १] इत्यादिकं भरद्वाजेन दृष्टम् । स च भरद्वाजः सर्वेषामृषीणां मध्ये वेदशास्त्रपारं गतोऽतिशयेन चिरजीव्यतिशयेन तपस्वी बभूव । स तादृशो भरद्वाज एतेन पिबा सोममित्यादि-सूक्तेन स्वकीयं पापं नाशितवांस्तस्मादेतच्छंसनं पापनाशाय भवति । तस्माद्यः पुमाननूचानत्वादियुक्तो भवानीति कामयते स पुमान्भारद्वाजमेतत्सूक्तं शंसेत् ।

सूक्तान्तरं विधत्ते—
कया शुभा सवयसः सनीळा इति शंसति, इति ।
कयेत्यादिकं पञ्चदशर्चं सूक्तम् ।
तस्मिन्सूक्ते चतुर्थ्यामृचि तृतीयपादगतमुक्थशब्दं प्रशंसति—
आशासते प्रतिहर्यन्त्युक्थेत्युक्थं वा एतदह-
रुक्थवद्रूपसमृद्धमेतस्याह्नो रूपम्, इति ।

---

पिबा सोममभि०—ऋ० सं० म० ६ सू० १७ ऋ० १ । ऊर्वं गव्यं०—ऋ० सं० म० ६ सू० १७ ऋ० १ । कया शुभा सवयसः०—ऋ० सं० म० म० १ सू० १६५ ऋ० १ । आशासते प्रतिहर्य०—ऋ० सं० म० १ सू० १६५ ऋ० ४ ।

---

१ क. ख. ग. ॰नः कथयानः क॰ । २ ख. ॰ष्ठते । अ॰ ।

४

२६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्- [१प्रथमारण्यके-

आशासते फलं कामयमानाय यजमानायोक्था शस्त्राणि प्रतिहर्यन्त्यपेक्षितं कामं प्रतिपादयन्ति । अत्रोक्थेति पदस्य विद्यमानत्वादेतदहरुक्थरूपमेवैतस्याह्नो रूपमु- क्थयुक्तत्वादूपसमृद्धं भवति । नामधेयमुपजीव्य सूक्तं प्रशंसति—

तदु कयाशुभीयमेतद्वै संज्ञानं संतनि सूक्तं यत्कया-
शुभीयमेतेन ह वा इन्द्रोऽगस्त्यो मरुतस्ते समजा-
नत तद्यत्कयाशुभीयं शंसति संज्ञात्या एव, इति ।

तदु तदपि "कया" [ ऋ० सं० म० १ सू० १६५ ऋ० १ ] इत्यादिकं सूक्तं कयाशुभीयनामकं कया शुभेति पदद्वयस्य तत्र विद्यमानत्वात् । तद्यदेतत्कयाशुभीयं सूक्तमस्त्येतदेव संज्ञानं समीचीनज्ञानहेतुः । संतनि सम्यग्विस्तृतं च। एतेनैव सूक्ते- नेन्द्रादयो ये सन्ति ते सर्वेऽपि समजानत सम्यग्ज्ञानवन्तोऽभूवन् । तस्मात्कयाशु- भीयं शंसतीति यदस्ति तत्सम्यग्ज्ञानार्थमेव संपद्यते । आयुर्हेतुत्वेन पुनः प्रशंसति—

तद्वायुष्यं तद्योऽस्य प्रियः स्यात्कु-
र्यादेवास्य कयाशुभीयम्, इति ।

तदु तदेव सूक्तमायुषः कारणम् । तथा सति यो यजमानोऽस्य होतुः प्रियः स्यादस्य यजमानस्यार्थे कयाशुभीयमवश्यं कुर्यात् । सूक्तन्तरं विधत्ते—

मरुत्वाँ इन्द्र वृषभो रणायेति शंसति, इति ।

मरुत्वानित्यादिकं पञ्चर्चं सूक्तं शंसेत् । अत्र वृषभशब्दं प्रशंसति—

इन्द्र वृषभ इति वृषण्वद्वा इन्द्रस्य
रूपमैन्द्रमेतदहरेतस्याह्नो रूपम्, इति ।

हे इन्द्र त्वं वृषभः कामानां वर्षयिता समर्थ इत्येवं सूक्ते श्रूयते । इन्द्रस्य रूपं वृषण्वद्वै कामानां वर्षणयुक्तम् । ऐन्द्रमेतदित्यादि पूर्ववत् । ऋषिसंबन्धेन प्रशंसति—

तदु वैश्वामित्रं विश्वस्य ह वै मित्रं विश्वामित्र आस, इति ।

तदु तत्सूक्तं विश्वामित्रेण दृष्टं विश्वस्य सर्वस्य जगतो मित्रमित्यनयैव व्युत्पत्त्या मुनिर्विश्वामित्रनामक आस । उत्तरत्राप्येतन्नामधेयमेव निर्वक्ष्यति—" यदस्येदं

---

मरुत्वाँ इन्द्र वृषभो०—ऋ० सं० म० ३ सू० ४७ ऋ० १ ।

अध्या० २ ख० २ (१)] ऐतरेयारण्यकम् । २७

विश्वं मित्रमासीद्यदिदं किंच" [ ऐ० आ० २ अ० २ ख० १ ] [इति।] तस्माद्वि- श्वामित्रः । ईदृशेन दृष्टत्वात्प्रशस्तमिदमित्यर्थः ।

वेदनशंसने प्रशंसति—

विश्वं हास्मै मित्रं भवति य एवं वेद येषां चैवं विद्वानेतद्धोता शंसति, इति ।

सूक्तान्तरं विधत्ते—

जनिष्ठा उग्रः सहसे तुरायेति निविद्धानमैकाहिकं रूपसमृद्धं बहु वा एतस्मिन्नहनि किंच किंच वारणं क्रियते शान्त्या एव शान्तिर्वै प्रति- ष्ठैकाहः शान्त्यामेव तत्प्रतिष्ठायामन्ततः प्रति- तिष्ठन्ति प्रतितिष्ठति य एवं वेद येषां चैवं विद्वानेतद्धोता शंसति , इति ।

“जनिष्ठाः” इत्यादिकमेकादशर्चम् । अस्मिन्सूक्ते षण्णामृचां शंसनं कृत्वा तत ऊर्ध्वमिन्द्रो मरुत्वानित्यादीनि निवित्पदानि सूक्तमध्ये धीयन्ते तस्मादेतन्निविद्धानम्, तदेतदेकाहे मूलप्रकृतिरूपेऽग्निष्टोमे समुत्पन्नमित्यैकाहिकम् । रूपसमृद्धमित्यादि पूर्ववद्व्याख्येयम् । “आ त्वा रथम्” [ऋ० सं० म० ८ सू० ६८ ऋ०१] इत्यारम्य “जनिष्ठा उग्रः” [ ऋ० सं० म० १० सू० ७३ ऋ० १ ] इत्येतदन्तं मरुत्वतीयं शस्त्रं पञ्चमारण्यके संगृह्य प्रदर्शितम्—“चतुर्विंशान्मरुत्वतीयस्याऽऽतानोऽसत्सु मे जरितः साभिवेगः पिव्रा सोममभि यमुग्रतर्दः कया शुभा सवयसः सनीळा मरुत्वाँ इन्द्र वृषभो रणाय जनिष्ठा उग्रः सहसे तुरायेति मरुत्वतीयम्” [ ऐ०आ०५अ०१ख०१ ] इति। “आ त्वा रथम्” [ऋ०सं०म०८सू०६८ऋ०१] इत्यारभ्य “असत्सु मे जरितः” [ऋ० सं० म० १० सू० २७ ऋ० १ ] इत्यतः प्राचीन ऋक्समूहो मूलप्रकृतावु-त्पन्नश्चतुर्विंशाह्ने चोदकप्राप्तस्तस्मादपि चतुर्विंशाहादास्मिन्महाव्रते पुनश्चोदकप्राप्तः । “असत्सु मे” इत्यादिकमत्रैव विशेषविहितमेतत्सर्वं मरुत्वतीयं शस्त्रम् ।

एतस्मिञ्छस्त्रे विद्यमानानामष्टानासृचां संख्यां प्रशंसति—

ताः पराग्वचनेन सप्तनवतिर्भवन्ति सा या नवति- स्तिस्रस्तास्त्रिंशिन्यो विराजोऽथ याः सप्ताति- यन्ति यैवैषा प्रशंसा साप्त्यस्य तस्या एव, इति ।

---

जनिष्ठा उग्रः सहसे०—ऋ० सं० म० १० सू० ७३ ऋ० १ ।

---

१ ग. घ. 'देवं निवि'।

२८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [१प्रथमारण्यके-

अत्र स्तोत्रियानुरूपयोः षडृचः । षट्सु प्रगाथेषु प्रथमानिष्पन्नोऽष्टा¹(ष्टा अष्टा)- दशर्चः । धाय्यास्तिस्रः । “असत्सु” [ऋ०सं०म०१०सू०२७ऋ०१] इति सूक्ते चतुर्विंशतिः । “पिबा सोमम्” (ऋ० सं० म० ६ सू० १७ ऋ० १ ) इत्यत्र पञ्च- दश । “कया शुभा” ( ऋ० सं० म० १ सू० १६९ ऋ० १) इत्यत्रापि पञ्च- दश । “मरुत्वाँ इन्द्र” [ ऋ० सं० म० ३ सू० ४७ ऋ० १ ] इत्यत्र पञ्च । “जनिष्ठा उग्रः” [ ऋ० सं० म० १० सू० ७३ ऋ० १ ] इत्यत्रैकादश । ताः सर्वा मिलित्वाऽऽवृत्तिरहितेन पाठेन सप्ताधिका नवतिर्भवन्ति । तत्र या ऋचो नव- तिसंख्याका[स्ता]स्त्रेधा विभक्ताः सत्यः प्रत्येकं त्रिंशत्संख्यायुक्ता विराजो भवन्ति । “त्रिंशदक्षरा विराट्” इति श्रुतेः । यादृशो विराजस्तिस्रः । अथ नवतिसंख्याया ऊर्ध्वं या ऋचः सप्तसंख्या अतियन्त्यतिरिच्यन्ते। एवं सति साप्तस्य सप्तत्वव्यतिरेकनि- मित्ता याः(या) प्रशस्तिरेषा तस्या एव [नवतेरेव?] न त्वन्तरेण [तां] प्रशंसा संपद्यते । सप्ताधिकनवतिरित्‍येवं व्यवह्रियमाणत्वात् ।

आवृतिविधानपूर्वकं कृत्स्नसंख्यां प्रशंसति— तास्त्रिः प्रथमया त्रिरुत्तमयैकशतं भवन्ति, इति । त्रिरावृत्त्या प्रथमया चोत्तमया सहिताः पूर्वोक्ता ऋच एकाधिकशतसंख्याकाः संपद्यन्ते ।

उक्तस्य प्राशस्त्यस्य सिद्धये पुरुषावयवसंख्यासाम्यं दर्शयति— पञ्चाङ्गुलयश्चतुष्पर्वा द्वे कक्षसी दोर्बाह्वक्षं- सफलकं च सा पञ्चविंशतिः पञ्चविंशानीत- राणि बह्वङ्गानि तच्छतमात्मैकशततमः, इति ।

एकस्मिन्हस्ते पञ्चसंख्याका अङ्गुलयः । एकैकस्याङ्गुलौ चत्वारि पर्वाणि । पर्व- शब्दो भागवाची । अग्रभागो मध्यभागो मूलभागस्तन्मूलभागश्चेति चत्वारो भागाः । यद्यप्यङ्गुष्ठे भागत्रयमेवोपलक्ष्यते तथाऽपीतरसामान्याय भागचतुष्टयं कृत्वा गणनी- यम् । एवं सत्यङ्गुलिगतपर्वसंख्या विंशतिः संपद्यते । कक्ष[:]शब्देन कक्षस्य पार्श्वद्वयं विवक्षितम् । ततः कक्षे द्विसंख्यासंपत्तिः । दोर्बाहूरेकः । एकोऽक्षश्चक्षुरिन्द्रियमे- कम् । अंसफलकमेकम् । एवं दक्षिणभागे पञ्चविंशतिः संपद्यते । एवं वामभाग- गतान्यङ्गान्यपि पञ्चविंशतिर्भवन्ति । मिलित्वा पञ्चाशत्संख्या संपन्ना । अनेनैव न्यायेन नाभेरधस्तादुभयोः पादयोरपि पञ्चाशत्संख्योन्नेया । दक्षिणपादे पूर्ववदङ्गुलि- पर्वसंख्या विंशतिरूरू जङ्घे द्वे संधयस्त्रय इत्येवं पञ्चविंशतिः । एवं वामपादेऽपि

---

¹ ग. घ. ॰त्रोद॰ ।

अध्या०२ख०३(७)] ऐतरेयारण्यकम्। २९

द्रष्टव्यम् । ततो हस्तयोः पादयोश्च मिलित्वा तत्सर्वमङ्गजातं शतं संपद्यते । आत्मा मध्यदेहः स चैकशतसंख्यापूरकः ।

पुनरप्यायुरादिरूपेण संख्यामेव प्रशंसति—

यच्छतं तदायुरिन्द्रियं वीर्यं तेजो यजमान एकश-
ततम आयुषीन्द्रिये वीर्ये तेजसि प्रतिष्ठितः, इति ।

तत्र या शतसंख्या सेयमायुरादिरूपा, आयुषः शतसंवत्सरपरिमितत्वात् । आयुषि स्थिते सतीन्द्रियं चक्षुरादिकं प्रवर्तते । वीर्यं च तेजः कान्तिरित्‍येतत्सर्वं सुस्थितं भवति । तां शतसंख्यामपेक्ष्य यजमान एकशतसंख्यापूरकः सन्नायुरादिषु प्रतिष्ठितो भवति ।

“ जनिष्ठा उग्रः ” [ ऋ० सं० म० १० सू० ७३ ऋ० १ ] इत्यादिष्वृक्ष्ववस्थितं त्रिष्टुप्छन्दः प्रशंसति—

तास्त्रिष्टुभमभि संपद्यन्ते त्रैष्टुभो हि मध्यंदिनः, इति ।
इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यकाण्डे प्रथमारण्यके द्वितीयाध्याये
द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥ ( ६ )

ताः शस्त्रगता ऋचोऽन्तिमसूक्तगतं त्रिष्टुभाख्यं छन्द आभिमुख्येन प्राप्नुवन्ति । मध्यंदिनसवनस्य यथोक्तशस्त्रोपेतस्य त्रिष्टुप्संबन्धित्वात् । “त्रैष्टुभं माध्यंदिनं सवनम्” इत्यादिश्रुत्यन्तरप्रसिद्धिद्योतनार्थो हिशब्दः ॥

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयब्राह्मणारण्यकभाष्ये प्रथमारण्यके द्वितीयाध्याये द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥ ( ६ )

---

अथ तृतीयः खण्डः । ( सप्तमः )

माध्यंदिनसवने मरुत्वतीयं शस्त्रं निरूपितम् । अथ निष्केवल्यशस्त्रं निरूपणीयम् । तस्य च प्रेङ्खमारुह्य शंसनीयत्वाद्रादौ प्रेङ्खं विधातुं प्रश्नोत्तराभ्यां तन्निर्वचनं दर्शयति—

तदाहुः किं प्रेङ्खस्य प्रेङ्खत्वमित्ययं वै प्रेङ्खो योऽयं पवत
एष ह्येषु लोकेषु प्रेङ्खत इति तत्प्रेङ्खस्य प्रेङ्खत्वम्, इति ।

त[त्त]त्र निष्केवल्यशंसनार्थे प्रेङ्खे केचन जिज्ञासवः पृच्छन्ति, लोके प्रेङ्खशब्देन दोलाऽभिधीयते तस्य प्रेङ्खस्य तन्नाम कथं संपन्नमिति । अयं वा इत्यादिकमभिज्ञानामुत्तरम् । योऽयं वायुरन्तरिक्षे पवते संचरत्ययमेव प्रेङ्खशब्दवाच्यः । यस्मादेष वायुरेषु पृथिव्यादिषु लोकेषु प्रकर्षेण चलति तस्माद्वायुरवदन्तरिक्षे पवते संचरति । प्रकर्षेणेङ्खते वलत इति व्युत्पत्त्या प्रेङ्खनाम संपन्नम् ।

३० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [१प्रथमारण्यके-

निर्वचनेन प्रेङ्खं प्रशस्य तन्निष्पादके फलके पूर्वपक्षत्वेन परकीयमतमुपन्यस्यति—

एकं फलकं स्यादित्याहुरेकधा ह्यवायं
वायुः पवतेऽस्य रूपेणेति , इति ।

अन्तरिक्षे वायोरैकेनैव प्रकारेण संचारादस्य वायोः स्वरूपेण प्रेङ्खो निष्पादनीय इत्यभिप्रेत्य केचिदेकमेव फलकमत्र भवेदिति* ।

पूर्वपक्षं निराचष्टे—

तत्तन्नाऽऽदृत्यम्, इति ।

त[त्त]स्मिन्प्रेङ्खे तदेकफलकमतं नैवाऽऽदरणीयम् ।

पुनरपि पूर्वपक्षत्वेन मतान्तरमुपन्यस्यति—

त्रीणि फलकानि स्युरित्याहुस्त्रयो वा इमे
त्रिवृतो लोका एषां रूपेणेति , इति ।

पृथिव्यन्तरिक्षं द्यौरित्येवमेते त्रयः प्रसिद्धा लोकास्ते च त्रिवृत उपर्यधोमध्यभावेन त्रेधा वर्तन्ते । एषां पृथिव्यादीनां रूपेण निष्पादयितुं त्रीणि फलकानि भवेयुरित्येवमन्ये पूर्वपक्षिण आहुः ।

एतमपि पक्षं निराचष्टे—

तत्तन्नाऽऽदृत्यम्, इति ।

पूर्ववद्योज्यम् ।

सिद्धान्तत्वेन स्वमतं दर्शयति—

द्वे एव स्यातां द्वौ वा इमौ लोकावद्धातमाविव
दृश्येते य उ एने अन्तरेणाऽऽकाशः सोऽन्त-
रिक्षलोकस्तस्माद्द्वे एव स्याताम् , इति ।

+प्रेङ्खार्थफलं द्वे एव फलके संपादनीये, न त्वेकं नापि त्रीणि । द्वावेव पृथिवीद्यौश्चेतीमौ लोकावद्धातमाविवास्माकमतिशयेन प्रत्यक्षाविव दृश्येते । भूलोकवर्तिनां मनुष्यादीनां द्युलोकवर्तिनां सूर्यचन्द्रादीनां च दृश्यमानत्वात् । यस्तु द्वयोरेतयोर्मध्यमाकाशः प्राणिदर्शनरहितः सोऽन्तरिक्षलोक इत्युच्यते । तस्मादन्तरिक्षस्य निष्प्रयोजनत्वादितरलोकद्वयानुसारेण द्वे एव फलके भवेताम् ।

तत्फलकनिष्पादनार्थं वृक्षविशेषं विधत्ते—

औदुम्बरे स्यातामूर्ग्वा अन्नाद्यमुदुम्बर

---

* आहुरिति पूरणीयम् । + प्रेङ्खार्थमित्येव पठितुं युक्तम् ।
१ क. ग. घ. ˚नां च ।

अध्या० २ ख० ३(७)] ऐतरेयारण्यकम् । ३१

ऊर्जोऽन्नाद्यस्यावरुद्ध्यै, इति । ऊर्क्शब्दो रसवाची । उदुम्बरश्चोर्गस इव तत्फलेषु माधुर्यसत्वस्य विद्यमान- त्वात् । तेषां च पक्वफलानां भक्ष्यत्वेन फलानामुपदंशत्वेनान्नं योग्यमन्नमुदुम्बरः । अतो रसस्यान्नं योग्यस्यान्नस्य च प्राप्त्यै ते फलके औदुम्बरे भवतः ।

तयोः फलकयोर्लम्बमानतां विधत्ते— मध्यत उद्धृते स्यातां मध्यतो वै प्रजा अन्नं धिनोति मध्यत एव तदन्नाद्यस्य यजमानं दधाति, इति । ते फलके यथा भूमिं न स्पृशतो यथा चोपरितनं वीतयनामकं तिर्यक्काष्ठं न स्पृश- तस्तथैव भूमिवीतययोर्मध्यदेश उद्धृते ऊर्ध्वं भरणं प्राप्ते मरेषिताम्, ( भवेताम् । ) भुज्यमानमन्नं मध्य एव प्रजाः प्रौर्णानि(प्रीणयति), तत्तेनोद्धरणेनान्नाद्यस्य भोग्यस्य मध्य एव यजमानं स्थापयति ।

प्रेङ्खबन्धनाय रज्जुद्वयं विधत्ते— उभय्यो रज्जवो भवन्ति दक्षिणाश्च सव्याश्च दक्षिणा वा एकेषां पशूनां रज्जवः सव्या एकेषां तद्यदु- भय्यो रज्जवो भवन्त्युभयेषां पशूनामाप्त्यै, इति । दक्षिणहस्तेन निर्मिता रज्जवः प्रदक्षिणावृतो वामहस्तेन निर्मिताः सव्यावृत एव- मत्रोभयविधा रज्जवो भवेयुः । लोकेऽपि केचित्पशवो दक्षिणावृद्भिर्बध्यन्ते केचित्स- व्यावृद्भिः । तदुभयविधपशुप्राप्त्यर्थं द्विविधा रज्जवो भवेयुः ।

तासां रज्जूनां कारणं द्रव्यं विधत्ते— दार्भ्यः स्युर्दर्भावा ओषधीनामपहतपाप्मा तस्माद्दार्भ्यः स्युः, इति ॥ इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यकाण्डे प्रथमारण्यके द्वितीयाध्याये तृतीयः खण्डः ॥ ३ ॥ ( ७ )

ओषधीनां तृणविशेषाणां मध्ये दर्भस्य शुद्धित्वात्पापराहित्यम् , “ पवित्रं वै दर्भाः ” इति श्रुत्यन्तरात् । तस्माद्रज्जवो दर्भेण निष्पादनीयाः । एतत्सर्वं पञ्चमे संगृहीतम्—“रज्जूभ्यामूर्ध्वमुद्धूयति दक्षिणतो दक्षिणोत्तरतः सव्यया दार्भ्ये त्रिगुणे स्याताम्” [ ऐ० आ० ५ अ० १ ख० ३ ] इति । यद्यपि दक्षिणोत्तरभागयोर्द्वे एव रज्जू तथाऽप्येकैकस्यां त्रिगुणत्वात्तद्गतसंख्याकानवयवानभिप्रेत्य रज्जव इति बहुवचनम् ॥

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयब्राह्मणारण्यक- भाष्ये प्रथमारण्यके द्वितीयाध्याये तृतीयः खण्डः ॥ ३ ॥ ( ७ )

---

१ क. प्राणने । २ क. ॰त्वद्दृपसं० ।

३२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [१प्रथमारण्यके-

अथ चतुर्थः खण्डः । ( अष्टमः )

भूमिप्रेङ्खयोर्मध्ये व्यवधानस्येयत्तां निश्चेतुं पूर्वपक्षमुपन्यस्य निराचष्टे—

अरत्नमात्र उपरि भूमेः प्रेङ्खः स्यादित्याहुरेतावता वै
स्वर्गा लोकाः संमिता इति तत्तन्नाऽऽदृत्यम्, इति।

अरत्निः प्रादेशद्वयमात्रप्रमाणम् । भूमेरुपरि तावन्मात्रव्यवधाने प्रेङ्खः कार्यः । अन्तरिक्षादुपरि वर्तमानभोगहेतवो ये स्वर्गलोकास्ते प्रजापतेररत्निमात्रेण सदृशा भवन्ति, तत्प्रशस्तत्वादरत्नेरुपरि प्रेङ्खः स्थापनीय इति केचिदाहुः । त[त्त]स्मिन्प्रेङ्खे तन्मतं नाऽऽदरणीयम् ।

पुनरपि पूर्वपक्षत्वेन मतान्तरमुपन्यस्य दूषयति—

प्रादेशमात्रे स्यादित्याहुरेतावता वै प्राणाः
संमिता इति तत्तन्नाऽऽदृत्यम् , इति ।

प्राणवायवो हि देहस्यान्तर्हृदयादूर्ध्वं प्रादेशमात्रं संचरन्ति मुखाद्बहिरपि संचरतां प्रादेशमात्रेण संमिता भवन्ति । अन्यत्पूर्ववद्व्याख्येयम् ।

सिद्धान्तं दर्शयति—

मुष्टिमात्रे स्यादेतावता वै सर्वमन्नाद्यं क्रियत एतावता
सर्वमन्नाद्यमभिपन्नं तस्मान्मुष्टिमात्र एव स्यात्, इति ।

एतावता मुष्टिपरिमितेन द्रव्येण मोदकदधूपूरिकादिरूपं सर्वमन्नाद्यं निष्पाद्यते, एतावता मुष्टिपरिमितेन ग्रासेन सर्वमन्नाद्यं मुखे प्राप्तं भवति, तस्मादन्नप्राप्त्यै मुष्टिमात्र एवोर्ध्वप्रदेशे प्रेङ्खो भवेत् ।

अथ प्रेङ्खारोहणे कंचित्पूर्वपक्षमुपन्यस्य दूषयति—

पुरस्तात्प्रत्यञ्चं प्रेङ्खमधिरोहेदित्याहुरेतस्य रूपेण य एष तपति
पुरस्ताद्ध्येष इमाँल्लोकान्प्रत्यङ्ङधिरोहतीति तत्तन्नाऽऽदृत्यम्, इति ।

होता स्वयं पूर्वस्यां दिश्यवस्थाय प्रत्यञ्चं पश्चिमदिश्यवस्थितं प्रेङ्खमधिरोहेदित्याहुः । तत्रेयमुपपत्तिः—य आदित्योऽस्ति स एष एतस्य रूपेण पुरस्तादवस्थाय पश्चिमारोहणरूपेण तपति । उदयादूर्ध्वमामध्याह्नं पश्चिमाभिमुखस्याऽऽदित्यस्याऽऽरोहदर्शनात् । अयमेवार्थः प्रसिद्धिवाचकेन हिशब्देनोत्तरवाक्ये स्पष्टीकृतः । तस्मात्पुरस्तादवस्थायाधिरोहेदिति, सोऽयं पूर्व पक्षो नाऽऽदरणीयः ।

पुनरप्यन्यं पूर्वपक्षमुपन्यस्य दूषयति—

तिर्यञ्चमधिरोहेदित्याहुस्तिर्यञ्चं वा अश्वमधिरोहन्ति

अध्या० २ ख० ४ (८)] ऐतरेयारण्यकम् । ३३

तेनो सर्वान्कामानवामवामेति तत्तन्नाऽऽदृत्यम्, इति ।

पूर्वपश्चिमयोरायँततस्य* प्रेङ्खस्योत्तरदक्षिणविस्तारस्तिर्यक्त्वं तस्यान्यतरस्यां दिश्य- वस्थाय तिर्यक्त्वेनावस्थितं प्रेङ्खमधिरोहेदित्यन्य आहुः । तत्रेयमुपपत्तिः—अश्वस्य पार्श्वेऽवस्थाय तिर्यञ्चमश्वं जना अधिरोहन्ति । तेनो तेनैव तिर्यगधिरोहेण सर्वकाम- प्राप्तिरिति तेषामभिप्रायः । अयमपि पक्षो नाऽऽदरणीयः ।

सिद्धान्तिनां मतं दर्शयति—

अन्वश्वमधिरोहेदित्याहुरनूचीं वै नाव-
मधिरोहन्ति नौर्वैषा स्वर्ग्याणी यत्प्रेङ्ख
इति तस्मादन्वश्वमेवाधिरोहेत् , इति ।

प्रागग्रस्य प्रेङ्खस्य पश्चिमदिश्यवस्थाय प्रागाभिमुख्येनाऽऽरोहणमन्वगारोहणं तदेव कुर्यादिति सिद्धान्तिन आहुः । लोके नौर्यदा पश्चिमतीरेऽवस्थाय प्राचीनतीरं गच्छति तदानीं जना अपि पश्चिमतीरेऽवस्थाय प्राङ्मुखा अधिरोहन्ति । तदिदं नावोऽ- न्वगारोहणम् । प्रेङ्ख इति यदस्त्येषा स्वर्गप्रापिका नौरेव, तस्मादन्वगारोहणं युक्तमिति सिद्धान्तः ।

तस्मिन्नधिरोहणे कंचिद्विशेषं विधत्ते—

छुबुकेनोपस्पृशेच्छुको वै यं वृक्षमधिरोहति स उ
वयसामन्नादतम इति तस्माच्छुबुकेनोपस्पृशेत्, इति ।

छुबुकशब्देन मुखस्याधरफलकमुच्यते । तेन प्रेङ्खमुपस्पृशेत् । लोके हि शुक- नामकः पक्षी छुबुकस्पर्शनपुरःसरं वृक्षमधिरोहति । स तु शुकः पक्षिणां मध्येऽतिश- येनान्नादः, राजामात्यादयो विनोदार्थं शुकं रक्षन्तः क्षीरादिकं भोजयन्ति । तस्मादन्न- प्राप्त्यै तु च्छुबुकेनोपस्पृशेत् ।

यथा छुबुकस्पर्शनमेवमरत्निस्पर्शनं विधत्ते—

बाहुभ्यामधिरोहेदेवं श्येनो वयांस्यभिनिविशत एवं वृक्षं स
उ वयसां वीर्यवत्तम इति तस्माद्बाहुभ्यामधिरोहेत् , इति ।

बाहुशब्देनात्र कूर्परमारभ्याग्रभागोऽरत्निशब्दवाच्यो विवक्षितः । तथा च पञ्चमे पठ्यते—“पश्चार्धे फलकेऽरत्नी प्रतिष्ठापयति” [ ऐ० आ० ५ अ० १ ख० ४ ] [इति] । ताभ्यामरण्तिभ्यामधिरोहणं कुर्यात् । अनेनैव प्रकारेण श्येनो बलवान्पक्षी वयांस्य- न्यान्पक्षिणोऽभिलक्ष्य तद्दर्शनार्थं तेषां दुर्बलानां पक्षिणामुपर्यरत्निभ्यामुपस्पृश्योपविशति ।

---

* आयतस्येति पाठ्यम् ।
१ ख. ग. घ. 'न्ति । तेनै' ।
५

३४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [१प्रथमारण्यके-

किंचानेनैव प्रकारेणारातन्स्पिर्शनपूर्वकं वृक्षमधिरोहति । यत्तु(स तु?)श्येनः पक्षिणां मध्येऽतिशयेन शक्तिमान् । यस्मादेवं श्येनसादृश्यं भवति तस्मादरत्नी प्रतिष्ठापयेत् । अरत्निस्थापनादूर्ध्वं प्रेङ्खमScreen(ारूढवतो) होतुरेकेन पादेन भूमिस्पर्शनं विधत्ते—

अस्यै पादं नोच्छिन्द्यान्नेदस्यै प्रतिष्ठाया उच्छिद्या इति, इति ।

अस्या भूमेः सकाशात्स्वकीयं दक्षिणं सव्यं वा पादमेकमुच्छिन्नं न कुर्यात्किंतु भूमौ पादं प्रतिष्ठापयेत् । नेदित्यव्ययसमूहः परिभयार्थे वर्तते । यद्यहं पादं भूमेर्वि- युक्तं कुर्यां तदानीं प्रतिष्ठास्वरूपाया अस्या भूमेः सकाशादहमेवोच्छिन्नो भूयासमित्य- भिप्रेत्य स्वकीयं भयं द्योतयन्भीतिपरिहाराय भूमिं स्पृष्ट्वैव तिष्ठेत् ।

होतुरुद्गातृश्चाऽऽरोहणस्थानव्यवस्थां विधाय प्रशंसति—

प्रेङ्खं होताऽधिरोहल्यौदुम्बरीमासन्दीमुद्गाता
वृषा वै प्रेङ्खो योषाऽऽसन्दी तन्मिथुनं मिथु-
नमेव तदुक्थमुखे करोति प्रजात्यै, इति ।

मञ्चकवच्चतुष्पदोन्नताऽऽसन्दी । होत्रा समारूढः प्रेङ्खः पुँल्लिङ्गशब्देनाभिधाना- द्वृषा रेतःसेचनसमर्थः पुमान् । आसन्दी तु स्त्रीलिङ्गनिर्देशाद्योषा । तदुभयं मिलित्वा मिथुनं संपद्यते । तत्तेनोभयावरोहणेनोक्थमुखे निष्केवल्यशस्त्रस्य प्रारम्भ मिथुनमेव संपादयति । तच्च प्रजोत्पत्त्यै भवति ।

एतद्वेदनं प्रशंसति—

प्रजायते प्रजया पशुभिर्य एवं वेद, इति ।

प्रकारान्तरेणोभयं प्रशंसति—

अथान्नं वै प्रेङ्खः श्रीरासन्द्यन्नं चैव
तच्छ्रियं चान्वधिरोहतः , इति ।

पूर्वोक्तमिथुनरूपत्वप्रशंसया सह समुच्चयार्थोऽथशब्दः । प्रेङ्खस्यौदुम्बरत्वादन्नरूपत्वं तच्च फलकविधाने प्रतिपादितम् । श्रियं प्राप्ता राजादय उच्चासनमधिरोहन्ति । अतः श्रीरासन्दी । तदुभयमन्नश्रीरूपमेतावुभावानुक्रमेणाधिरोहतः । तदेतदुभयं यजुर्वेदे आम्नातम्—" आसन्दीमुद्गाताऽऽरोहति साम्राज्यमेव गच्छन्ति प्रेङ्खं होता नाकस्यैव पृष्ठं रोहन्ति " इति ।

इतरेषामासनानि विधत्ते—

बृसीर्होतृकाः समधिरोहन्ति सब्रह्मकाः, इति ।

तृणविशेषवंशशकलादिविनिर्मिता आसनविशेषा बृस्यः कूर्चशब्दाभिधेयाः । अत एव पञ्चमे वक्ष्यते—"कूर्चान्होत्रकाः समारोहन्ति ब्रह्मा च"

अध्या०२ख०४(८)] ऐतरेयारण्यकम् । ३५

. अ० १ ख० ४ ] इति। प्रशास्ता ब्राह्मणाच्छंसी पोता नेष्टाऽऽग्नीध्रोऽच्छावाकश्चेत्येते होत्रकास्ते च ब्रह्मणा सहिता बृसीरधिरोहेयुः । तदधिरोहणं प्रशंसति—

समुत्सृप्य वा ओषधिवनस्पतयः फलं गृह्णन्ति तद्य- देतस्मिन्नहनि सर्वशः समधिरोहन्तीषमेव तदू- र्जमन्नाद्यमधिरोहन्त्यूर्जोऽन्नाद्यस्यावरुद्ध्यै, इति ।

ओषधयो ब्राहीधवाद्या वनस्पतयः पनसोदुम्बराद्यास्ते च सर्वे समुत्सृप्य सम्य- गुन्नता भूत्वा पश्चात्फलन्ति । तत्तथा सति यद्येतस्मिन्महाव्रतनामकेऽह्नि सर्वे ब्रह्मादय आसनान्यधिरोहेयुस्तत्तेनाधिरोहणेनेषमन्नमूर्जं तद्रसमन्नाद्यं भक्षणयोग्यप्रशस्तान्नं चाधिरूढा भवन्ति । तस्मात्क्षीरादिरसस्य शाल्याद्यन्नस्य च प्राप्त्यै तदधिरो- हणं संपद्यते । यद्यप्यवरोहस्य नायं कालस्तथाऽप्यारोहणप्रसङ्गाद्बुद्धिस्थावरोहणं विधातुं कंचि- त्पूर्वपक्षमुपन्यस्य दूषयति—

वषट्कृत्यावरोहेदित्याहुस्तत्तन्नाऽऽदृत्यमकृता वै साऽपचितिर्यामपश्यते करोति, इति ।

होता वषट्शब्दमुच्चार्यानन्तरमेव प्रेङ्खादवरोहेदिति केचिदाहुस्तन्मतं नाऽऽद- रणीयम् । कुतः । भक्षस्यापचित्यर्थं हि प्रेङ्खादवरोहणं सा वा(चा)पचितिः पूजनीये भक्षे समागत्य निरीक्षमाणे सति कर्तव्या । यद्यप्यपश्यते भक्षस्यापचितिः क्रियेत तदा- नीमियमकृतैव स्यान्नहि वषट्कारानन्तर्यं भक्ष्यागमनस्यावसरस्तस्यानुवषट्कारादूर्ध्व- भावित्वात् । पुनरप्यन्यं पक्षमुपन्यस्य दूषयति—

निगृह्य भक्षमवरोहेदित्याहुस्तत्तन्नाऽऽदृत्यमकृता वै साऽपचितिर्यामभ्युत्थाय करोति, इति ।

निगृह्य नितरां हस्ते गृहीत्वा पश्चादवरोहणमित्येतदपि मतं नाऽऽदरणीयम् । अवरोहलक्षणोपचारकालस्यातिक्रान्तत्वात् । अभ्युत्थायाविकृतेन समीप¹ प्राप्ताय याऽ- पचितिः सेयं कृताऽपि कालातिक्रमादकृतैव भवेत् । सिद्धान्तं दर्शयति—

प्रतिख्याय भक्षमवरोहेदेषा वा अपचितिर्यां पश्यते करोति तस्मात्प्रतिख्यायैव भक्षमवरोहेत्, इति ।

---

. १ ख. ॰मीपप्रा॰ ।

३६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [१प्रथमारण्यके-

प्रतिरूपायाऽऽगच्छन्तं भक्षं दृष्ट्वा तदानीमेव तस्मिन्भक्षे पश्यति सति येयमवरो- हणरूपाऽपचितिः सा मुख्या पूजा । लोकेऽपि हि शिष्टा आचार्यादीनामागमनात्प्रा- गपि स्वासनान्नोत्तिष्ठन्ति । तेष्वागत्योपविष्टेषु पश्चादपि नोत्तिष्ठन्ति । किं तर्हि यावता देशव्यवधानेन ते पश्यन्ति तावति देशे तद्दृष्टिपातकाल एव सहसोत्तिष्ठन्ति, तस्मा- त्प्रत्यक्षं(क्षं) प्रतिरूपायावरोहेदित्येष एव सिद्धान्तः ।

तस्मिन्नवरोहे कंचिन्नियमं विधत्ते—

प्राङवरोहेन्प्राग्वै देवरेत[:?] संप्रजायते तस्मात्प्राङ्वरोहेदवरोहेत् , इति ॥

इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यकाण्डे प्रथमारण्यके द्वितीयाध्याये चतुर्थः खण्डः ॥ ४ ॥ ( ८ )

इति बह्वृचब्राह्मणारण्यकाण्डे प्रथमारण्यके द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥

पश्चिमदिशि समारूढो होता स्वयं प्राङ्मुखः सन्प्राच्यां दिश्यवरोहेत् । प्राग्वै प्राच्या- मेव दिशि देवानामिन्द्रादीनां रेतः पुत्रादिरूपेणोत्पद्यते । देवलोकस्य पूर्वदिग्वर्ति- त्वात् । तस्माद्देवत्वाय प्राङेवावरोहेन्न तु प्रत्यङ् । अभ्यासोऽध्यायसमाप्त्यर्थः ॥

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयब्राह्मणारण्यकभाष्ये प्रथमारण्यके द्वितीयाध्याये चतुर्थः खण्डः ॥ ४ ॥ ( ८ )

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे बह्वृचब्राह्म- णारण्यकभाष्ये प्रथमारण्यके द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥

---

अथ प्रथमारण्यके तृतीयोऽध्यायः ।

तत्र प्रथमः खण्डः । (नवमः)

पूर्वाध्याये निष्केवल्यशस्त्रप्रशंसनार्थं पूर्वाधिरोहणमुक्तम् । अतस्तच्छंसनं विवि- च्यते । तत्राऽऽदौ पक्षिणामित्येतस्य शब्दस्योच्चारणं विधत्ते—

हिङ्कारेणैतदहः प्रतिपद्येतेत्याहुः, इति ।

अहःशब्देनात्र तदीयं शस्त्रमुपलक्ष्यते । तच्च हिंकारेण प्रारभेतेत्येवमभिज्ञा आहुः । यद्ययं हिंकारशब्दश्चोदकेनैव प्राप्तस्तह्यर्थवादसंबन्धार्थं तद्विध्यनुवाद इति द्रष्टव्यम् । एवमन्यत्राप्राप्तो विधिः प्राप्तस्य प्रशंसार्थमनुवादः ।

---

१ ग. घ. अत्र तच्छं ।

अध्या० १ ख० १ ( ९ ) ] ऐतरेयारण्यकम् । १७

हिंकारवेदनं प्रशंसति—

ब्रह्म वै हिंकारो ब्रह्मैव तदहर्ब्रह्मणैव
तद्ब्रह्म प्रतिपद्यते य एवं वेद, इति ।

हिंकारस्याह्नश्च ब्रह्मप्राप्तिहेतुत्वाद्व्रह्मत्वम् । अतो ब्रह्मरूपेणैव हिंकारेणैतद्ब्रह्मरू- पमहः प्राप्नोति ।

पुनरपि हिंकारं प्रशंसति—

यदेव हिंकारेण प्रतिपद्यता३इ वृषा वै हिंकारो
योषर्क्तन्मिथुनं मिथुनमेव तदुक्तमुखे करोति
प्रजात्यै प्रजायते प्रजया पशुभिर्य एवं वेद, इति ।

आ(अ)कारः प्लुत इकारश्चेत्येतदुभयं प्रतिपद्यत इत्येकारस्य स्थाने विहितम् । आद- रातिशयद्योतनार्थं प्लुतिः । हिंकारेण शस्त्रं प्रारभ्यत इति यदस्ति तत्र हिंकारस्य पुंलि- ङ्गशब्देन निर्देशादृचश्च स्त्रीलिङ्गशब्देन व्यवहारादुभयं मिलित्वा मिथुनं संपद्यते । मिथुनमेवेत्यादि पूर्ववद्व्याख्येयम् ।

पुनः प्रकारान्तरेण प्रशंसति—

यद्वेव हिंकारेण प्रतिपद्यता३इ यथा वा
अभ्रिरेवं ब्रह्मणो हिंकारो यद्वै किंचाभ्रि-
याऽभितितृत्सत्यभ्यैवेनत्तृणत्त्येवम् , इति ।

यदुशब्दोऽपि चेत्यस्मिन्नर्थे वर्तते । स च पूर्वप्रशंसया समुच्चयार्थः । हिंकारेणैव प्रारभ्यत इति यदस्ति तत्र यथैव लोकेऽभ्रिः खननहेतुः काष्ठविशेष एवं ब्रह्मणो वेदस्य हिंकारो वेदसारस्य निधिस्थानीयस्य खननहेतुः । एवं च सति लोके यदेव किंचित्कठिनं भूतलमभ्रिया खननसाधनभूतयाऽभितितृत्सति सर्वतस्तर्दितुं खनितुमि- च्छति स पुमानेतत्कठिनं भूतलमभितृणत्त्येव सर्वथा खनत्येवमयं होता वेदे दुर्लभं लभत इत्यर्थः ।

हिंकारवेदनं प्रशंसति—

यं कामं कामयते हिंकारेणाभ्यैवेनं तृणत्ति य एवं वेद, इति ।

पुनरपि प्रकारान्तरेण हिंकारं प्रशंसति—

यद्वेव हिंकारेण प्रतिपद्यता३इ वाचो वा एषा व्याव्रुत्ति-
र्देव्यै च मानुष्यै च यद्धिंकारः स यद्धिंकृत्य प्रतिपद्यते
वाचमेव तद्व्यावर्तयति दैवीं च मानुषीं च , इति ॥

इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यकाण्डे प्रथमारण्यके तृतीयाध्याये
प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥ ( ९ )

३८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्- [१प्रथमारण्यके-

स्तोत्रशस्त्रादिरूपा वैदिकी वाग्दैवी । अशनाच्छादनादिविषया लौकिकी वाङ्मानुषी । एवं सति हिंकार इति यदस्ति सैषा द्विविधाया वाचः परस्परव्यावृत्तिहेतुः । दैव्या वाचा हिंकारः प्रयुज्यते न तु मानुष्या तदेतद्धिंकारस्य व्यावर्तकत्वम् । अतो यदि हिंकृत्य शस्त्रं प्रारभेत तदानीमयं होता द्विविधामपि वाचं परस्परव्यावृत्तां करोति ।

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयब्राह्मणारण्यक- भाष्ये प्रथमारण्यके तृतीयाध्याये प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥ ( ९ )

---

अथ द्वितीयः खण्डः । ( दशमः )

शस्त्रप्रारम्भकाले मनोवाचोरत्यन्तसाधनत्वमभिप्रेत्य प्रश्नोत्तराभ्यां तदुभयं प्रशंसति —

तदाहुः कैतस्याह्नः प्रतिपदिति मनश्च वाक्चेति ब्रूयात्, इति ।

अह्रुपलक्षितस्यैवास्य शस्त्रस्य का प्रतिपत्किं प्रारम्भसाधनमिति तदाहुस्तस्मिन्शस्त्रे जिज्ञासवः पृच्छन्ति । तत्र मनश्चेत्यभिक्षुश्चो(स्यो)त्तरम् । मनश्च वाक्चेत्येतदुभयं प्रारम्भसाधनमित्युत्तरं ब्रूयात् । अप्रमत्तेन मनसा प्रथमं शस्त्रं पर्यालोच्य पश्चादप्रमत्तया वाचा शंसेदित्यर्थः । निष्केवल्यस्य बहुविधविप्रकीर्णमन्त्रसमुदायरूपत्वाद्वाङ्मनसयोरत्र विशेषेणाप्रमत्तत्वाभिधानम् ।

मनश्च वाक्चेत्यनयोः पृथगुपयोगं दर्शयति—

सर्वेऽन्यस्मिन्कामाः श्रिताः सर्वानन्यान्कामान्दुहे, इति ।

तयोरुभयोर्मध्ये यदन्यन्मनःशब्दवाच्यं तस्मिन्सर्वे कामाः श्रिताः प्राप्ताः । या त्वन्या वागस्ति सा सर्वान्कामान्दुहे दुग्धे संपादयति ।

मनसः कामाधारत्वं विशदयति—

मनसि वै सर्वे कामाः श्रिता मनसा
हि सर्वान्कामान्ध्यायति, इति ।

कामा अभिलाषा मनोवृत्तिविशेषत्वान्मनस्येवावताऽपि(स्थिताः?) । अत एव सर्वे लोकाः काम्यमानानपदार्थान्मनसा ध्यायन्ति ।

एतद्वेदनं प्रशंसति—

सर्वे हास्मिन्कामाः श्रयन्ते य एवं वेद, इति ।

वाचः कर्मसंपादकत्वं विशदयति—

वाग्वै सर्वान्कामान्दुहे वाचा हि सर्वान्कामान्वदति, इति ।

---

. १ क. ख. ॰स्येताव॰ ।

अध्या० ३ ख० ३ (११)] ऐतरेयारण्यकम् । ३९

वागेव सर्वानभिलषितान्पदार्थान्संपादसति। यस्माल्लोके ममैते पदार्थाः सन्विति दातृणामग्रे वाचा याचते ते च दातारः प्रयच्छन्ति तदिदं वाचः कामसंपादकत्वम् ।

वेदनं प्रशंसति— सर्वान्हास्मै कामान्वाग्दुहे य एवं वेद, इति ।

वाङ्मनसयोरप्रमत्तत्वं विधाय हिंकारादूर्ध्वं व्याहृतित्रयोच्चारणं विधातुं प्रस्तौति— तदाहुर्नैतदहर्कचा न यजुषा न साम्ना प्रत्यक्षात्मति- पद्येत नर्चो न यजुषो न साम्न इयादिति, इति ।

अयं कर्मविशेष ऋगादिभ्यो नेयान्नापगच्छेदित्यभिप्रेत्य तदेतदहः प्रत्यक्षादव्य-वधानादृगादिभिर्न प्रारभेतेत्येव तदाहुः, तस्मिञ्शस्त्रेऽभिज्ञाः कथयन्ति ।

तदव्यवधानं वारयितुं व्यवधानहेतुमन्त्रं विधत्ते— तदेता व्याहृतीः पुरस्ताज्जपेत्, इति ।

यस्माद्धिंकारस्यर्गादीनां च मध्ये व्यवधानमपेक्षितं तस्मादृगादिभ्यः पुरस्तादेता एव वक्ष्यमाणा व्याहृतीर्जपेत् ।

व्याहृतीनां स्वरूपं तत्प्रशंसां च दर्शयति— भूर्भुवः स्वरित्येता वाव व्याहृतय इमे त्रयो वेदा भूरित्येव ऋग्वेदो भुव इति यजुर्वेदः स्वरिति सामवेदस्तन्नर्चा न यजूषा न साम्ना प्रत्यक्षा- त्मतिपद्यते नर्चो न यजुषो न साम्न एति, इति ॥

इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यकाण्डे प्रथमारण्यके तृतीयाध्याये द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥ ( १० )

भूरित्यादिमन्त्रत्रयरूपा एव व्याहृतयः । इमे च मन्त्रा वेदत्रयप्रतिनिधिरूपाः । स एवार्थो भूरित्येवेत्यादिना स्पष्टी क्रियते । तत्तथा सति व्याहृतीनां मध्ये प्रयोगा-दृगादिभिरव्यवधानात्प्रारम्भो न भवति तस्मादृगादिभ्यो नापगच्छति ॥

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयब्राह्मणारण्यक-भाष्ये प्रथमारण्यके तृतीयाध्याये द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥ ( १० )

---

अथ तृतीयः खण्डः । ( एकादशः )

---

निष्केवल्यशस्त्रस्याऽऽदौ हिंकारं व्याहृतीश्च विधाय “तदिदास” [ऋ० सं० म० १० सू० १२० ऋ० १] इत्यादिसूक्तस्याऽऽदौ यस्तच्छब्दस्तमेनं(तं) प्रशंसति—

तदिति प्रतिपद्यते तत्तदिति वा अन्नमन्नमेव तदभिमतिपद्यते, इति ।

४० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम् — [१प्रथमारण्यके-

तदित्यनेन शब्देन शस्त्रं प्रतिपद्यते । लोके हि देशान्तरे कालान्तरे च यदप्यन्नं समीचीनं भुक्तं तत्सर्वमन्नं पुनः पुनस्तत्तदित्येवमनुस्मर्यते । अतोऽत्रापि तच्छब्दोपक्र- मेणान्नेमेवाभिलक्ष्य प्रारब्धवान्भवति । प्रकारान्तरेण तच्छब्दं प्रशंसति— एतां वाव प्रजापतिः प्रथमां वाचं व्याहरदेकाक्षरम्यक्षरां ततेति तातेति *तथैवैतत्कुमारः प्रथमवादी वाचं व्याहरत्येकाक्षरम्य- क्षरां ततेति तातेति तयैव तत्ततवत्या वाचा प्रतिपद्यते, इति । पुरा प्रजापतिर्जगत्सृष्टेतामेव तकारादिकां प्रथमां वाचमुक्तवान् । कीदृशीं वाचम् । एकाक्षरद्वयक्षराम् । एकेन ह्रस्वेनोपेतैकाक्षरा । द्वाभ्यां ह्रस्वदीर्घाभ्यामुपेता द्व्यक्षरा । सैवोभयविधोदाहृत्य प्रदर्श्यते । ततेत्येकाक्षरा । तातेति द्व्यक्षरा । स प्रजा- पतिर्जगदीश्वरः प्रथमतः सृष्टं हिरण्यगर्भं पुत्रमभिलक्ष्योपात्तयोस्तस्मिन्नयथोक्तं पितृवा- चकं शब्दद्वयं प्रयुक्तवान् । अत एवेदानींतना अपि स्तनंधयं पुत्रं पितृवाचकशब्दे- नोपलालयन्ति । यद्वा प्रजापतिर्हिरण्यगर्भः प्रथमं भाषामभ्यस्यत्त(स्यंस्त)तेति वा तातेति वा वाचं व्याहरति । एवं सति सूक्तादौ तच्छब्दं प्रयुञ्जानो होता ततशब्दो- पेतया प्रजापतिप्रयुक्तया तयैव [प्रारब्धवान्भवति ] । ईषद्वैलक्षण्येऽपि तच्छब्दस्य तत- शब्दोपक्रमसाम्यात् । (+यथोक्तस्य तच्छब्दस्योपक्रमसाम्यात् ।) यथोक्तस्य तच्छब्दस्य महिमानं प्रकाशयितुं कांचिदृचमुदाहरति— तदुक्तमृषिणा, इति । यत्पूर्वेण ब्राह्मणवाक्येन तच्छब्दमाहात्म्यमुदितं तदेवर्षिणाऽतीन्द्रियार्थदर्शिना मन्त्रेणोक्तम् । स च मन्त्रविशेषोऽत्रैव दाशतय्यामेवमाम्नातः— “ बृहस्पते प्रथमं वाचो अग्रं यत्प्रैरत नामधेयं दधानाः । यदेषां श्रेष्ठं यदरिप्रमासीत्प्रेणा तदेषां निहितं गुहाऽऽविः ” (ऋ० सं० म० १० सू० ७१ ऋ० १) इति । तस्य मन्त्रविशेषस्यायमर्थः—हे बृहस्पते जातस्य पुत्रस्य नामधेयं दधानाः पित्रा- दयो विचार्यैतरस्या वाचोऽग्रं श्रेष्ठं यत्पदं प्रथमं प्रैरत प्रयुक्तवन्तः । हे कुमार त्वं विष्णुशर्मा रुद्रशर्माऽसीत्येवमादि दक्षिणकर्णे पठन्ति । यन्नामैषां तदीयबन्धुभिर्व्यवहि- यमाणानां मध्ये श्रेष्ठं “ द्वयक्षरं चतुरक्षरं वा ” इत्यादिशाखीयलक्षणोपेतमासीद्यन्ना- मारिप्रं पापरहितं लोकशास्त्रविरोधरहितमासीत् । एषां संभावितानां मध्ये यन्नामधेयं यद्यथा प्रोक्तं नाम प्रेणा प्रेम्णा बृहस्पतिसंबन्धिना स्नेहेन च[नि]हितं संपादितम्,

---

* अत्र घ. पुस्तकातिरिक्तैषु भाष्यपुस्तकेषु यथैवेति पाठो वर्तते । + एतच्चिह्नान्तर्गतमधिकं सर्वेषु पुस्तकेषु ।