ऐतरेय आरण्यक (ऋग्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी व्याख्या)

३८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्- [१प्रथमारण्यके-

स्तोत्रशस्त्रादिरूपा वैदिकी वाग्दैवी । अशनाच्छादनादिविषया लौकिकी वाङ्मानुषी । एवं सति हिंकार इति यदस्ति सैषा द्विविधाया वाचः परस्परव्यावृत्तिहेतुः । दैव्या वाचा हिंकारः प्रयुज्यते न तु मानुष्या तदेतद्धिंकारस्य व्यावर्तकत्वम् । अतो यदि हिंकृत्य शस्त्रं प्रारभेत तदानीमयं होता द्विविधामपि वाचं परस्परव्यावृत्तां करोति ।

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयब्राह्मणारण्यक- भाष्ये प्रथमारण्यके तृतीयाध्याये प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥ ( ९ )

---

अथ द्वितीयः खण्डः । ( दशमः )

शस्त्रप्रारम्भकाले मनोवाचोरत्यन्तसाधनत्वमभिप्रेत्य प्रश्नोत्तराभ्यां तदुभयं प्रशंसति —

तदाहुः कैतस्याह्नः प्रतिपदिति मनश्च वाक्चेति ब्रूयात्, इति ।

अह्रुपलक्षितस्यैवास्य शस्त्रस्य का प्रतिपत्किं प्रारम्भसाधनमिति तदाहुस्तस्मिन्शस्त्रे जिज्ञासवः पृच्छन्ति । तत्र मनश्चेत्यभिक्षुश्चो(स्यो)त्तरम् । मनश्च वाक्चेत्येतदुभयं प्रारम्भसाधनमित्युत्तरं ब्रूयात् । अप्रमत्तेन मनसा प्रथमं शस्त्रं पर्यालोच्य पश्चादप्रमत्तया वाचा शंसेदित्यर्थः । निष्केवल्यस्य बहुविधविप्रकीर्णमन्त्रसमुदायरूपत्वाद्वाङ्मनसयोरत्र विशेषेणाप्रमत्तत्वाभिधानम् ।

मनश्च वाक्चेत्यनयोः पृथगुपयोगं दर्शयति—

सर्वेऽन्यस्मिन्कामाः श्रिताः सर्वानन्यान्कामान्दुहे, इति ।

तयोरुभयोर्मध्ये यदन्यन्मनःशब्दवाच्यं तस्मिन्सर्वे कामाः श्रिताः प्राप्ताः । या त्वन्या वागस्ति सा सर्वान्कामान्दुहे दुग्धे संपादयति ।

मनसः कामाधारत्वं विशदयति—

मनसि वै सर्वे कामाः श्रिता मनसा
हि सर्वान्कामान्ध्यायति, इति ।

कामा अभिलाषा मनोवृत्तिविशेषत्वान्मनस्येवावताऽपि(स्थिताः?) । अत एव सर्वे लोकाः काम्यमानानपदार्थान्मनसा ध्यायन्ति ।

एतद्वेदनं प्रशंसति—

सर्वे हास्मिन्कामाः श्रयन्ते य एवं वेद, इति ।

वाचः कर्मसंपादकत्वं विशदयति—

वाग्वै सर्वान्कामान्दुहे वाचा हि सर्वान्कामान्वदति, इति ।

---

. १ क. ख. ॰स्येताव॰ ।

अध्या० ३ ख० ३ (११)] ऐतरेयारण्यकम् । ३९

वागेव सर्वानभिलषितान्पदार्थान्संपादसति। यस्माल्लोके ममैते पदार्थाः सन्विति दातृणामग्रे वाचा याचते ते च दातारः प्रयच्छन्ति तदिदं वाचः कामसंपादकत्वम् ।

वेदनं प्रशंसति— सर्वान्हास्मै कामान्वाग्दुहे य एवं वेद, इति ।

वाङ्मनसयोरप्रमत्तत्वं विधाय हिंकारादूर्ध्वं व्याहृतित्रयोच्चारणं विधातुं प्रस्तौति— तदाहुर्नैतदहर्कचा न यजुषा न साम्ना प्रत्यक्षात्मति- पद्येत नर्चो न यजुषो न साम्न इयादिति, इति ।

अयं कर्मविशेष ऋगादिभ्यो नेयान्नापगच्छेदित्यभिप्रेत्य तदेतदहः प्रत्यक्षादव्य-वधानादृगादिभिर्न प्रारभेतेत्येव तदाहुः, तस्मिञ्शस्त्रेऽभिज्ञाः कथयन्ति ।

तदव्यवधानं वारयितुं व्यवधानहेतुमन्त्रं विधत्ते— तदेता व्याहृतीः पुरस्ताज्जपेत्, इति ।

यस्माद्धिंकारस्यर्गादीनां च मध्ये व्यवधानमपेक्षितं तस्मादृगादिभ्यः पुरस्तादेता एव वक्ष्यमाणा व्याहृतीर्जपेत् ।

व्याहृतीनां स्वरूपं तत्प्रशंसां च दर्शयति— भूर्भुवः स्वरित्येता वाव व्याहृतय इमे त्रयो वेदा भूरित्येव ऋग्वेदो भुव इति यजुर्वेदः स्वरिति सामवेदस्तन्नर्चा न यजूषा न साम्ना प्रत्यक्षा- त्मतिपद्यते नर्चो न यजुषो न साम्न एति, इति ॥

इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यकाण्डे प्रथमारण्यके तृतीयाध्याये द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥ ( १० )

भूरित्यादिमन्त्रत्रयरूपा एव व्याहृतयः । इमे च मन्त्रा वेदत्रयप्रतिनिधिरूपाः । स एवार्थो भूरित्येवेत्यादिना स्पष्टी क्रियते । तत्तथा सति व्याहृतीनां मध्ये प्रयोगा-दृगादिभिरव्यवधानात्प्रारम्भो न भवति तस्मादृगादिभ्यो नापगच्छति ॥

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयब्राह्मणारण्यक-भाष्ये प्रथमारण्यके तृतीयाध्याये द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥ ( १० )

---

अथ तृतीयः खण्डः । ( एकादशः )

---

निष्केवल्यशस्त्रस्याऽऽदौ हिंकारं व्याहृतीश्च विधाय “तदिदास” [ऋ० सं० म० १० सू० १२० ऋ० १] इत्यादिसूक्तस्याऽऽदौ यस्तच्छब्दस्तमेनं(तं) प्रशंसति—

तदिति प्रतिपद्यते तत्तदिति वा अन्नमन्नमेव तदभिमतिपद्यते, इति ।

४० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम् — [१प्रथमारण्यके-

तदित्यनेन शब्देन शस्त्रं प्रतिपद्यते । लोके हि देशान्तरे कालान्तरे च यदप्यन्नं समीचीनं भुक्तं तत्सर्वमन्नं पुनः पुनस्तत्तदित्येवमनुस्मर्यते । अतोऽत्रापि तच्छब्दोपक्र- मेणान्नेमेवाभिलक्ष्य प्रारब्धवान्भवति । प्रकारान्तरेण तच्छब्दं प्रशंसति— एतां वाव प्रजापतिः प्रथमां वाचं व्याहरदेकाक्षरम्यक्षरां ततेति तातेति *तथैवैतत्कुमारः प्रथमवादी वाचं व्याहरत्येकाक्षरम्य- क्षरां ततेति तातेति तयैव तत्ततवत्या वाचा प्रतिपद्यते, इति । पुरा प्रजापतिर्जगत्सृष्टेतामेव तकारादिकां प्रथमां वाचमुक्तवान् । कीदृशीं वाचम् । एकाक्षरद्वयक्षराम् । एकेन ह्रस्वेनोपेतैकाक्षरा । द्वाभ्यां ह्रस्वदीर्घाभ्यामुपेता द्व्यक्षरा । सैवोभयविधोदाहृत्य प्रदर्श्यते । ततेत्येकाक्षरा । तातेति द्व्यक्षरा । स प्रजा- पतिर्जगदीश्वरः प्रथमतः सृष्टं हिरण्यगर्भं पुत्रमभिलक्ष्योपात्तयोस्तस्मिन्नयथोक्तं पितृवा- चकं शब्दद्वयं प्रयुक्तवान् । अत एवेदानींतना अपि स्तनंधयं पुत्रं पितृवाचकशब्दे- नोपलालयन्ति । यद्वा प्रजापतिर्हिरण्यगर्भः प्रथमं भाषामभ्यस्यत्त(स्यंस्त)तेति वा तातेति वा वाचं व्याहरति । एवं सति सूक्तादौ तच्छब्दं प्रयुञ्जानो होता ततशब्दो- पेतया प्रजापतिप्रयुक्तया तयैव [प्रारब्धवान्भवति ] । ईषद्वैलक्षण्येऽपि तच्छब्दस्य तत- शब्दोपक्रमसाम्यात् । (+यथोक्तस्य तच्छब्दस्योपक्रमसाम्यात् ।) यथोक्तस्य तच्छब्दस्य महिमानं प्रकाशयितुं कांचिदृचमुदाहरति— तदुक्तमृषिणा, इति । यत्पूर्वेण ब्राह्मणवाक्येन तच्छब्दमाहात्म्यमुदितं तदेवर्षिणाऽतीन्द्रियार्थदर्शिना मन्त्रेणोक्तम् । स च मन्त्रविशेषोऽत्रैव दाशतय्यामेवमाम्नातः— “ बृहस्पते प्रथमं वाचो अग्रं यत्प्रैरत नामधेयं दधानाः । यदेषां श्रेष्ठं यदरिप्रमासीत्प्रेणा तदेषां निहितं गुहाऽऽविः ” (ऋ० सं० म० १० सू० ७१ ऋ० १) इति । तस्य मन्त्रविशेषस्यायमर्थः—हे बृहस्पते जातस्य पुत्रस्य नामधेयं दधानाः पित्रा- दयो विचार्यैतरस्या वाचोऽग्रं श्रेष्ठं यत्पदं प्रथमं प्रैरत प्रयुक्तवन्तः । हे कुमार त्वं विष्णुशर्मा रुद्रशर्माऽसीत्येवमादि दक्षिणकर्णे पठन्ति । यन्नामैषां तदीयबन्धुभिर्व्यवहि- यमाणानां मध्ये श्रेष्ठं “ द्वयक्षरं चतुरक्षरं वा ” इत्यादिशाखीयलक्षणोपेतमासीद्यन्ना- मारिप्रं पापरहितं लोकशास्त्रविरोधरहितमासीत् । एषां संभावितानां मध्ये यन्नामधेयं यद्यथा प्रोक्तं नाम प्रेणा प्रेम्णा बृहस्पतिसंबन्धिना स्नेहेन च[नि]हितं संपादितम्,

---

* अत्र घ. पुस्तकातिरिक्तैषु भाष्यपुस्तकेषु यथैवेति पाठो वर्तते । + एतच्चिह्नान्तर्गतमधिकं सर्वेषु पुस्तकेषु ।

अध्या० ३ ख० ३ (११)] ऐतरेयारण्यकम् । ४१

तच्च नाम कीदृशम् । गुहा गूढमुपनयनात्पूर्वं मातापितृभ्यां गोपितम् । तथा चाऽऽश्वला- यनः—" तन्मातापितरौ विद्यातामोपनयनात् " इति । यथा मनुष्येषु यन्नाम गूढं तथा देवेष्वाविः प्रकटम् । देवा हि सर्वज्ञत्वादगूढमपि जानन्ति ।

एतस्य मन्त्रस्य प्रथमपादमनूद्य व्याचष्टे— बृहस्पते प्रथमं वाचो अग्रमित्येतद्ध्येव प्रथमं वाचो अग्रम्, इति ।

प्राथमिकनामधेयस्य विचार्य निर्मितत्वादितरवाचामपेक्षया श्रेष्ठार्थत(ता)द्योतनार्थो हिशब्दः ।

द्वितीयपादमनूद्य व्याचष्टे— यत्प्रैरत नामधेयं दधाना इति वाचा हि नामधेयानि धीयन्ते, इति ।

यस्मान्नामधेयानां वाङ्निष्पाद्यत्वं तस्मादुच्चारणवाचिनः प्रैरतेति शब्दस्य प्रयोगो युक्त इत्यर्थः ।

तृतीयपादमनूद्य व्याचष्टे— यदेषां श्रेष्ठं यदरिप्रमासीदित्येतद्ध्येव श्रेष्ठमेतदरिप्रम्, इति ।

विचार्य संपादितस्य नाम्नो लक्षणोपेतत्वं विरोधराहित्यं च प्रसिद्धम् ।

चतुर्थपादमनूद्य व्याचष्टे— प्रेणा तदेषां निहितं गुहाऽऽविरितीदमु ह गुहाऽध्यात्ममिमा देवता अद उ आविराधिदैवतमित्येतत्तदुक्तं भवति, इति ॥

इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यकाण्डे प्रथमारण्यके तृतीयाध्याये तृतीयः खण्डः ॥ ३ ॥ (११)

आत्मानं लोकप्रसिद्धं देहेन्द्रियादिसंघातमधिकृत्य वर्तत इत्यध्यात्मं तस्मिन्देहा- दिसंघात आस्थिता इमा अग्न्यादिदेवताः, " अग्निर्वाग्भूत्वा मुखं प्राविशद्वायुः प्राणो भूत्वा नासिके प्राविशत् " [ ऐ० आ० २ अ० ४ ख० २ ] इत्यादिश्रुतेः । तासां देवतानामस्मच्छरीरे गूढं यत्स्वरूपमिदमेवात्र गुहेत्युच्यते । शरीरमध्ये गुहा देवा एवैतन्नाम जानन्ति न मनुष्या इति गुहाशब्दस्य तात्पर्यम् । दैवतानि स्वर्गलोकनिवा-

---

बृहस्पते प्रथमं वाचो अग्रम्०—ऋ० सं० म० १० सू० ७१ ऋ० १ । यत्प्रैरत नामधेयं गुहाऽऽ०—ऋ० सं० म० १० सू० ७१ ऋ० १ । यदेषां श्रेष्ठं यदरि- प्रमासीत्०—ऋ० सं० म० १० सू० ७१ ऋ० १ । प्रेणा तदेषां निहितं गुहाऽऽ०—ऋ० सं० म० १० सू० ७१ ऋ० १ ।

---

१ ख. ग. घ. 'र्थयो' ।

६

४२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [१प्रथमारण्यके-

सीन्यधिकृत्य वर्तत इत्यधिदैवतम्। +स्वर्गनिवासिषु देवेषु प्रसिद्धं यन्नामादं उ एत- देव प्रकटमित्युच्यते। इत्येतदभिप्रायद्वयं तत्तेन चतुर्थपादेनोक्तं भवति। अस्मिन्मन्त्रे प्राथमिकनाम्नः प्राशस्त्यं प्रतीयते । प्राथमिकं च तद्यत्तदिदासेति सूक्तादावपि तकारः प्रयुक्तस्तस्मात्सूक्तं प्रशस्तमित्यर्थः ॥

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयब्राह्मणारण्यक- भाष्ये प्रथमारण्यके तृतीयाध्याये तृतीयः खण्डः ॥ ३ ॥ ( ११ )

---

अथ चतुर्थः खण्डः । ( द्वादशः )

---

इत्थं महता प्रबन्धेन सूक्तादिस्तच्छब्दः प्रशस्तः । अथ सूक्तादौ यस्तृचो राज- नसाम्नः “स्तोत्रियो राजनस्तोत्रियेण प्रतिपद्यते” [ ऐ० आ० १ अ० १ ख० ५ ] इति पञ्चमे वक्ष्यमाणत्वात्तमिमं तृचं क्रमेण व्याचिख्यासुरादौ प्रथमाया ऋचः प्रथमं पादं “तदिदास” इत्यादिनाऽनुवदति । सेयमृग्दशतय्यामेवमाम्नाता—

“तदिदास भुवनेषु ज्येष्ठं यतो जज्ञ उग्रस्त्वेष नृम्णः।
सद्यो जज्ञानो निरिणाति शत्रूननु यं विश्वे मदन्त्यूमाः” इति ।
[ ऋ० सं० म० १० सू० १२० ऋ० १ ]

भुवनेषु पृथिव्यादिषु मध्ये तदित्सर्ववेदप्रसिद्धं जगत्कारणं ब्रह्म ज्येष्ठमासातिशयेन वृद्धं बभूव कारणत्वेन जगतः पूर्वं विद्यमानत्वात् । यतो यस्मात्कारणाद्ब्रह्मणस्त्वेष नृम्णः प्रदीप्तानल उग्रः स्वभावतोऽग्निर्जज्ञे समुत्पन्नः । सोऽग्निर्जज्ञान उत्पन्न एव सन्सद्यस्तदानीमेव शत्रून्निरिणाति निराकरोति । अवन्तीत्यूमा रक्षका विश्वे सर्वे देवा- दयः प्राणिनो यमग्निं हृष्यन्तमनु स्वयमपिहृष्यन्ति, नोऽग्निर्नोत इति पूर्वत्रानुच्चयः ।

अस्या ऋचः प्रथमपादमनूद्य व्याचष्टे—

तदिदास भुवनेषु ज्येष्ठमिति प्रतिपद्यत
एतद्वाव भुवनेषु ज्येष्ठम् , इति ।

तदित्यादिना शस्त्रं प्रारभेत । तच्छब्दोक्तस्य परब्रह्मण आदित्यमण्डलोपाधिकत्वेन दृश्यमानत्वादेतद्वावेत्युक्तम् ।

---

तदिदास भुव०—ऋ० सं० म० १० सू० १२० ऋ० १ ।

---

• अत्र ख. ग. पुस्तकयोर्बहिः शोधितः पाठोऽस्मच्छरीरेष्विति वर्तते ।
  १ क. ॰म् । अस्मच्छरीरेषु । २ क. ॰द आविरेत॰ । ३ घ. ॰नुषंगः ।

अध्या० ३ ख० ४(१२)] ऐतरेयारण्यकम् । ४३

द्वितीयपादार्थस्य हिशब्देन प्रसिद्धतां दर्शयति— यतो जज्ञ उग्रस्त्वेष नृम्ण इत्यतो ह्येष जात उग्रस्त्वेष नृम्णः, इति । तृतीयपादे शत्रून्निरिणातीति पदद्वयस्य पापविनाशपरत्वं दर्शयति — सद्यो जज्ञानो निरिणाति शत्रूनिति सद्यो ह्येष जातः पाप्मानमपाहत , इति । चतुर्थपादे विश्व उमा इत्यनेन पदद्वयेन सर्वप्राणिविवक्षां दर्शयति— अनु यं विश्वे मदन्त्यूमा इति भूतानि वै विश्व ऊमास्त एनमनु मदन्त्युदगादुदगादिति, इति । ब्रह्मरूपोपाधिभूत आदित्यो दिव्युदितवानग्निश्च भूमावुदितवान् । अतः सर्वव्यवहारसिद्धिरित्येवं प्राणिनां हर्षः ।

द्वितीयामृचं संहितायामेवमामनन्ति— “वावृधानः शवसा भूर्योजाः शत्रुर्दसाय भियसं दधाति । अव्यनच्च व्यनच्च सस्त्रि सं ते नवन्त प्रभृता मदेषु” इति । [ऋ० सं० म० १० सू० १२० ऋ २]

अयमादित्यमण्डलस्थः परमेश्वरो वह्नयुपाधिविशेषो(देवो) वा शवसा बलेन वावृधानोऽतिशयेन वर्धमानो भूर्योजाः प्रभूततेजोयुक्तो भवति । शत्रुः शत्रुशातयिता सन् दासायोपक्षयणीयाय वैरिणेऽतिभीतिं बाधां ते(च) संपादयन्ति(ति) । विशेषेणानिति चेष्टत व्यनत्प्राणोपेतं जङ्गममव्यनत्प्राणरहितं स्थावरं तदुभयमप्यग्निः [सस्त्रि] सूयते(शोधयति) । इति तवोदये सँति प्रभृताः संध्यावन्दनार्थं प्रकर्षेणोद्युक्तानि प्राणिजातानि मदेषु निमित्तभूतेषु संनवन्त सम्यगेव स्तुवन्तीत्येतस्या ऋचोऽर्थः ।

तत्र प्रथमपादे प्रतिपाद्ये मण्डले लक्ष्यमाण आदित्य इत्येतद्दर्शयति— वावृधानः शवसा भूर्योजा इत्येष वै वावृधानः शवसा भूर्योजा इति, इति ।

---

यतो जज्ञ उग्रः०—ऋ० सं० म० १० सू० १२० ऋ० १ । सद्यो जज्ञानो निरिणाति०—ऋ० सं० म० १० सू० १२० ऋ० १ । अनु यं विश्वे०—ऋ० सं० म० १० सू० १२० ऋ० १ । वावृधानः शवसा०—ऋ० सं० म० १० सू० १२० ऋ० २ ।

---

१ क. ग. घ. सहसा । २ ख. ग. घ. 'या वेरिणीतीदं भी' । ३ ख. ग. घ. सूर्योदये ते । ४ ख. घ. सन्ति । ५ ख. लब्धमभक्ष्यमान आं । ग. घ. लब्धमभशामान आं ।

४४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [१प्रथमारण्यके-

द्वितीयपादे सर्वं जगदेतस्मादादित्यमण्डलवर्तिनोऽन्तर्यामिणो भीतं बभूवेत्यमुमर्थं दर्शयति— शत्रुर्दासाय भियसं दधाति, इति । सर्वं जगदेतस्माद्बिभेति । तृतीयपादे स्थावरजङ्गमविवक्षां दर्शयति— अव्यनच्च व्यनच्च सस्नीति यच्च प्राणि यच्चाप्राणकमित्येव तदाह, इति । चतुर्थपादे सर्वस्य जगतः सूर्याधीनत्वलक्षणमभिप्रायं दर्शयति— सं ते नवन्त प्रभृता मदेष्विति तव सर्वं वश इत्येव तदाह, इति । तृतीयामृचं संहितायामेवमामनन्ति— "त्वे क्रतुमपि वृञ्जन्ति विश्वे द्विर्यदेते त्रिर्भवन्त्यूमाः । स्वादोः स्वादीयः स्वादुना सृजा समदः सुमधु मधुनाऽभियोधीः"इति । [ ऋ० सं० म० १० सू० १२० ऋ० ३ ]

अस्या [अ]यमर्थः । हे सूर्य विश्वे सर्वे प्राणिनः क्रतुमपि क्रियमाणं कर्मापि त्वे त्वयि वृञ्जन्ति समर्पयन्ति । न केवलं कर्म किं तु सर्वे प्राणिनस्तेषां च सर्वाणि मनांसि त्वय्येव समर्पयन्त इत्येवेमपिशब्दस्यार्थः । किंच यद्द्वौ पुरुषौ द्विः पूर्वं द्विसंख्योपेतौ भूत्वा पश्चादेते पुत्रेण सहितास्त्रिखिः(स्त्रि)संख्याकाः परस्पररक्षका भवन्ति । हे सूर्य स्वादोः स्वादीयः प्रीतिविषयाद्गृहक्षेत्रधनादेरप्यत्यन्तं प्रियमप्यपत्यं स्वादुनाऽपि रसातिप्रियहेतुना मातृ(ता)पितृरूपेण मिथुनेन संयोजय । स्वादीय इत्यनेन यदपत्यमुक्तं तदेवादःशब्देन परमुच्यते । तच्च पुत्ररूपमपत्यं स्नुषया सह मिथुनं भूत्वा सुष्ठु मधु प्रियं भवति । तादृशं मधु मधुना पौत्ररूपेण प्रियेण संयोज्याभियोधीः सर्वतः संपादय । धातूनामनेकार्थत्वाद्युधिधातुरत्र संपादने वर्तते ।

एतस्या ऋचः प्रथमं पादं व्याचष्टे— त्वे क्रतुमपि वृञ्जन्ति विश्व इति त्वयीमानि सर्वाणि भूतानि सर्वाणि मनांसि सर्वे क्रतवोऽपि वृञ्जन्तीत्येव तदाह, इति ।

---

शत्रुर्दासाय भियसं०—ऋ० सं० म० १० सू० १२० ऋ० २ । अव्यनच्च व्यनच्च०—ऋ० सं० म० १० सू० १२० ऋ० २ । सं ते नवन्त प्रभृता०—ऋ० सं० म० १० सू० १२० ऋ० २ । त्वे क्रतुमपि वृञ्जन्ति०—ऋ० सं० म० १० सू० १२० ऋ० ३ ।

---

१ ख. ॰स्येवं शं॰ । २ ग. घ. ॰व शं॰ । ३ ख. ग. घ. मानः षिं॰ ।

अध्या० ३ ख० ४ (१२)] ऐतरेयारण्यकम् । ४५

अत्र क्रतुशब्दः प्राणिना(नां) मनसा(सां) चोपलक्षणेण(णेन) व्याख्यातः । द्वितीयपादं व्याचष्टे— द्विर्यदेते त्रिर्भवन्त्युमा इति द्वौ वै सन्तौ मिथुनौ प्रजायेते प्रजात्यै , इति । वेदनं प्रशंसति— प्रजायते प्रजया पशुभिर्य एवं वेद, इति । तृतीयपादं व्याचष्टे— स्वादोः स्वादीयः स्वादुना सृजा समिति मिथुनं वै स्वादु प्रजा स्वादु मिथुनेनैव तत्प्रजां संसृजति, इति । चतुर्थपादं व्याचष्टे— अदः सुमधु मधुनाऽभियोधीरिति मिथुनं वै मधु प्रजा मधु मिथुनेनैव तत्प्रजामभियुध्यति, इति । इत्थं सूत्रोक्तं स्तोत्रीयं तृचं व्याख्याय तदीयेऽर्थे संवादाय शाखान्तरीयमृक्पाद- मुदाहृत्य व्याचष्टे— तदुक्तमृषिणा स्वां यत्तन्नूं तन्वामैरयतेत्यस्यां शारीर्यामिमां छन्दोमयीमित्येव तदाह, इति । “स्वादोः स्वादीयः ” [ ऋ० सं० म० १० सू० १२० ऋ० ३ ] इत्यादिना पादद्वयेन मातापितृजन्यं शरीरं प्रकृतशस्त्रोपयुक्तं प्रतिपादितं यदस्ति तदेवमृषिणा स्वां यदिंत्यादिना मन्त्रभागेन(ण) प्रकटीकृतम् । यद्वा “तद्दिदास ” [ ऋ० सं० म० १० सू० १२० ऋ० १ ] इत्यादिकस्य कृत्स्नस्य शस्त्रस्य तात्पर्यं यदस्ति तत्सर्वमृषिणा मन्त्रपादेन संगृह्योक्तम् । स तु पाद एवं योजनीयः । यद्यस्मात्कार- णात्पूर्वोक्ततृचप्रतिपाद्य आदित्योपाधिक ईश्वरः स ❊स्वां तनूं यजमानरूपं शरीरं तदीयमातापितृरूपशरीर ऐरयत प्रेरितवांस्तस्मात्स्वादोः स्वादीय इत्यादिकमुपपन्नम् । अथवा तन्वां यजमानशरीरे स्वां तनूं स्वकीयां तदतिशयेत्यादिकानन्दरूपां तनूं

---

द्विर्यदेते त्रिर्भव०—ऋ० सं० म० १० सू० १२० ऋ० ३ । स्वादोः स्वादीयः स्वादुना०—ऋ० सं० म० १० सू० १२० ऋ० ३ । अदः सुमधु मधुना०— ऋ० सं० म० १० सू० १२० ऋ० ३ ।

---

* अत्र स्वां यत्तमूमित्येव पाठः सकलादर्शपुस्तकेषु ।

---

१ ग. घ. सूत्रान्तं । २ ख. ग. घ. ˚र्वोक्तं तृचं प्र˚ ।

४६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [१प्रथमारण्यके-

यजमानसंस्कारकत्वेन यस्मात्संपादितवांस्तस्मादिदं निष्केवल्यशस्त्रं प्रशस्तम् । तदेतद्द्वितीयं व्याख्यानमस्यामित्यादिना ब्राह्मणेन स्पष्टी क्रियते । अस्यां दृश्यमानायां शारीर्या यजमानशरीरसंबन्धिन्यामावृतामिमां तदिदासेत्यादिकां छन्दोमयीं वेदरूपां तनूं संस्कारकत्वेन संपादितवानित्येतन्मन्त्रवाक्यं ब्रूते १। तेन( तस्य? ) २ शस्त्रस्य शिरःपक्षादिकल्पनाया वक्ष्यमाणत्वात् [ऐ० आ० १ अ० ४ ख० २ ]छन्दोमयशरीरत्वं युक्तम् ।

पुनरपि शस्त्रस्तुत्यर्थमन्यमन्त्रपादं शब्दतो व्याचष्टे—

तनूरेव तन्वो अस्तु भेषजमित्यस्यै शारीर्या इयं छन्दोमयीत्येव तदाह, इति ।

शारीर्याशब्दः पूर्वोदाहरणेन समुच्चयार्थः । न केवलमृषिणा पूर्वेणैव तदुक्तं किं तु तनूरेवेत्यादिनाऽप्यृषिणा तदुक्तम् । मन्त्रपादश्चैवं योजनीयः । तनूः ३ “तदिदास” (ऋ० सं० म० १० सू० १२० ऋ० १) इत्यादिका छन्दोमयी तन्वौ ४ यजमानशरीरस्य भेषजं पापव्याधिनिवर्तकमौषधमस्तु । मन्त्रे तनू[स्तन्व]रि(इ)त्यनयोः षष्ठ्यन्तप्रथमान्तयोरर्थो ब्राह्मणेन स्पष्टीकृतः ।

इत्थं मन्त्रद्वयोदाहरणेन शस्त्रं प्रशस्य बहुविधच्छन्दोन्तर्भावेनापि शस्त्रं प्रशंसति—

तस्यै यान्यष्टावक्षराणि सा गायत्री यान्येकादश सा त्रिष्टुब्यानि द्वादश सा जगत्यथ यानि दश सा विराड्दशिन्येषु त्रिषु च्छन्दःसु प्रतिष्ठिता, इति ।

“तदिदास भुवनेषु” (ऋ० सं० म० १० सू० १२० ऋ० १) इत्यादिका [या ऋक्,] तस्या ऋचः प्रथमपादो दशाक्षरः । तस्यै तस्या ऋचः संबन्धीनि यान्यष्टौ प्रथमपादाक्षराणि सन्ति सेयमष्टाक्षररूपा गायत्री संपद्यते । यानि तृतीयपाद एकादशाक्षराण्याम्नातानि सेयमेकादशाक्षरा त्रिष्टुप्संपद्यते । प्रथमपादे यदवशिष्टमक्षरद्वयं तद्द्वितीये (* चतुर्थे वा) दशाक्षरयुक्ते पादे योजनीयम् । तथा सति यानि द्वादशाक्षराणि सा जगती संपद्यते । अथ प्रथमे द्वितीये तृतीये चतुर्थे वा पादे यान्याम्नातानि दशाक्षराणि सा विराक्छन्दोरूपा । एवमेषा दशिनी दशाक्षरोपेता स्वतः सिद्धा विराट् । एवमुक्तरीत्या संपादितेषु गायत्रीत्रिष्टुब्जगतीरूपेषु त्रिषु छन्दःसु विरात्प्रतिष्ठिता पर्यवस्थिता ।

---

* अत्र किंचित्रुटितमिति भाति । अधिकं वैतत् “चतुर्थे वा” इति ।

---

१ ग. ॰तेति शं । २ ख. घ. ते शं । ३ ख. तन्वस्तदिं । ग. घ. तन्यस्तदिं । ४ ख. ग. घ. ॰न्वो न यं । ५ ख. ग. घ. ॰सु त्रिष्टुप्प्रति॑ ।

अध्या०३ख०५(१३)] ऐतरेयारण्यकम्। ४७

अथैतस्यां प्रथमायां^१मुच्यक्षरत्रयप्रक्षेपं विधत्ते— पुरुष इति त्र्यक्षरं स उ विराजि, इति ।
यदेतत्त्र्यरूपं पदं तदेतस्यामृचि प्रक्षेपणीयमित्यध्याहारैः^३। स यः सोऽप्यक्षरः(?) ।
[*पूर्वोक्तच्छन्दश्चतुष्टयस्य सकलच्छन्दोरूपत्वकथनपुरःसरं तद्वेदनफलं दर्शयति—]
एतानि वाव सर्वाणि च्छन्दांसि यान्येतानि
विराट् चतुर्थान्येवमु हैवं विदुष एतदहः
सर्वैश्छन्दोभिः प्रतिपन्नं भवति, इति ॥
इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यकाण्डे प्रथमारण्यके द्वितीयाध्याये
चतुर्थः खण्डः ॥ ४ ॥ ( १२ )

विराट्छन्दश्चतुःसंख्यापूरकं येषां गायत्र्यैत्रिष्टुब्जगतीनां तानि विराट्सचतुर्थानी-दृशानि यान्येतानि चत्वारि सन्ति तान्येतानीति निर्द्वन्यववा(^४न्येव सकलान्यव )शिष्टश्छ(च्छ)न्दोरूपाणि । गायत्र्यादीनां स्तवननिष्पादकत्वेन मुख्यत्वात्सर्वच्छन्दोरूपत्वोपचारः। एवमु हैव यथोक्तेन प्रकारेण विराजि गायत्र्यादीनां त्रयाणामन्तर्भावो विराट्-सहितानां चतुर्णां सर्वच्छन्दोरूपत्वोपचार इत्येवं विदुषो यजमानस्यैतन्महाव्रतमहः सर्वैश्छन्दोभिः संपादितं भवति ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयारण्यकभाष्ये
प्रथमारण्यके तृतीयाध्याये चतुर्थः खण्डः ॥ ४ ॥ ( १२ )

---

अथ पञ्चमः खण्डः । ( त्रयोदशः )

---

अथ शस्त्रस्य विहरणं^५ विधत्ते—
ता नदेन विहरति पुरुषो वै नदस्तस्मा-
त्पुरुषो वदन्सर्वः संनदतीव, इति ।
ताः शस्त्रगताः “ तदिदास ” [ ऋ० सं० म० १० सू० १२० ऋ० १ ] इत्यादिका ऋचो नदेन नदलिङ्गकेन मन्त्रेण विहरति व्यतिषजति मिश्रयेदित्यर्थः । नदशब्दः पुरुषस्वरूप एव यस्मात्तस्माल्लोके सर्वः पुरुषो भाषमाणः सम्यग्ध्वनिं करोतीव दृश्यते । गम्भीरो हि पुरुषस्य ध्वनिः । नदलिङ्गकश्च मन्त्रः संहितायामेवमाम्नातः—
“ नदं व ओदतीनां नदं योयुवतीनाम् ।
पतिं वो अघ्न्यानां धेनूनामिषुध्यसि ” इति ।
[ ऋ० सं० म० ८ सू० ६९ ऋ० २ ]

---

* एतच्चिह्नान्तर्गतो ग्रन्थः प्रकल्प्यात्र निवेशित इति बोध्यम् ।
^१ ग. घ. 'मायां दिश्यक्षं'। ^२ ख. 'यामक्ष'। ^३ क. °रः । ए° । ^४ क. 'ति च्छन्दो'।
^५ क. विवरणं । ख. विहरणां ।

४८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [१प्रथमारण्यके-

एतन्मिश्रप्रकरणं पञ्चमे स्पष्टमभिधास्यते—‘‘ नदं व ओदतीनामित्येतयैतानि व्यतिषजति पादैः पादान्नृहतकारम् ’’ ( ऐ० आ० ५ अ० १ ख० ६ ) इति । तत्तथा तत्रैवोदाहृत्यापीति प्रदर्शितम्—‘‘ तदिदास भुवनेषु ज्येष्ठं पु नदं व ओद- तीनां यतो जज्ञ उग्रस्त्वेष नृम्णोरु नदं योयुवतीनां सद्यो जज्ञानो निरिणाति शत्रू- न्पतिं वो अघ्न्यानामनु यं विश्वे मदन्त्यूमाः षो धेनूनामिषुध्यसोम् ’’ [ ऐ० आ० ५ अ० १ ख० ६ इति । नदलिङ्गकस्य मन्त्रस्यायमर्थः—ओदतीनां तृतीयसवन ऋजी- षमुन्दतीनामहन्तव्यानां वो युष्माकं पतिं पालकं यजमानं रक्षत । हे इन्द्र त्वं धेनूनां धेनुवत्प्रीणयितॄणामपामिषुध्यसि, ईश्वरोऽसि । ‘‘ इषुध ऐश्वर्ये ’’ [ क० ग० प० ] इति धातुः ।

अस्या ऋचः प्रथमपादं व्याचष्टे—

नदं व ओदतीनामिती३ँ आपो वा ओदत्यो या दिव्यास्ता हीदं सर्वमुन्दन्त्यापो वा ओदत्यो या मुख्यास्ता हीदं सर्वमन्नाद्यमुन्दन्ति, इति ।

अस्मिन्पादे ओदतीशब्देनाऽऽप एव विवक्षिताः । यस्माद्या आपो दिव्यभवन्वृ- ष्टिद्वारेणाऽऽगतास्ता आपः सर्वमिदं भूत[जात]मुन्दन्ति क्लेदयन्ति, तथा मुखे भवा आस्योदकरूपा या आपस्ताः सर्वमन्नाद्यं शुष्कमपि पृथगिव शष्कुल्यादिकं सर्वं खाद्यं द्रवी कुर्वन्ति, तस्मादोदत्य इत्युच्यन्ते । इति शब्दस्योपरि योऽयं सानुनासिकः प्लुतः सोऽयं पादप्रतिग्रहणेऽन्यतमादरार्थः ।

[*द्वितीयपादं व्याचष्टे—

नदं योयुवतीनामिती३ँ आपो वाव योयुवत्यो या अन्तरिक्ष्यास्ता हि पोप्लूयन्त इवाऽऽपो वाव योयु- वत्यो याः स्वेदते ता हि सरीसृप्यन्त इव, इति ।]

तृतीयपादं व्याचष्टे—

पतिं वो अघ्न्यानामिती३ँ आपो वा अघ्न्या या अग्नेर्धूमा-

---

नदं व ओदतीनामि०—ऋ० सं० म० ८ सू० ६९ ऋ० २ । नदं योयुवतीना०—ऋ० सं० म० ८ सू० ६९ ऋ० २ । पतिं वो अघ्न्यानाम्—ऋ० सं० म० ८ सू० ६९ ऋ० २ ।

---

* एतच्चिह्नान्तर्गतो मूलातिरिक्तो ग्रन्थत्रुटितत्वात्प्रकल्प्य निवेशितः । मूलं तु मूलपुस्तकेभ्य उद्धृत्य निवेशितम् ।
१ क. ख. घ. ॰च्यते । इ° ।

अध्या०३ख०५(१३)] ऐतरेयारण्यकम् । ४९

जायन्त आपो वा अघ्न्या याः शिश्नात्प्रसृज्यन्ते, इति । अग्नेरुत्पन्नो योऽयं धूमः स एव मेघाकारो भूत्वा वृष्टिरूपेण वा अन्नं जनयति । यदा(तो) धूमोऽग्निरित्येतदुभययुक्तस्यान्नाद्यानिष्पादकत्वमत एव कैश्चिदुक्तम्— "धूमज्योतिःसलिलमरुतां संनिपातः क्व मेघः" ( पूर्वमे० श्लो० ५ ) इति । तस्मान्मेघादुत्पन्ना आप ओषधिवनस्पतिरूपेण परिणताः सत्यो न केनापि हननीयाः, किंतु सर्वेणापि वर्धनीया एवम्(एव) । तथा शिश्नादुत्पन्ना रेतोरूपा आपः पुत्रादिरूपेण परिणताः सत्यो न केनापि हननीयाः ।

चतुर्थपादं व्याचष्टे— धेनूनामिषुध्यसीतीँ२ आपो वाव धेनवस्ता हीदं सर्वं धिन्वन्तीषुध्यसीति यदाह पतीयसीत्येव तदाह, इति । यथा धेनवः क्षीरप्रदानेन प्रीणयन्त्येवमाप ओषधिवनस्पत्यादिकं प्रीणयन्त्यतो धेनुसाम्याद्धेनुत्वम् । इषुध्यसीति शब्दो यदभिधेयं धत्ते तत्पतीयसीत्यस्यैव शब्दस्याभिधेयं ब्रूते । पतित्वत्स्वामिवदाचरती(सी)त्यर्थः ।

“नदं वः” [ ऋ० सं० म० ८ सू० ६९ ऋ० २ ] इत्यादिकामृचं व्याचक्षुं(रुयाय) तदुभयोर्विहरणं [*लौकिकोदाहरणोक्तिपूर्वकं प्रशंसति— त्रिष्टुभं चानुष्टुभं च विहरति वृषा वै त्रिष्टु- ब्योषाऽनुष्टुन्मिथुनं तस्मादपि पुरुषो जायां वित्त्वा कृत्स्नतरमिवाऽऽत्मानं मन्यते, इति । विहरणं] नाम स्त्रीपुरुषवत्परस्परव्यतिषङ्गः । तत्र त्रिष्टुभः प्रवृद्धत्वाद्वृषत्वं सेचनसमर्थपुरुषत्वमनुष्टुभो न्यूनत्वायोषित्त्वम् । तदुभयं मिलित्वा मिथुनं संपद्यते । यस्मान्मेलनेन मिलितत्वं प्रशस्तं तस्माल्लोकेऽपि पुरुषो ब्रह्मचारी विवाहेन जायां लब्ध्वाऽतिशयेन संपूर्णा जातोऽस्मीत्येवं परितुष्यति ।

प्रथमायामृच्यावृत्तिविधिपूर्विकां संख्यां प्रशंसति — तास्त्रिः प्रथमया पञ्चविंशतिर्भवन्ति पञ्चविंश आत्मा पञ्चविंशः प्रजापतिर्दश हस्त्या अङ्गुलयो दश पाद्या द्वा ऊरू द्वौ बाहू आत्मैव पञ्चविंश- स्तमिममात्मानं पञ्चविंशं संस्कुरुतेऽथो पञ्चविंशं

---

धेनूनामिषुध्यसि०—ऋ० सं० म० ८ सू० ६९ ऋ० २ । * एतच्चिह्नान्तर्गतो मूलग्रन्थो मूलपुस्तकेभ्य उद्धृत्यान्यश्च प्रकल्प्यात्र निवेशितः ।
१ क. विधत्ते ।

५० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [१प्रथमारण्यके-

वा एतदहः पञ्चविंश एतस्याहः स्तोमस्तत्समेन समं प्रतिपद्यते तस्माद्वे एव पञ्चविंशतिर्भवन्ति, इति ॥ इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यकाण्डे प्रथमारण्यके तृतीयाध्याये पञ्चमः खण्डः ॥ ५ ॥ ( १३ )

“तदिदास” [ ऋ० सं० म० १० सू० १२० ऋ० १ ] इत्यादिकं सूक्तं नवर्चं “तां सुते” [ ऋ० सं० म० १० सू० ९४ ऋ० १ ] इति सूक्तं षडृर्चं “भूय इद्धावृधे” [ ऋ० सं० म० ६ सू० ३१ ऋ० १ ] इति पञ्चर्चं “नृणामु त्वा” [ ऋ० सं० म० ३ सू० ९१ ऋ० ४ ] इत्यमेकस्तृच इत्येताः सर्वास्त्रयोविंशति- र्भवन्ति । तत्र प्रथमायास्त्रिरावृत्तौ सत्यां पञ्चविंशतिः संपद्यते । आत्मा यजमानः । अथाधिदैवं प्रजापतिश्चतुर्मुखोऽपि पञ्चविंशावयवोपेतः । दश हस्त्या इत्यादि पूर्वव- द्व्याख्येयम् [ ऐ० आ० १–१–२ ] ॥ इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयब्राह्मणारण्यक- भाष्ये प्रथमारण्यके तृतीयाध्याये पञ्चमः खण्डः ॥ ५ ॥ ( १३ )

अथ षष्ठः खण्डः । ( चतुर्दशः )

“तदिति प्रतिपद्यते ” [ऐ० आ० १ अ० ३ ख० ३] इत्ययं खण्डः पूर्वं तच्छ- ब्दस्य व्याख्यानार्थं पठितोऽपि पुनः कृत्स्नशस्त्रप्रशंसार्थं पठ्यते— तदिति प्रतिपद्यते तत्तदिति वा अन्नमन्नमेव तदभिम्र- तिपद्यत एतां वाव प्रजापतिः प्रथमां वाचं व्याहरदे- काक्षरद्व्यक्षरां ततेति तातेति तथैवैतत्कुमारः प्रथमवादी वाचं व्याहरत्येकाक्षरद्व्यक्षरां ततेति तातेति तयैवै तत्तत- वत्या वाचा प्रतिपद्यते तदुक्तमृषिणा बृहस्पते प्रथमं वाचो अग्रमित्येतद्धयेव प्रथमं वाचो अग्रं यत्प्रैरत नामधेयं दधाना इति वाचा हि नामधेयानि धीयन्ते यदेषां श्रेष्ठं यदद्रिपमासीदित्येतद्ध्येव श्रेष्ठमेतदरिप्रं प्रेणा तदेषां निहितं गुहाऽऽविरितीदमु ह गुहाऽध्यात्ममिमा देवता अद

---

बृहस्पते प्रथमं वाचो अग्र०—ऋ० सं० म० १० सू० ७१ ऋ० १ । यत्प्रैरत नाम०—ऋ० सं० म० १० सू० ७१ ऋ० १ । यदेषां श्रेष्ठं०—ऋ० सं० म० १० सू० ७१ ऋ० १ । प्रेणा तदेषां०—ऋ० सं० म० १० सू० ७१ ऋ० १ ।

अध्या० ३ ख० ७ (१६)] ऐतरेयारण्यकम् । ५१

उ आविर्धिदैवतमित्येतत्तदुक्तं भवति, इति ॥

इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यकाण्डे प्रथमारण्यके तृतीयाध्याये षष्ठः खण्डः ॥ ६ ॥ ( १४ )

अक्षरार्थः पूर्वमेव [ ऐ० आ० १ अ० ३ ख० ३ ] व्याख्यातः । इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयब्राह्मणारण्यक- भाष्ये प्रथमारण्यके तृतीयाध्याये षष्ठः खण्डः ॥ ६ ॥ ( १४ )

---

अथ सप्तमः खण्डः । ( पञ्चदशः )

सूक्तमपि प्रशस्य सामान्येन प्रशंसामभिधाय पुनर्विशेषाकारेण प्रशंसाऽभिधीयते । तत्र प्रथमं सूक्तं प्रशंसति—

तदिदास भुवनेषु ज्येष्ठमिति प्रतिपद्यते यद्वै ज्येष्ठं तन्महन्महद्रूपसमृद्धमेतस्याह्नो रूपम्, इति ।

प्रथमे शस्त्रं प्रारभते । अतिशयेन बहुवृद्धं ज्येष्ठं तादृशम् ।

[*तां सु त इत्यादि प्रशंसति—

तां सु ते कीर्ति मघवन्महित्वेति महद्रूपसमृद्धमेतस्याह्नो रूपम्, इति ।

भूय इत्यादि प्रशंसति—]

भूय इद्धावृधे वीर्यायेति वीर्यवद्रूपसमृद्धमेतस्याह्नो रूपम्, इति ।

भूय इदित्थमिन्द्रो वीर्याय शौर्यार्थं वावृधे वृद्धिं प्राप्तवान् । वीर्यशब्दस्य श्रुतत्वादह्नो रूपस्य वीर्यवत्त्वम् ।

अथ तृचं प्रशंसति—

नृणामु त्वा नृतमं गीर्भिरुक्थैरित्युक्थं वा एतदहरुक्थवद्रूपसमृद्धमेतस्याह्नो रूपम्, इति ।

उत्तिष्ठत्युत्कर्षं प्राप्नोत्येभिरित्युक्थानि शस्त्राणि तद्रूपाभिर्गीर्भिर्हे इन्द्र नृणामु

---

तदिदास भुवनेषु०—ऋ० सं० म० १० सू० १२० ऋ० १ । तां सु ते की०—ऋ० सं० म० १० सू० ९४ ऋ० १ । भूय इद्धावृ०—ऋ० सं० म० ६ सू० ३१ ऋ० १ । नृणामु त्वा०—ऋ० सं० म० ३ सू० ५१ ऋ० ४ ।

* एतच्चिह्नान्तर्गतो मूलग्रन्थो मूलपुस्तकेभ्य उद्धृत्यान्यश्च प्रकल्प्यात्र निवेशितः ।

५२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [१प्रथमारण्यके-

सर्वेषामपि पुरुषाणां मध्ये नृतममुत्तमं पुरुषं त्वामृत्विजोऽर्चन्तीति *प्रष्टव्यम् । तदेतन्महाव्रताख्यमहहरुक्थमुत्कर्षहेतुत्वात् । उक्थवदित्यादि पूर्ववत् [ ऐ० आ० १ अ० २ ख० २ ] ।

सूक्तं प्रशस्य व्यतिषक्तपादयोरक्षरन्यूनतां प्रशंसति—

न्यूनाक्षरे प्रथमे पदे विहरति न्यूने वै रेतः सिच्यते
न्यूने प्राणा न्यूनेऽन्नाद्यं प्रतिष्ठितमेतेषां कामानामक-
रुद्ध्या एतान्कामानवरुन्धे य एवं वेद, इति ।

“तद्दिदास” [ऋ० सं० म० १० सू० १२० ऋ० १] इत्ययं प्रथमपादो दशाक्षरत्वादेकेनाक्षरेण त्रिष्टुभो न्यूनो “नदं वः” [ ऋ० सं म० ८ सू० ६९ ऋ० २ ] इत्ययं पादः सप्ताक्षरत्वादेकेनाक्षरेण न्यूनाऽनुष्टुप्पादद्वयं व्यतिषक्तं भवति । न्यूने वा इत्यादिकं पूर्वमेव [ ऐ० आ० १ अ० १ ख० २ ] व्याख्यातम् ।

“तद्दिदास” [ ऋ० सं० म० १० सू० १२० ऋ० १ ] इत्यस्यामृचि द्वितीयपादाक्षरसंख्यां प्रशंसति—

[+द्वे दशाक्षरे भवत उभयोरन्नाद्ययोरुपाप्त्यै यच्च
पदद्यच्चापादकमित्यष्टादशाष्टादशाक्षराणि भवन्ति यानि
दश नव प्राणा आत्मैव दशमः साऽऽत्मनः संस्कृति-
रष्टावष्टा उद्यन्तेऽश्नुते यद्यत्कामयते य एवं वेद, इति ।]

इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यकाण्डे प्रथमारण्यके तृतीयाध्याये
सप्तमः खण्डः ॥ ७ ॥ ( १५ )

*शिरसि सप्तच्छिद्राणि, अधोभागे द्वे, तन्निष्ठत्वेन प्राणानां नवत्वम् । अनेनैवाभिप्रायेण श्रुत्यन्तरे पठ्यते—“सप्त वै शीर्षण्याः प्राणा द्वाववाञ्चाविति नव” [इति] । दशमाक्षरं तज्जीवात्मस्वरूपम् । यथोक्तनवप्राणापेक्षया दशमत्वात् । अतो या दशाक्षरोक्तिः सेयमात्मनः संस्कृतिः, अतिशयहेतुः । चतुर्विधेषु व्यतिषिक्तार्थेषु प्रत्यक्षरोपचये सत्याष्टावष्टावक्षराण्युद्यन्ते, अवशिष्टानि शिष्यन्ते । तान्येवमुक्तप्रकारेण यो वेद स पुमान्यद्यत्कामयते तत्तत्प्राप्नोति ॥

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयब्राह्मणारण्यकभाष्ये प्रथमारण्यके तृतीयाध्याये सप्तमः खण्डः ॥ ७ ॥ ( १९ )

---

* द्रष्टव्यमिति ग. पुस्तके शोधितः पाठः । + एतच्चिह्नान्तर्गतं मूलं मूलपुस्तकेभ्य उद्धृत्यात्र निवेशितम् । * एतस्मात्प्राक् किंचित्त्रुटितम् ।

१ ख. ग. घ. ‘रुक्थं चेदुक्तं’ । २ घ. ‘त्वादुक्तस्वरूपमेव । उ° ।

अध्या० १ ख० ८(१६)] ऐतरेयारण्यकम् । ५३

अथाष्टमः खण्डः । ( षोडशः )

"तदिदास" [ ऋ० सं० म० १० सू० १२० ऋ० १ ] इत्यादिसूक्तगताना- मृचां "नदं वः" [ ऋ० सं० म० ८ सू० ६९ ऋ० २ ] इत्यादिकया सह यो व्यतिषङ्गः पूर्वं [ ऐ० आ० १ अ० ३ ख० ९ ] विहितस्तमेतं विधिमनूद्य नद- शब्दं व्याचष्टे—

ता नदेन विहरति प्राणो वै नदस्त- स्मात्प्राणो नदन्सर्वः संनदतीव, इति ।

नदशब्दवान्मन्त्रो नद् इत्युच्यते । ताः सूक्तगता ऋचो नदशब्दोपेतमन्त्रेण सह विहरति व्यतिषजति । तस्मिन्मन्त्रे यो नदशब्दः स प्राणमाचष्टे । प्राणस्य कायो- पेतत्वात् । यस्मादेवं तस्मादखिलेषु देहेष्ववस्थितः सर्वः प्राणो नदञ्शब्दं कुर्वन्स- नदतीव, सुषुप्त्यादौ समाश्वासरूपेण सम्यग्ध्वनिं करोत्येव ।

नदशब्दोपेतस्य मन्त्रस्याक्षराणि पादांश्च प्रशंसति—

नदं व ओदतीनामिती१ँ उष्णिगक्षरै- र्भवत्यनुष्टुप्पादैरायुर्वा उष्णिक्व्वागनुष्टु- ब्ददस्मिन्नायुश्च वाचं च दधाति , इति ।

नदं व इत्यस्या ऋचश्चत्वारोऽपि पादाः प्रत्येकं सप्ताक्षराः । तृतीये पादेऽघ्रिया इत्यत्र पकारादिः पृथगक्षरत्वेन गणनीयः । तथा सत्यष्टाविंशत्यक्षरोष्णिक्संपद्यते । पादसंख्यया त्वियमनुष्टुप् । चत्वारो ह्यत्र पादाः पठ्यन्ते । उष्णिहस्तु त्रय एव पादाः । एवमक्षरैः पादैश्च छन्दोद्वयसंपत्तिः । अत्रोष्णिह आयुर्हेतुत्वादनुष्टुभो वाग्विषयत्वाच्च द्यात्मकस्य तस्य पाठेनास्मिन्यजमान आयुर्वाचं च संपादयति ।

अस्या नद्वत्या ऋचोऽहःसूक्तत्रये तृचे च प्रत्यृचं व्यतिषङ्गे सति वा प्रथमाऽऽवृत्तिः संपद्यते । " तदिदास " [ ऋ० सं० म० १० सू० १२० ऋ० १ ] इत्यनयो प्रथमया सह व्यतिषिक्ताया नद्वत्यास्त्रिरावृत्तौ सत्यां मिलित्वा पञ्चविंशतिसंख्या संपद्यते । तामेतां नद्वत्याः संख्यामृगक्षरसंख्यावत्प्रशंसति—

तास्त्रिः प्रथमया पञ्चविंशतिर्भवन्ति पञ्चविंश आत्मा पञ्चविंशः प्रजापतिर्दश हस्त्या अङ्गुलयो दश पाद्या द्वा ऊरू द्वौ बाहू आत्मैव पञ्चविंश-

---

नदं व ओदतीनां०—ऋ० सं० म० ८ सू० ६९ ऋ० २ ।

---

१ क. ॰संख्यायास्त्रित्वय॰ । २ क. ॰या पाठेन प्र॰ ।

५४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्- [१प्रथमारण्यके-

स्तमिममात्मानं पञ्चविंशं संस्करुतेऽथो पञ्चविंशं वा एत-
दहः पञ्चविंश एतस्याह्नः स्तोमस्तत्समेन समं प्रतिपद्यते
तस्माद्ध्ये एव पञ्चविंशतिर्भवन्तीत्यध्यात्मं पञ्चविंशः, इति।

पञ्चविंशतिर्भवन्तीत्यन्तं पूर्ववत्—[ ऐ० आ० १ अ० ३ ख० ९ ]व्याख्येयम्। अत्राध्यात्ममधिदैवतं चेत्युभयथा संख्या प्रशस्यते । तत्र हस्तपादादिगणनया योऽयं पञ्चविंशत्यवयवसमूहोऽभिहितः सोऽयमध्यात्मं द्रष्टव्यः । आत्मानं यजमानस्य देहे- न्द्रियादिसंघातमधिकृत्य वर्तत इत्यध्यात्मम् ।

यद्यपि पञ्चविंशः प्रजापतिरित्युक्तत्वादधिदैवतप्रशंसाऽपि कृतैव तथाऽपि प्रका- रान्तरेण पुनः प्रशंसति—

अथाधिदैवतं चक्षुः श्रोत्रं मनो वाक्प्राणस्ता एताः
पञ्च देवता इमं विष्टाः पुरुषं पञ्चो हैवैता देवता
अयं विष्टः पुरुषः सोऽत्राऽऽ लोमभ्य आ
नखेभ्यः सर्वः साङ्ग आप्यते तस्मात्सर्वाणि
भूतान्या पिपीलिकाभ्य आप्तान्येव जायन्ते, इति।

अथ मनुष्यशरीरगतपञ्चविंशतिसंख्याप्रशंसानन्तरम् । अधिदैवतं देवताशरीर- गता पञ्चविंशत्यन्तर्भूता पञ्चसंख्या प्रशस्यते । तद्यथा—चक्षुरादयः प्राणान्ता एत- च्छब्दाभिधेया या देवताः सन्ति ता एता देवताः पञ्चसंख्याका इमं पुरुषं मनु- ष्यदेहं प्रविष्टाः । तथा चोपरिष्टादाम्नास्यते—“आदित्यश्चक्षुर्भूत्वाऽक्षिणी प्राविशत्, दिशः श्रोत्रं भूत्वा कर्णौ प्राविशन्” [ ऐ० आ० २ अ० ४ ख० २ ] इत्यादिना । यथा देवताः पुरुषशरीरं प्रविष्टास्तथाऽयं पुरुषः पश्चाप्येता देवताः प्राविशत् । एव- मत्रान्योन्यप्रवेशो नाम तादात्म्यापत्तिः । सैव विस्पष्टी क्रियते—स पुरुषो देवताभिः प्रविष्टः स्वयं च देवताः प्रविश्यात्रास्मिञ्शरीरे लोमवर्मनखाग्रपर्यन्तं च सर्वोऽपि साङ्गः संपूर्णावयव आप्यते प्राप्तो दृश्यते । यस्मादेवं चक्षुराद्यभिमानिदेवतानामादि- त्यादीनां देहस्य च परस्परतादात्म्यं तस्मात्पिपीलिकापर्यन्तं सर्वे प्राणाश्चक्षुरादी- न्द्रियैस्तत्तद्लोमकैश्च संपूर्णा एव जायन्ते । अनया देवतागतपञ्चसंख्यारूपावयवप्रशं- सयास्त(सया त)द्वयविरूपा पञ्चविंशतिसंख्या प्रशस्ता वेदितव्या ।

ब्राह्मणोक्तेऽर्थे संपा(वा)दकमन्त्रमुदाहरति—

तदुक्तमृषिणा, इति ।

---

१ ग. घ. ˚दैवं चे˚ । २ ग. घ. ˚स्पष्टा क्रि˚ । ३ ग. घ. ˚तानामादित्यादिभिः । ४ ख. ग. ˚संख्यया रू˚ । घ. संख्ययाऽव˚ । ५ ख. ग. घ. ˚सा तद्˚ ।

अध्या० ३ ख० ८ (१६)] ऐतरेयारण्यकम् । ५५

चक्षुराद्यभिमानिदेवतानां तत्तदिन्द्रियद्वारा देहप्रवेशाद्देहस्य च ताभिस्तैरिन्द्रियै- स्तादात्म्यापत्तेश्च पिपीलिकान्ताः सर्वे प्राणिनः संपूर्णा उत्पद्यन्त इति यद्ब्राह्मणेनोक्तं तदेवर्षिणा सहस्रथेत्यादिना मन्त्रेणाप्युक्तम् ।

सोऽयं मन्त्रः संहितायामेवं समाम्नायते—

“सहस्रधा पञ्चदशान्युक्या यावद्द्यावापृथिवी तावदित्तत् ।
सहस्रधा महिमानः सहस्रं यावद्ब्रह्म विष्ठितं तावती वाक्” इति ।
[ ऋ० सं० म० १० सू० ११४ ऋ० ८ ]

अस्यायमर्थः—सहस्रधा सहस्रसंख्याकेषु ब्रह्मादिपिपीलिकान्तेषु देहेषु पञ्चदश- संख्याकान्युक्थोत्कृष्टानि विद्यन्त इति शेषः । चक्षुः श्रोत्रं मनो वाक्प्राण इत्येतत्प- ञ्चकं तदाधारत्वेन मातापित्रोः सकाशादुद्गतानि पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशरूपाणि भूतानि तानि मातृसंबन्धीनि पितृसंबन्धीनि मिलित्वा दश संपद्यन्ते, चक्षुरादिपञ्चकं चेत्येवं पञ्चदशाङ्गान्युक्योत्कृष्टानि । इत्थं प्राणिदेहेषूपपन्नेषु देहेषु (※द्यावापृथिव्योर्यत्प- रिमाणकमेव(णं विद्यते) तत्प्रमाणे(णं) देहजाते(तं) संपन्नम् ।) सहस्रधा सहस्रसंख्या- केषु देहेषु सहस्रं महिमानः सहस्रसंख्याका महान्तो व्यवहारविशेषा दृश्यन्ते । प्रति- विषयं प्रतिक्षणं दर्शनश्रवणादिव्यवहाराणां निष्पत्तेः । ब्रह्म जगत्कारणं सत्यज्ञाना- दिरूपं वस्तु तस्तु(त्तु) नानाविधप्राणिदेहरूपेण यावदभिधेयं भूत्वा विशेषेण स्थितं तावत्ती तत्परिमाणा वाग्भवति । एकैकस्याभिधेयार्थस्यैकैकनामापेक्षणात् । अत एवा- [न्य]त्र श्रूयते—“सर्वाणि रूपाणि विचित्य धीरो नामानि कृत्वाऽभिवदन्यदास्ते”
[ तै० आ० प्र० ३ अ० १२ ] इति ।

तस्यैतस्य व्याख्यातस्य मन्त्रस्य प्रथमपादं व्याचष्टे—

सहस्रधा पञ्चदशान्युक्येति पञ्च हि दशतो भवन्ति, इति ।

चक्षुरादीनि पञ्चाऽऽकाशादीनि मातृपितृसंबन्धीनि भूत्वा दशैकात्संपूर्णादेहरूपेण निष्पाद्यन्ते ।

द्वितीयपादं व्याचष्टे—

यावद्द्यावापृथिवी तावदित्तदिति यावती

---

सहस्रधा पञ्चदशान्युक्या०—ऋ० सं० म० १० सू० ११४ ऋ० ८ । याव-
द्द्यावापृथि०—ऋ० सं० म० १० सू० ११४ ऋ० ८ ।

---

* एतच्चिह्नान्तर्गतो ग्रन्थः किंचिदसंबद्ध इति तत्स्थाने संहिताभाष्ये विद्यमानो ग्रन्थोऽत्र लिख्यतेऽर्थबोधस्य सौलभ्याय । स यथा—“द्यावापृथिव्योर्यावद्यत्परिमाणमस्ति तावदित्तत्परिमाणमेवाऽऽत्माधिष्ठितं प्राणिदेहजातं भवति । किंच” इति ।

---

१ क. ख. घ. ॰मेव सं॰ । २ क. ग. घ. ॰न्युक्तं॰ । ३ ख. ग. घ. ॰शदशका॰ ।

५६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [१प्रथमारण्यके-

वै द्यावापृथिवी तावानात्मा, इति ।

आत्मा देहविशिष्टो जीवात्मा । द्यावापृथिव्योर्लोकयोर्जीवदेहे पूर्णत्वादात्मनस्तत्समानपरिमाणत्वं द्रष्टव्यम् ।

तृतीयपादं व्याचष्टे—

सहस्रधा महिमानः सहस्रमित्युक्थान्येव तदनु मदति महयति, इति ।

यावन्त्युक्थान्युकृष्टानि चक्षुरादीनि सन्ति तान्येव तत्तेन महिमा(म)शब्देनानुवदनयंमृषिर्मन्त्रो मदति हर्षति । तथा महिमा(म)शब्दप्रयोगात्तान्यङ्गानि महयति ।

चतुर्थपादं व्याचष्टे—

यावद्ब्रह्म विष्ठितं तावती वागिति यत्र ह क्व च ब्रह्म तद्वाग्यत्र वा वाक्तद्वा ब्रह्मेत्येतत्तदुक्तं भवति, इति ।

ब्रह्मैवाभिधेयं जगत्पदार्थरूपेण [यत्र] यत्रास्ति तत्र तत्राभिधायकं नाम । तथा यत्र यत्र वाचकः शब्दस्तत्र तत्राभिधेयपदार्थ ब्रह्मेत्येवमन्योन्यव्याप्तिस्वरूपं भवति । तदेवमुदाहृतेन मन्त्रेण चक्षुरादिपञ्चकोपेतजगत्सृष्टिप्रशंसनाच्चक्षुरादिगतपञ्चसंख्याद्वारेण पञ्चविंशतिसंख्या "नदं वः" [ ऋ० सं० म० ८ सू० ६९ ऋ० २ ] इत्येतदङ्गावृत्तिरूपा प्रशस्ता भवतीति द्रष्टव्यम् ।

अथ तैत्तत्सूक्तगतामृक्संख्यां क्रमेण प्रशंसितुमाद्यसूक्तगतां संख्यां प्रशंसति—

एषां वा एषां सूक्तानां नवर्चं प्रथमं नव वै प्राणाः प्राणानां क्लृप्त्यै, इति ।

विविधानि सूक्तानि शस्त्रार्थं "नदं वः" [ ऋ० सं० म० ८ सू० ६९ ऋ० २ ] इत्यादिकया व्यतिषक्तानि केवलानि चेति । तत्राऽऽद्येनैषामित्यनेन पदेन व्यतिषक्तानि परामृश्यन्ते । "ता नदेन विहरति" इत्येवं व्यतिषक्तानामनन्तरमेव प्रकृतत्वात् । द्वितीयेनैषामित्यनेन व्यतिषक्तान्तर्भूतानि केवलानि परामृश्यन्ते । तानि च "तद्दिदास" ( ऋ० सं० म० १० सू० १२० ऋ० १ ) इत्यादिव्याख्यानप्रकृतानि । तत्र याऽ(चा)क्षरयोजना—एषां व्यतिषक्तानां मध्ये यानि केवलानि सन्ति, ये(ए)षां केवलानां मध्ये यत्प्रथमं तद्दिदासेति सूक्तं तन्नवर्चम् । प्राणाश्च देहगतच्छिद्रवर्तिनां(नो) नवसंख्याका अतः प्राणसंपादनार्थं तत्सूक्तं संपद्यते ।

---

सहस्रधा महिमानः सहस्रं०—ऋ० सं० म० १० सू० ११९ ऋ० ८ । यावद्ब्रह्म विष्ठितं तावती०—ऋ० सं० म० १० सू० ११९ ऋ० ८ ।

---

१ क. ग. घ. तत्सू ।

अध्या० ३ ख० ८ (१६)] ऐतरेयारण्यकम् । ५७

“तां सुते” [ऋ० सं० म० १० सू० ९४ ऋ० १] इत्यादिद्वितीयसूक्त- गतामृक्संख्यां प्रशंसति— षळृचं भवति षड्वा ऋतव ऋतूनामाप्त्यै, इति। “भूयः” [ऋ० सं० म० ६ सू० ३१ ऋ० १] इत्यादितृतीयसूक्तगता- मृक्संख्यां प्रशंसति— पञ्चर्चं भवति पञ्चपदा पङ्क्तिः पाङ्क्तोऽन्नमन्नाद्यस्यावरुद्धयै, इत्यादि*। पङ्क्तिश्छन्दः पञ्चभिश्छन्दःपादैरुपेतमन्नं$^+$ च पङ्क्तिच्छन्दःसाध्यत्वात्क्षेत्रेषु पङ्क्ति- रूपेणोक्त(प्त)त्वाद्वा पङ्क्तिरूपम् । तस्मादियं पञ्चसंख्याऽन्नप्राप्त्यै भवति । “नृणामु त्वा” [ऋ० सं० म० ३ सू० ५१ ऋ० ४] इत्यादिको यस्तृच- स्तद्गतामृक्संख्यां प्रशंसति— तृचो भवति त्रयो वा इमे त्रिवृतो लोका एषामेव लोकानामभिजित्यै, इति । “त्रयो वा” इत्यादि पूर्वमेव [ऐ० आ० १ अ० १ ख० २] व्याख्यातम् । केवलानि सूक्तान्युक्त्वा संख्याद्वारा प्रशस्यैतानि प्रकारान्तरेण प्रशंसति— ता अभि संपद्यन्ते बृहतीं छन्दोऽमृतं देवलोकमेष आत्मैवमु हैवैवं- विदेतयैव संपदाऽमृतमेवाऽऽत्मानमभिसंभवति संभवति, इति ॥ इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यकाण्डे प्रथमारण्यके तृतीयाध्यायेऽ- ष्टमः खण्डः ॥ ८ ॥ ( १६ ) इति बह्वृचब्राह्मणारण्यकाण्डे प्रथमारण्यके तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥

ताः सूक्तगता ऋचोऽभि सर्वतो बृहतीं छन्दः संपद्यन्ते । तद्यथा—त्रिष्टुप्छन्द- स्कास्तृचैकैकः पाद एकादशाक्षरोऽष्टाक्षरेण “नदं वः” (ऋ० सं० म० ८ सू० ६९ ऋ० २) इत्यादिमन्त्रगतेन पादेन संयुज्यते, तदेतदष्टादशाक्षरात्मकं पादद्वय- मेकमर्धं भवति । तादृशे द्वे अर्धे षट्त्रिंशदक्षरां बृहतीं प्राप्नुतः । एवं त्रयोविंशति- संख्या ऋचः सर्वा अपि “नदं वः” इत्यादिसहिताः षट्चत्वारिंशद्बृहत्यो भवन्ति । तदेवं बृहतीं छन्दो विनाशरहितं देवलोकं तत्प्राप्तिहेतुत्वात्तादृशं छन्दः संपद्यत इति

---

* अत्रेतिशब्द एव केवलोऽपेक्षितः, सर्वत्र तन्मात्रस्यैव ग्रहणात्, ग्रहीतुमुचितत्वाच्च । परं चैवमेव पाठः सकलादर्शपुस्तकेषु । $+$ व्रीहियवादिरूपम् ।

१ क. ख. पञ्चऋचं । २ ग. घ. ˚ष्टाक्ष˚ ।