अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

४२० श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० ३ पा० ३ अ० १९ सू० ५७.
यद्वा । ननु लोकेऽपि शृङ्गाररसभाववति पुंसि नार्यां वा त्वदुक्तभावसम्बन्धि-
व्यभिचारिभावाः श्रूयन्ते । सैव सर्वत्र, स एव सर्वत्रेति । एवं सति लौकिकसधर्म-
वत्त्वाञ्च त्वदुक्तभावस्यालौकिकज्ञानादिभ्य आधिक्यं वक्तुं शक्यम्, अलौकिक-
विषयत्वालौकिकत्वमपि न तथेति भवति संशयः । तत्र मनुजत्वरिपुत्वाविज्ञानाना-
मिव कामादिभावेन स्नेहभावस्यापि सम्भवान्नास्यालौकिकत्वमिति पूर्वः पक्षः ।
सिद्धान्तस्त्वस्य भावस्य लौकिकेभ्यो ज्यायस्त्वं मन्तव्यम् । ननूक्तं लोक-
साधारण्यं बाधकमिति शङ्कानिरासाय निदर्शनमाह क्रतुवदिति । यथा दर्शा-
दिषु दोहनाधिश्रयणातञ्चनब्रीह्यवघातादिपुरोडाशभक्षणादीनां लौकिकक्रियातु-
ल्यत्वेन दर्शनेऽपि न लौकिकत्वम्, लौकिकप्रमाणाप्राप्तत्वादलौकिकतत्प्राप्तत्वात्,
तथोक्तप्रमाणरूपवरणलभ्यत्वेन श्रुत्युक्तत्वाञ्च लौकिकत्वमस्य भावस्येति दिक् ।
वस्तुतस्तु ग्रामसिंहस्य सिंहस्वरूपत्वेऽपि न ताद्रूप्यं वक्तुं शक्यम् । तथा
लौकिकपुंसि नार्यां वा तदाभासो रसशास्त्रे निरूप्यते, तद्दृष्टान्तेन भगवद्भावव-
त्सूक्तरितिभावनार्थम्, न तु ऋषीणां लौकिके तात्पर्यं भवितुमर्हति । अत्रोपपत्ति-
भाष्यप्रकाशः।
एतत्सार्थस्य पूर्वाधिकरणत्वेन सामान्यसूत्रार्थविचारेणापि सिद्धप्रायत्वमित्यरुच्या वर्ण-
कान्तरेण सूत्रं व्याकुर्वन्ति यद्वेत्यादि । श्रूयन्त इति । साहित्यग्रन्थेषु भरतसूत्रादौ चोच्यन्ते ।
अलौकिकज्ञानादिभ्य इति । लोकविलक्षणेभ्योऽक्षरज्ञानमुक्तिजीवन्मुक्तिभ्यः । न तथेति
भवति संशय इति । न वक्तुं शक्य इति लौकिकसजातीयधर्मवत्त्वालौकिकविषयत्वाभ्यां
हेतुभ्यां भवति संशय इत्यर्थः । पूर्वपक्षमाहुः तत्रेत्यादि । तत्रेति । भगवति । सिद्धान्तं वदन्तः
सूत्रं व्याकुर्वन्ति सिद्धान्त इत्यादि । प्रतिज्ञायां हेतुं वक्तुं नन्वित्यादिना बाधकमाशङ्क्य
दृष्टान्तं व्युत्पादयन्ति यथेत्यादि । उक्तप्रमाणरूपवरणलभ्यत्वेनेति । अलौकिकप्रमाण-
रूपतल्लभ्यत्वेन । तथाच सर्वात्मभावो लौकिकसदृशत्वेऽपि न लौकिकः, अलौकिकप्रमाणप्राप्त-
त्वात्, लौकिकप्रमाणाप्राप्तत्वाच्च, यागीयदोहनाधिश्रयणादिवत्, यन्नैवम्, तन्नैवम्, लौकिक-
तद्वदिति हेतुसिद्ध्या न प्रतिज्ञायां दोष इत्यर्थः । एतादृशस्य सादृश्यदर्शनजाः शङ्का अविचा-
रकसैवोद्यन्ति, न तु विचारकस्येत्याशयेनाहुः वस्तुत इत्यादि । तथाच विचारकस्तु लोकेऽपि
तथा तदभावं पश्यन्नैवं शङ्कत इत्यर्थः । ननु यदि न सादृश्येन ताद्रूप्यम्, तदा ऋषिभिर्भर-
तादिभिरलौकिकभावधर्मसादृश्यं लौकिके रसे कुतो निरूप्यते, अतस्तद्दर्शनाद्विचारकस्यापि शङ्का
उदेत्येवेत्याकाङ्क्षायामृषीणां तथा तन्निरूपणस्य तात्पर्यमाहुः तथा लौकिकेत्यादि । भग-
रश्मिः ।
तथेतीत्यस्यार्थः । सजातीयेति । सधर्मत्वादित्यस्यार्थः । तत्रेत्यादीति । कामादीति ।
आदिना भयादिपञ्चकम् । 'कामाद्गोप्य' इति वाक्योक्तम् । प्रतिज्ञायामिति । अस्य भावस्य
लौकिकेभ्यो ज्यायस्त्वं मन्तव्यमित्यस्याम् । निरूप्यत इति । शास्त्रान्ते 'परमेण समाधिना'
शास्त्रकरणोक्तेः । तथा तन्निरूपणस्येति । अलौकिकभावधर्मसादृश्येन लौकिकरसनिरूपणस्य ।
1956

माह तथाहीत्यादि । पूर्वोक्तभाववान आत्मनः प्राणादिकं सर्वं दर्शयति श्रुतिः
'तस्य ह वा एतस्यैवं पश्यत' इत्यादिना । इतः पूर्वमपि 'स वा एष एवं पश्य'न्नि-
त्युपक्रम्य, 'आत्मरतिरात्मक्रीड आत्ममिथुन आत्मानन्दः स स्वराड् भवति,
सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवती'ति श्रुतिश्च । न हि लोके एवं सम्भवति, आत्म-
पदानां भगवद्वाचकत्वादिति सर्वोत्तमविषयकभावस्यैव तथात्वं युक्तमिति चोप-
पत्तिर्हिशब्देन सूच्यते ॥ १७ ॥
इति तृतीयाध्याये तृतीयपादे एकोनविंशं भूम्न इत्यधिकरणम् ॥ १९ ॥
भाष्यप्रकाशः ।
यद्भाववद्भूतरितिभावनार्थमिति । भगवति विगाढभाववान् यो भक्तस्तद्रीतिभावनार्थम् । ननु
ऋषीणां तथैव तात्पर्यमित्यत्र किं गमकम्, अत आहुः नह्वित्यादि । तदुक्तं कामसूत्रसमाप्तौ
वात्स्यायनेन 'तदेतद्ब्रह्मचर्येण परमेण समाधिना । विहितं लोकयात्रार्थं न रागार्थोऽस्य संविधिः ।
रक्षन् धर्मार्थकामांस्त्रीन् सम्प्रश्यन् लोकवर्तिनीम् । अस्य शास्त्रस्य तत्त्वज्ञो भवत्येव जितेन्द्रिय'
इति । तथाच यदि लौकिके तात्पर्य स्यात्, एतच्छास्त्रतत्त्वज्ञस्य जितेन्द्रियभवनरूपं फलं न वदेत् ।
एवं भरतोक्ते सङ्गीतशालेपि ज्ञातव्यम् । उपवेदत्वात् । अतः पूर्वोक्त एव निश्चयः । सूत्रशेषमव-
तारयन्ति अत्रेत्यादि । उक्तस्यार्थस्य प्रकृतश्रुत्यभिप्रतत्वे उपपत्तिमाहेत्यर्थः । उपपत्त्यन्तरं बोध-
यितुं हिशब्दार्थमाहुः सर्वोत्तमेत्यादि । तथात्वमिति । सर्वसाधनज्यायस्त्वम् ।
अत्रान्ये, वैश्वानरविद्यामुदाहृत्य, किमिहोभयथाप्युपासनं स्यात् व्यस्तस्य समस्तस्य च,
उत समस्तस्यैव वेति सन्देहे, व्यस्तस्यापि विहितत्वात् फलस्यापि कथनादुभयथेति प्राप्ते, समस्त-
स्यैव न्याय्यम् । आन्तमेकवाक्यत्वात् । यथा 'वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वपेत् पुत्रे जात' इत्यत्र ।
'मूर्धा ते व्यपतिष्यन्मां नागमिष्य' इत्याद्यनर्थस्य व्यस्तोपासने दर्शितत्वाच्चेत्याहुः ।
रश्मिः ।
विगाढेति । षडुपायिजन्यभाववान् । पूर्वोक्त इति । सर्वात्मभावविषयः । उक्तस्येति । ससम्भोग-
मोक्षरूपस्य सर्वात्मभावस्य । प्रकृतश्रुतिः 'तस्य ह एवं पश्यत' इत्यादिः । भाष्ये । लोके
एवमिति । इह लोके जीवन्मुक्तस्य सम्भवति । प्रकृते । सर्वोत्तमेत्यादीति । उपपत्तिरिति ।
युक्तमित्यस्य युक्तिरूपपत्तिस्तद्विषयमित्यर्थात् तद्विशेषणीभूतोपपत्तिः । सर्वात्मभावस्य मूलंत्वेपि मुख्य-
भक्तित्वमादाय पदार्थसङ्गतिरर्थत्वादिति बोध्यम् । वैश्वानरेति । 'प्राचीनशाल औपमन्यव' इत्यस्या-
माख्यायिकायां व्यस्तस्य समस्तस्य वैश्वानरस्योपासनं श्रूयते । व्यस्तोपासनं तावत्, 'औपमन्यव कं
त्वमात्मानमुपास्स' इत्यादि । 'दिवमेव भगवो राजन्निति होवाच, एष वैश्वतेजा आत्मा वैश्वानरोऽयं
त्वमात्मानमुपास्स' इत्यादि । तथा समस्तोपासनमपि । 'तस्य ह वा एतस्यात्मनो वैश्वानरस्य मूर्धैव
सुतेजाश्चक्षुर्विश्वरूपः प्राणः पृथग्वर्त्मात्मा सन्देहो बहुलो बस्तिरेव रयिः पृथिव्येव पादा'वित्यादि । एवं
वैश्वानरविद्याम् । फलस्येति । 'तस्मात् तव सुतं प्रसूतमासुतं कुलं दृश्यत' इति फलस्य । आन्त-
मिति । अन्तं 'तस्य ह वा एतस्ये'ति समस्तोपासनवाक्यम्, तदभिव्याप्य आन्तं एकवाक्यत्वसमस्तस्य
वाक्यत्वं तस्मात् । 'तस्य ह वा' इत्यत्र तच्छब्देन व्यस्तपरामर्शं कृत्वा एतस्येत्यनेनोक्तसमस्तस्याभेदोक्तेः ।
यथा वैश्वानरमिति । प्रथमस्य द्वादशाधिकरणे चतुर्थपादे । 'वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वपेत्, पुत्रे
जाते यदष्टाकपालो भवति गायत्र्यैवैनं ब्रह्मवर्चसेन पुनाती'त्यादि दृष्टिविधायके वाक्ये येयं द्वादशसङ्ख्या
तस्यामष्टत्वादिसङ्ख्यानामन्तर्भाव उक्त इत्यान्तमेकं वाक्यम् । मां नागमिष्य इति । मां प्रति विशेषेण

४२२ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० ३ पा० ३ अ० २० सू० ५८.
नाना शब्दादिभेदात् ॥ ५८ ॥ (३-३-२०.)
पूर्वाधिकरणे सर्वात्मभावस्वरूपादिनिर्णयं कृतवान्, अथ मत्स्यादिरूपाणां
भगवदवतारत्वमविशिष्टमिति सर्वेषां समस्त्योपासना कार्या, उत पार्थक्येनेति
विचारयति । अग्रोपास्याभेदेऽपि रूपभेदादेकत्रोपासकस्याप्यन्यानुपासनलक्षणदोष-
ासम्भवादस्या अप्यसिद्धिसम्भवाच्च समस्यैव सा कार्येति प्राप्ते, सिद्धान्त-
भाष्यप्रकाशः।
तच्चास्माकं रोचते । पूर्वकाण्डे उदवसानीयाख्ये कर्मणि 'अप वै सोमेनेजानाद्देवताश्च यज्ञश्च
क्रामन्ती'त्यादिना देवतायज्ञावरोधार्थं पूर्वं पञ्चकपालं विधाय, ततो 'गायत्रो वा अग्नि'रित्यादिना
तदोषदर्शनेन दूषयित्वा 'अष्टाकपालमाग्नेयं पुरोडाशं पञ्चसङ्ख्याके याज्यानुवाक्ये चोपसंहारे विहि

माह । सर्वेष्ववतारेषु नानैवोपासना कार्या । तत्र हेतुः शब्दादिभेदादिति ।
तत्तत्स्वरूपवाचकशब्दानां मन्त्राणां चादिपदाद्वाकारकर्मणां च भेदादित्यर्थः ।
एतेनैव मिथोविरुद्धानामाकारकमेणामेकत्र भावनस्याशक्यत्वमयुक्तत्वं चेति
भावः सूचितः ॥ ५८ ॥
इति तृतीयाध्याये तृतीयपादे विंशं नाना शब्दादिभेदादित्यधिकरणम् ॥ २० ॥

भाष्यप्रकाशः ।
न्तरावज्ञारूपापराधकृतप्रतिबन्धेनासम्भवात् । तथाचात्र दोषाभावणेप्युक्तरीत्या दोषसम्भवान्न कार्ये-
त्यर्थः । सिद्धान्तं बोधयितुं सूत्रं व्याकुर्वन्ति सर्वेष्वित्यादि । तर्ह्यवज्ञादोषस्य कथं निवृत्तिरित्यत
आहुः एतेनेत्यादि । एतेनैवेति । उपासनभेदस्थापनेनैव । अयुक्तमिति । विरुद्धत्वादयुक्तम् ।
तथाच शक्यस्य युक्तस्याकरणे अपराधः, न त्वशक्यस्यायुक्तस्याकरणे । अतोऽनुपासनस्य तत्रापरा-
धाप्रसञ्जकत्वेन प्रतिबन्धाभावात्सिद्धिरित्यर्थः । एतेन यत् पूर्वं 'न भेदादिति चे'दितिसूत्रेऽधि-
कगुणोपसंहारौचित्यमुक्तम्, तत्प्रकारोत्र दर्शितः । तत्तद्रूपप्राधान्येन ब्रह्मोपासकस्याधिका अपि
गुणा अविरुद्धाः एवोपसंहार्याः, न त्वन्येपीति । तस्मादेषां व्यस्तोपासनमेव कर्तव्यमिति सिद्धम् ।
अन्ये तु, अत्र यासु यासु विद्यासु श्रुतिनानात्वेऽप्यर्थैक्याद्वैद्यैक्यम्, यथा 'मनोमयः
प्राणशरीरः', 'कं ब्रह्म', 'सत्यकामः सत्यसङ्कल्प' इत्यादौ । यथा च, 'प्राणो वा व संवर्गः',
'प्राणो वा व ज्येष्ठः श्रेष्ठः', 'प्राणो ह पिता प्राणो माते'त्यादौ च । तत्र श्रुतिनानात्वस्य गुणा-
न्तरपरत्वात्, विद्याभेदेन विद्यैक्याच्च, स्वपरशाखोक्तं गुणजातं विद्याकार्त्स्न्यार्थमुपसंहार्यमिति
पूर्वपक्षे, शब्दादिभेदाद्विद्याभेदं सिद्धान्तयन्ति । पूर्वतन्त्रे शब्दान्तरादीनां कर्मभेदकत्वेन सिद्ध-
त्वात्, प्रकृते च 'वेद' 'उपासीत' 'ऋतुं कुर्वीते'त्यादिशब्दभेदात् । आदिपदेन यथासम्भवं
गुणादीनामपि भेदस्य सङ्ग्रहश्च । नच शब्दभेदेपि 'यजति' 'जुहोती'त्यादिवत् 'वेदोपासीते'-
त्याद्यावर्यभेदाभावान्न भेद इति वाच्यम् । तथाप्येकस्मिन्नेव वेद्ये प्रतिप्रकरणमितरेतरव्यावृत्तगुणो-
पदेशरूपानुबन्धभेदेन तस्यां तस्यां विद्यायां तादृक्तादृग्गुणविशिष्टस्यैवोपास्यतया विद्याभेदोपपत्तेः ।
एवं स्थितेपि 'सर्ववेदान्तप्रत्यये'त्यादि द्रष्टव्यमिति चाहुः ।

रश्मिः ।
सुबोधिन्यां संनिवेशोऽवताराणां स्पष्टः । उक्तरीत्येति । अव्यवहितपूर्वोक्तरीत्या । तत्प्रकार इति ।
व्यस्तोपासनायामपराधाभावजनकत्वमवतारेऽधिकगुणोपसंहारो दर्शितः । किञ्च, अविरुद्धेत्यादिः
प्रकारः । तेषामिति । मत्स्यादीनाम् । आभरणादिरूपत्वे तत्तद्वाचकशब्दानां मन्त्राणां चादिपदाद्वाकार-
कर्मणां च भेदादेवकारः । शब्दान्तरेति । आदिनाभ्याससंज्ञे । वेद इति । अमः सुः । वेदम् ।
गुणादीनामिति । वेदत्वादिवगुणाः । आदिना संज्ञारूपे । वेदोपासीतेति । वेदशब्दामोडा ।
वेदमुपासीतेति । अर्थभेदेति । 'यज देवपूजासङ्गतिकरणदानेषु' । 'हु दानादनयोः' । अत्र दानरूपा-
र्थभेदवत् 'वेदोपासनं कुर्वीत' 'ऋतुं कुर्वीते'त्यर्थभेदाभावात् । प्रतिकरणमिति । करणं करणं शब्दं
शब्दम् । वीप्सायां प्रतिः । इतरेतरस्मिन् मनोमयादौ व्यावृत्ता ये गुणा मनोमयत्वादयः तेषामुपदेशरू-
पोऽनुबन्धः मुख्यमपाथी तस्य भेदस्तेन । 'अनुबन्धः प्रकृत्यादेर्दोषोत्पादे विनश्वरे । मुख्यमपायिनि
शिशौ प्रवृत्तस्यानुवर्तन' इति विश्वः । स्थितेपीति । विद्याभेदे । सर्वेति । आविष्कृतत्वादिशेषदर्शनेन

१. अयुक्तं प्रकाण्डे । २. रश्मौ प्रतिकरणम् ।
1959

"? Is "विश्राम" ever used as feminine, or is it "विश्रान्तायाम्"?
Wait, what about "विश्रामाय, अनिवृत्तिरूपायां"?
Wait! Look at:
"विश्रामाय" (for rest/cessation) + "अनिवृत्तिरूपायां"? No, mukti is निवृत्तिरूपा, not अनिवृत्तिरूपा.
Wait, is it "विश्रामाय, निवृत्तिरूपायां"?
Then why double न?
If it were विश्रामाय + निवृत्तिरूपायां, there would be ONLY ONE न: विश्रामाय निवृत्तिरूपायां!
The double न (न्नि) PROVES that the preceding word ended in anusvara/m!
"...याम्" + "निवृत्तिरूपायां" -> "...यान्नि..."!
Now, what is "...याम्"?
Is it a feminine adjective agreeing with "निवृत्तिरूपायां" and "तत्तदवतारसायुज्यरूपायां"?
YES! "निवृत्तिरूपायां" is feminine locative (सप्तमी)!
"तत्तदवतारसायुज्यरूपायां" is feminine locative (सप्तमी)!
So the word before it MUST BE a feminine locative (सप्तमी) ending in "-याम्"!
What mukti is described as "...याम् निवृत्तिरूपायां तत्तदवतारसायुज्यरूपायां"?
Mukti has two aspects

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ४३५
काम्यास्तु यथाकामं समुच्चीयेरन्न वा पूर्वहेत्वभावात् ॥ ६० ॥ (३-३-२२.)
येषु तूपासनेषु भिन्नानि भिन्नानि फलान्युच्यन्ते, तत्र त्वनेकफलार्थिनस्तत्त-
त्फलोपासनानि समुच्चीयेरन्, अविशिष्टफलत्वाभावात् । यत्र त्वेकस्यैवोपास-
नस्य स्वकामितानेकफलत्वं श्रूयते, तत्र तथैव चेदुपासनं करोति, तदा न समु-
च्चीयेरन्नपि । स्वकामितेष्वेकतरस्य तदन्यफलवैशिष्ट्येनाविशिष्टफलत्वाभावादिति
पूर्वहेत्वभावादितिसिद्धप्रयोगाभिप्रायेणोक्तमिति ज्ञेयम् ।
अथवा। कामैक्ये नियतफलकानि तानि न समुच्चीयेरन्।अत्र हेतुः स्पष्टः॥६०॥
इति तृतीयाध्याये तृतीयपादे द्वाविंशं काम्याधिकरणम् ॥ २२ ॥
भाष्यप्रकाशः।
च मुक्तौ विशेषाभावेन च फलस्याविशिष्टत्वात् समुच्चये अप्रयोजकत्वदोषापत्तेश्च विकल्प एव
ज्यायानित्यर्थः । एतेनैव ब्रह्मप्राप्तिफलानां सद्ब्रह्मदहरविद्योपकोसलविद्याशाण्डिल्यविद्याक्षरवि-
द्यादीनां एकफलानां प्राणादिविद्यानां च विकल्पोऽवगन्तव्य इत्यपि बोधितम् । अत्र सर्वेऽप्ये-
वमेवाहुः ॥ ५९ ॥ इत्येकविंशं विकल्पाधिकरणम् ॥ २१ ॥
काम्यास्तु यथाकामं समुच्चीयेरन् न वा पूर्वहेत्वभावात् ॥ ६० ॥ 'अविशिष्ट-
फलत्वा'दित्यस्य विकल्पहेतोः प्रत्युदाहरणमिदम् । एवं मुक्तिफलिका उपासना विचार्य, काम्यासु
पक्षद्वयस्य सम्भवात् ताः पृथक् विचारयतीत्याशयेन सूत्रं पठित्वा व्याकुर्वन्तस्तत्र तत्तत्फलानां
काम्यत्वादुपासनानां समुच्चयपक्षं व्याकुर्वन्ति येष्वित्यादि । येषु, 'स यो नाम ब्रह्मेत्युपास्ते
यावन्नाम्नो गतं तत्रास्य कामचारो भवति', 'सर्वं वै तेऽन्नमाप्नुवन्ति येऽन्नं ब्रह्मोपासते' इत्यादिषु
तथेत्यर्थः । एवं समुच्चयपक्षं व्याख्याय 'न वा' इति पदाभ्यामुक्तमसमुच्चयपक्षं व्याकुर्वन्ति यत्र
त्वित्यादि । श्रूयते इति । यथा भार्गव्यां विद्यायां 'य एवं वेद प्रतितिष्ठति, अन्नवानन्नादो
भवति महान् भवति प्रजया पशुभिर्ब्रह्मवर्चसेन महान् कीर्त्ये'ति श्रूयते । तत्र तथैव चेत् ।
तदुक्तसकामितसकलफलसाधकतया चेदुपासनं करोति, तदा तत्फलकान्यन्यानि 'तत्प्रतिष्ठे-
त्युपासीत' 'तन्मह इत्युपासीते'त्यादीनि तत्तदुक्तान्युपासनानि न समुच्चीयेरन्नपि । अत्रापि
हेतुः पूर्वहेत्वभावादिति । तं विवृण्वन्ति स्वकामितेष्वित्यादि । सकामितफलेष्वेकतरस्य
फलस्य तदन्यफलवैशिष्ट्येन अविशिष्टफलत्वाभावादिति । तथाच समुच्चये अविशिष्टफलत्वाभा-
रश्मिः।
नित्यानां प्रत्यवायपरिहारः, ज्योतिष्टोमस्य स्वर्गः। कारीर्या वृष्टिः। तद्वदुपासनानां न, किन्तु मुक्तिफलकत्वं
अविशिष्टत्वं सर्वासूपासनासु तस्मात् । अप्रयोजकत्वमपरोपासनायाः, अतोऽप्रयोजकत्वदोषापत्तेः॥५९॥
काम्यास्तु यथाकामं समुच्चीयेरन् वा पूर्वहेत्वभावात् ॥ ६० ॥ विकल्पहेतो-
रिति । पूर्वसूत्रोक्तस्य । प्रत्युदेति । नित्येषु कर्मसु विकल्प उक्तः । काम्येषु समुच्चय उच्यते । तत्र
विधिफलयोः समानत्वंहेतुः, अपरस्याप्रयोजकत्वदोषापादकत्वाच्चातः । तत्राविशिष्टमुक्तिमात्रफलत्वात् ।
अत्र काम्येषु तु विशिष्टस्य मुक्तिमात्रस्य फलस्याभावरूपात् पूर्वहेत्वभावरूपहेतोः प्रतिकूलमुदाहरणम् ।
विधिफलयोः समानत्वेऽपरस्याप्रयोजकत्वम्, विधिफलयोरसमानत्वेऽपरस्य प्रयोजकत्वम्, परन्तु
कामनानियमितमिति । तत्रेति । काम्येषु । समुच्चयेति । यथा सेवायां न पुत्रेण नापि पशुना कार्यम्,
किन्तु समुच्चितेन पुत्रादिना, अतः समुच्चयपक्षम् । स य इति । सः यः इतिच्छेदः । इत्यादीति ।
१. फलकत्वम् । २. फलप्राप्तिफलानाम् ।
५४ ब्र० सू० र० 1961

४२६ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० ३ पा० ३ अ० २२ सू० ६१.
अङ्गेषु यथाश्रयभावः ॥ ६१ ॥ (३-३-२२.)
प्रधानेषु निर्णयमुक्त्वाङ्गेषु तमाह । एकार्थसाधकानामुपासनानां भेदेनाङ्गभेदे-
ऽप्येकतरोपासने फलैक्याद्यङ्गानि तत्र समुच्चीयेरन् नेति संशये, निर्णयमाह । उपास-
नाङ्गानां तदेवाश्रयः, तथाच यदङ्गं यदुपासनाश्रितम्, तत्रैवास्य भाव इत्यर्थः ॥६१॥
भाष्यप्रकाशः।
बोऽनेकफलत्वात्, समुच्चयाभावे त्वविशिष्टफलत्वाभावस्तत्फलसम्बन्धिफलविशिष्टत्वादिति भेदेऽपि
‘पूर्वहेत्वभावा’दिति यत्सूत्र उक्तम्, तत्तथेत्यर्थः । अत्र व्याख्यानक्लेशात् पक्षान्तरमाहुः अथवे-
त्यादि । कामैक्ये इति । एकमात्रविषयत्वेन तदैक्ये । अत्र हेतुः स्पष्ट इति । अस्मिन् पक्षे
तेषां फलभेदेन विशिष्टफलतया ऽविशिष्टफलत्वाभावरूपः पूर्वहेत्वभावः स्फुट इत्यर्थः ।
अत्रापि मध्वाचार्यमिश्रव्यतिरिक्तानां सर्वेषामैकमत्यम् । अस्माकं त्वेतावान् विशेषः ।
अत्र सूत्रे काम्यपदादुद्गीथाद्युपासना अपि संगृहीतुं शक्यन्ते । तास्वपि ‘यदेव विद्यया करोती’-
त्यादिभिः फलश्रवणात् । कामपदाभावेपि रात्रिसत्रन्यायेन काम्यत्वस्य शक्यत्वादिति ॥ ६० ॥
इति द्वाविंशं काम्याधिकरणम् ॥ २२ ॥
अङ्गेषु यथाश्रयभावः ॥ ६१ ॥ कर्माङ्गत्वेपि स्वव्यापारेण फलसाधने उपासनान्त-
रानपेक्षत्वात् प्रधानानामुद्गीथाद्युपासनानामपि काम्यत्वेन यथाकामं समुच्चयविकल्पयोः पूर्वसू-
त्रेणैव सिद्धत्वादत्र विषयान्तरं बोधयन्तोऽधिकरणमवतारयन्ति प्रधानेत्यादि । अन्यानपेक्ष-
तया स्वव्यापारद्वारा फलजनकानि प्रधानानि, तेषु समुच्चयादिनिर्णयमुक्त्वा, अन्यापेक्षतया तथा
फलजनकेष्वङ्गेषु निर्णयमाहेत्यर्थः । ननु किं प्रयोजनं येन पृथगारम्भ इत्यत आहुः एका-
र्थेत्यादि । एकोऽर्थः एकं फलम्, तत्साधकानामेकेषामुपासनानां रूपादिभेदेन भेदेपि तेषां
मध्य एकतरोपासनेऽन्येषामस्य च फलैक्यात् तत्फलार्थं यान्यङ्गानि तत्र तत्रोक्तानि, तान्येकस्मि-
रश्मिः।
अन्यत्र द्रष्टव्यानि । तथेत्यर्थ इति । भिन्नानि भिन्नानि फलान्युच्यन्त इत्यर्थः । भाष्ये । अ-
विशिष्टेति । सूत्रे पूर्वहेत्वभावादित्युक्तम्, अत एवेति चोक्तम् । ‘अत एव प्राण’ इत्यतिदेशाधि-
करणवत् । अतोऽस्य प्रयोगसाम्यप्रायवर्णनं क्लिष्टप्रयोगात् करिष्यन्ति । प्रकृते । असमुच्चयेति ।
‘न वा समुच्चीयेर’न्निति योजनासिद्धं पक्षम् । तदुक्तेरिति । यथा ‘अकामः सर्वकामो वा मोक्षकाम
उदारधीः । तीव्रेण भक्तियोगेन यजेत पुरुषं पर’ मित्यत्र तीव्रभक्तियोगः । तत्र नान्यकर्मसमुच्चयः ।
तत्तथेति । क्लिष्टप्रयोगाभिप्रायेणोक्तमित्यर्थः ॥ ६० ॥ इत्येकविंशं विकल्पाधिकरणम् ॥ २१॥
अङ्गेषु यथाश्रयभावः ॥ ६१ ॥ उपासनेति । अवयव्यतिरिक्तोपासनान्तरानपेक्षत्वात्
अवयविनश्चावयवमात्रत्वादवयव्यनङ्गीकारेण । काम्यत्वेनेति । ‘आपयिता ह वै कामानां भवति, य
एतदेवं विद्वानक्षरमुद्गीथमुपास्त’ इति श्रुतेस्तथा । फलसम्बन्धित्वं प्रधानत्वमङ्गेष्वपीति प्रधान-
लक्षणान्तरमाहुः अन्यानपेक्षेति । एकतरेति । महाभाष्यप्रयोगाद्बहुनां निर्धारणे डतरप् ।
१. तस्य । २. श्रीपुरुषोत्तमैर्भाष्यप्रकाशस्यान्तिमशोधे ‘काम्यास्तु’ इति सूत्रं पृथगधिकरणत्वेन निर्दिष्टम् । अतस्त-
दनुसारण ‘काम्यास्तु’ इत्यादि द्वाविंशमधिकरणं भवति । श्रीकृष्णचन्द्रैः श्रीगोपेश्वरैश्च ‘काम्यास्तु’ इति पृथगधिकरणत्वेन न
निर्दिष्टम्। तैश्च तस्यैकविंशे विकल्पाधिकरणेऽन्तर्भावः कृतः । श्रीपुरुषोत्तमैरपि पूर्वमेवमेव निर्दिष्टम् । वेदान्ताधिकरणमाला-
यां त्वस्मिन् पादे पञ्चविंशत्यधिकरणानि, भाष्यप्रकाशिकावृत्तौ चतुर्विंशत्यधिकरणानि । अतः प्रकाशे पञ्चविंशत्यधिकरणानि,
रश्मौ च चतुर्विंशतिरित्यसामञ्जस्येन योजितमिति ।
1962

ला - नां
Wait!
"प्रतिष्ठाद्भवत्त्वान्नन्नादत्वादीनाम्"?
Wait, Taittiriya Upanishad: "प्रतिष्ठा। परमे व्योमन् प्रतिष्ठिते य एवं वेद प्रतितिष्ठति, अन्नवानन्नादो भवति, महान् भवति प्रजया पशुभिर्ब्रह्मवर्चसेन, महान् कीर्त्या।"
Notice the words: "प्रतिष्ठा", "अन्नवान्", "अन्नादः"!
So:
"प्रतिष्ठाद्भवत्त्वान्नन्नादत्वादीनाम्"?
Wait, "प्रतिष्ठा" then "अन्नवान् अन्नादः भवति"?
Wait! Is that word "प्रतिष्ठाऽन्नवत्त्वान्नन्नादत्वादीनाम्"?
Let's read carefully:
प्र (pra)
ति (ti)
ष्ठा (ṣṭhā)
ऽ (avagraha) or द् (da)?
Look at the character after ष्ठा:
It has a loop... wait, is it 'ऽ' (avagraha)?
No, look at: "प्रतिष्ठाभवत्त्वान्न"? Or "प्रतिष्ठाऽन्नवत्त्वान्"?
Wait: "अन्नवान्" -> "अन्नवत्त्व"!
Look at: "प्रतिष्ठा" then "ऽन्नवत्त्वान्नन्नादत्वादीनाम्"!!
Wait, look:
ष्ठा (ṣṭhā)
ऽ (avagraha)
न्न (nna)
व

४९८ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० ३ पा० ३ अ० २४ सू० ६३.
समाहारात् ॥ ६३ ॥ (३-३-२४.)
कर्ममार्गीयोपासने निर्णयमुक्त्वा ज्ञानमार्गीयोपासने तमाह । अथर्वोपनि-
षत्सु नृसिंहोपासनादिषु मत्स्यकूर्मादिरूपत्वेनापि स्तुतिः श्रूयते । श्रीभागवते
च, 'नमस्ते रघुवर्याये'त्यादिरूपा स्तुतिर्ब्रजनाथे । एवं सति रूपभेदेऽपि भगवदवं-
तारत्वाविशिष्टत्वादेकस्मिन् रूपे रूपान्तरसमाहारो दृश्यत इति सर्वरूपत्वे-
नैकत्रोपासनमपि साध्वित्यर्थः ॥ ६३ ॥
गुणसाधारण्यश्रुतेश्च ॥ ६४ ॥
ऐश्वर्यवीर्यादिगुणानां सर्वेष्ववतारेषु साधारण्यं श्रूयते । तेन धर्मिधर्माणा-
मैक्यात् पूर्वोक्तं साध्वित्यर्थः ॥ ६४ ॥
इति तृतीयाध्याये तृतीयपादे चतुर्विंशं समाहाराधिकरणम् ॥ २४ ॥
भाष्यप्रकाशः ।
समाहारात् ॥ ६३ ॥ सूत्रप्रयोजनमाहुः कर्ममार्गीयेत्यादि । कर्माङ्गतया कर्ममार्गीयेषु
सामाद्युपासनेषु अङ्गनिर्णयमुक्त्वा, ज्ञानाङ्गतया ज्ञानमार्गीयेषु तेष्वङ्गनिर्णयमाहेत्यर्थः । सूत्रं
व्याकुर्वन्तो विषयमाहुः अथर्वेत्यादि । अत्र मत्स्यकूर्मादिपदात् पूर्वं ब्रह्मविष्ण्वादीतिपदस्य
त्रुटिर्बोध्या । तथाच नृसिंहोपासनायां 'यो वै नृसिंहो देवो भगवान् यश्च ब्रह्मा तस्मै वै नमो नम'
इति, श्रीरामोपासनायां च 'यो वै रामचन्द्रः स भगवान् ये च मत्स्यकूर्माद्यवतारास्तस्मै वै नमो नम'
इत्येवं विभागेन स्तुतिः श्रूयत इत्यर्थः । द्वितीयं पौराणोदाहरणम् । एवं विषय उक्तः । तत्र
तत्सर्वरूपत्वेनोपासना कार्या, उत तेषां रूपाणां विरुद्धधर्मवत्त्वात् तथा न कार्येति संशये, शब्दादि-
भेदेन नानोपासनस्य पूर्वमुक्तत्वात् सर्वरूपत्वेनोपासने च तद्विरोधान्न कार्येति प्राप्तम् । तत्र सिद्धान्तं
वक्तुं सूत्रं व्याकुर्वन्ति एवं सतीत्यादि । अत्र 'अङ्गेषु यथाश्रयभाव' इत्यनुवर्तते । समाहार इति ।
एकीभावः । तथाच ज्ञानमार्गीयोपासनाङ्गेष्वपि यथाश्रयभावे सति, 'रूपभेदेपी'त्यादिनोक्तरीत्या
समाहारदर्शनात् तथेत्यर्थः । एतदेवाभिप्रेत्य 'मेदान्नेति चे'दिति सूत्रे 'उपासनाविषयेष्वि'-
त्यादिनावतारेष्वपि सर्वगुणोपसंहारौचित्यमुक्तम् ॥ ६३ ॥
अत्र हेत्वन्तरं सूत्रान्तरेणाह ।
गुणसाधारण्यश्रुतेश्च ॥ ६४ ॥ अत्र चकारोऽधिकरणपूर्णत्वद्योतकः । शेषं प्रकटार्थम् ।
तथाच भगवत्त्वप्राधान्योपासने एवं सर्वरूपत्वेनोपासनं कार्यम्, तत्तद्रूपप्राधान्येनोपासने तथा न
कार्यमिति विभागान्न कोपि विरोध इत्यर्थः ॥ ६४॥ इति चतुर्विंशं समाहाराधिकरणम् ॥ २४॥
रश्मिः ।
समाहारात् ॥ ६३ ॥ पूर्वकाण्डव्यवच्छेदेन वेदान्तपरिच्छिन्नकर्ममार्गीयोपासन इत्यर्थं मत्वाहुः
कर्माङ्गतयेति । 'यदेव विद्यये'ति श्रुतिविषयेषु सामोपनिषदुक्तोपासनेषु पूर्वाधिकरणे निर्णयमुक्त्वा,
आदिना यजुः 'तमेतं वेदानुवचनेने'ति श्रुत्याहुः ज्ञानाङ्गतयेति । मत्स्यकूर्मश्रुत्यभावं नृसिंहोपासने-
ऽदृष्ट्वाहुः अत्र मत्स्येति । तथाचेति । श्रुतौ पूरिते च । आदिना रामोपासनेत्याशयेनाहुः श्रीरा-
मेति । नृसिंहोपासना आदिर्यासां रामोपासनादीनां ता नृसिंहोपासनादयः तासु । अत्रातद्गुणसंविज्ञाने
नृसिंहोपासनानन्वयः श्रूयत इत्यनेनेत्याशयः । अनन्वयापेक्षायां तु न त्रुटेः प्रयोजनम् । यथाश्रयभाव
इति । यथाश्रयभावो व्याकृतः । तथेत्यर्थ इति । सर्वरूपत्वेनैकत्रोपासनमपि साध्वित्यर्थः ॥ ६३ ॥
गुणसाधारण्यश्रुतेश्च ॥ ६४॥ तत्तद्रूपेति । मत्स्यत्वादिरूपप्राधान्ये तु । मत्स्य इति प्रतीतिः,
न तु मत्स्यो भगवानिति प्रतीतिरिति भावः ॥६४॥ इति त्रयोविंशं समाहाराधिकरणम् ॥२३॥
१. अवतारत्वस्य ।
1964

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ४२९

न वा तत्सहभावाश्रुतेः ॥ ६५ ॥ (३-३-२५.)
नन्वेवमुपासनं नित्यम्, उत वैकल्पिकमिति संशये, उक्तरीत्या नित्यत्वे प्राप्ते,
तन्निषेधमाह नेति । किन्तु वा, विकल्प एवैवमुपासन ऐच्छिकः, तत्र हेतुमाह
सहभावाश्रुतेरिति । नियमतस्तेषां रूपाणां सहभावश्रवणं चेत् स्यात्, तदा
स्यात्तथोपासनस्य नित्यता, न त्वेवम्, अतो विकल्प एवेत्यर्थः ॥ ६५ ॥
दर्शनाच्च ॥ ६६ ॥
योपि रूपान्तरसमाहारपूर्वकमुपास्ते, सोप्येकं रूपमुपास्यत्वेन मत्वा तत्त-
थोपास्त इति फलं तस्यैकस्यैव रूपस्य दर्शनं भवति, न तु सर्वेषाम्, इतोपि हेतो-
र्विकल्प एवेत्यर्थः । एतद्दृष्टान्तेन यस्मिन् रूपे यादृग्धर्मवत्त्वं श्रूयते, तादृग्धर्मवि-
शिष्टमेवैकं रूपमुपास्यमिति व्यासहृदयमिति ज्ञायते । उपासनानिर्णयान्ते दर्श-
नात्मकहेतूक्त्या सर्वोपासनानां भगवत्साक्षात्कारः फलमिति ध्वन्यते । माहा-
त्म्यज्ञापनार्थं परं सर्वावताररूपत्वं यथार्थमेव कैश्चिज्ज्ञाप्यते । यथार्थत्वान्न-
भाष्यप्रकाशः।
न वा तत्सहभावाश्रुतेः ॥६५॥ अधिकरणमवतारयन्ति नन्वित्यादि। सर्वरूपत्वेनैका-
वतारोपासनं नित्यं अग्निहोत्रदर्शपूर्णमासादिवत् क्रमेण समुच्चेतव्यम्, उतैकमेव यावज्जीवं कर्तव्य-
मित्येवं वैकल्पिकमिति संशये, उक्तरीत्या सर्वेषां सर्वरूपत्वेनैश्वर्यादिगुणसाधारण्याच्च क्रमिकसमु-
च्चये प्राप्ते, तस्य समुच्चयस्य निषेधमाहेत्यर्थः। व्याकुर्वन्ति नेतीत्यादि। चेत्स्यादिति। 'दर्शपूर्णमा-
साभ्यामिष्ट्वा सोमेन यजेते'त्यादिवच्चेत् स्यात्। शेषं स्फुटम्। एतमेव विकल्पमभिसन्धाय स्वाध्यायसूत्रे
सवद्दृष्टान्तव्याख्यानोत्तरं 'प्रकृतेपी'त्यादिना तत्तद्रूपे तत्तदसाधारणधर्मोपसंहारो व्यवस्थापितः ॥६५
दर्शनाच्च ॥ ६६ ॥ पूर्वसूत्रात्तत्पदमन्त्रानुवर्तत इत्याशयेन सूत्रं व्याकुर्वन्ति योपीत्यादि।
तत्तथोपास्त इति। तत् एकमवताररूपं सर्वरूपवत्तयोपास्ते। एतद्दृष्टान्तेनेति। दर्शनदृष्टान्तेन।
एतेन पूर्वाधिकरणोक्तपक्षस्य गौणता सूचिता। तथा दर्शनामात्रादिति। सर्वनिरूपणान्ते एवं कथ-
नस्य तात्पर्यमाहुः उपासनेत्यादि। ननु यद्येकस्यैव रूपस्य दर्शनम्, तदा सर्वरूपोपसंहारबोधनस्य
किं प्रयोजनम्, अत आहुः माहात्म्येत्यादि। कैश्चिदिति। स्मृतिपुराणादिवाक्यैः। तदपी-
ति। सर्वरूपोपसंहरणम्। तथाचैकरूपदर्शनेपि सर्वरूपोपसंहारोऽप्येकदेशिनां न दुष्ट इति भावः।
अन्ये तु इदं षट्सूत्रमेवाधिकरणमङ्गीकृत्य, कर्माङ्गभूतेषूद्गीथादिषु य आश्रिता वेदत्रय-
विहिताः प्रत्ययास्ते समुच्चीयेरन्, उत यथाकामं स्युरिति संशये, प्रत्ययाश्रयभूताः स्तोत्रादयो
रश्मिः।
न वा तत्सहभावाश्रुतेः ॥ ६५ ॥ स्पष्टम् ॥ ६५ ॥
दर्शनाच्च ॥ ६६ ॥ सर्वरूपवत्तयेति। रामस्य हासरूपत्वं वामनस्य कटिभूषणरूपत्व-
मित्येवमादिप्रकारेण। भाष्ये। न तु सर्वेषामिति। रामादीनां हासादिरूपत्वादिति भावः।
उपासनेत्यादीति। 'भगवदिति। चित्तशुद्धिद्वारेति ज्ञेयम्। माहात्म्येति। महात्मनो व्यापकस्य
भावो मत्स्यादिः 'अरूपव'त्सूत्रसिद्धमाहात्म्यं तस्य ज्ञापनार्थम् कर्माङ्गेति। 'इत्याह नास्तिक्यनिराकरि-
ष्णुरात्मास्तितां भाष्यकृदत्र युक्त्या। दृढत्वमेतद्विषयः प्रबोधः प्रयाति वेदान्तनिषेवणेने'ति पूर्वमीमांसा-
कारिका। प्रत्यया ज्ञानानि अङ्गविषया बोध्याः। प्रत्ययेति। प्रत्ययाश्रयाः ज्ञानविषयाः स्तोत्राश्रयाः।
1965

यहाँ प्रस्तुत पृष्ठ का देवनागरी लिपि में पंक्ति-दर-पंक्ति लिप्यन्तरण है:

४३० श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० ३ पा० ३ अ० २५ सू० ६६.
दप्यविरोधीति ज्ञेयम् ॥ ६६ ॥
इति तृतीयाध्याये तृतीयपादे पञ्चविंशं न वा तत्सहभावाश्रुतेरित्यधिकरणम् २५
इति श्रीवेदव्यासमतवर्तिश्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिते श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणु-
भाष्ये तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः समाप्तः ॥ ३ ॥ ३ ॥
भाष्यप्रकाशः।
यथा समुच्चीयन्ते, एवं तदाश्रिताः प्रत्यया अपि । तत्रानुशिष्टेत्यादिभ्यो हेतुभ्यः समुच्चीयेरन्निति
पूर्वपक्षे, सहभावाश्रवणादिहेतुभ्यां यथाकामं स्युरिति सिद्धान्तयन्ति ।
तन्नास्माकं रोचते । यथाकामसूत्रोक्तहेतुनैव तादृशनिर्णयसम्भवेनैतद्वैयर्थ्यात् । गुणसाधा-
रण्यसूत्रे पूर्वपक्षसमाप्त्या शिष्टिसूत्रस्थचकारवैयर्थ्यापत्तेश्चेति । तस्मात् पूर्वोक्तमेव युक्तमिति दिक् ।
अत्रायं संग्रहः । 'सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ती'ति श्रुतेः सर्वस्य वेदस्य ब्रह्मविद्यात्वम्, 'इति-
हासपुराणं च वेदानां पञ्चमं वेद'मितिश्रुतेर्वेदपदेन तयोरपि सङ्ग्रहात्तयोरपि तथात्वम् । 'द्वे विद्ये
वेदितव्ये' इत्याद्याथर्वणश्रुतेर्ऋग्वेदादिरूपा अपरा, अक्षराधिगमिका परेति फलतो विभागः ।
परास्वपि 'ब्रह्मविदामोति परम्', 'अक्षरात् परतः पर' इति श्रुतेः पुरुषोत्तमस्य तत आधिक्ये
तद्विद्यानां विषयफलयोर्बलादक्षरविद्यातोऽप्याधिक्यम् । परास्वपरासु च तत्तद्भेदीकासु सर्ववेदा-
न्तप्रत्ययसूत्रोक्तहेतुना फलसंयोगरूपचोदनानामविशिष्टत्वे विद्यैक्यनिर्णयः । तन्मध्ये अन्यतर-
साम्नावे तु विद्याभेदः । गुणोपसंहारस्तु प्रायशो रूपैक्यात् प्रयोजनैक्याद्वा, कचित्स्वर्थवादतौ-
ल्यादपि । स च स्वाध्यायसूत्रोक्तैर्निरूपणप्रकारभेदाधिकारिभेदसम्बन्धिभेदैः 'योज्यया
सन्त'मिति वाक्यरोक्तदोषपत्त्या च कासुचिदात्मविद्यासु बाध्यते, कर्मणि तु पूर्वोक्तैस्त्रिभिर्न्यूना-
तिरिक्तप्रायश्चित्तश्रवणाच्च बाध्यते । तदभावे तु भवति । परविद्या अपरविद्याश्च फलैक्ये
रश्मिः।
वाचकत्वेनाङ्गत्वादित्येन समुच्चीयन्ते । तदाश्रिताः कर्माङ्गमूतविषयाः प्रत्ययाः । अनुशिष्टेति ।
अग्रिमसूत्रोक्तेभ्यः । सहभावेति । 'नवे'ति 'दर्शना'दिति सूत्रोक्ताभ्याम् । चकारेति । सूत्रार्थस्तु
शिष्टिः शासनं विधानमित्यर्थः । यथाङ्गानां प्रतिवेदं विधानं तथा तथा तदाश्रितोपास्तीनां विधाना-
विशेषाच्चाङ्गवत् समुच्चयनियम इति । एवं निरर्थकश्चकारवैयर्थ्यापत्तेरित्यर्थः ॥ इति चतुर्विशं न
वा तत्सहभावाश्रुतेरित्यधिकरणम् ॥ २४ ॥
'सर्ववेदान्तप्रत्यय'सूत्रार्थपुरःसरमाहुः सर्वे वेदा इत्यादि । तथात्वमिति । वेदत्वम् । फलत
इति । कर्मज्ञानाक्षरज्ञाने फले ताभ्याम् । ननु 'अक्षरं ब्रह्म परमं वेदानां स्थानमुत्तम'मिति पुरुषोत्तम-
स्येदमित्यतया ज्ञानविषयेऽधोक्षजे कथं विद्येत्यतः प्रसङ्गादाहुः परास्विति । तया च देशकृतपरत्व-
सम्बन्धेन यैः कैश्चिद्धर्मैरनधोक्षजस्यापि विद्येति भावः । विषयेति । विषयः पुरुषोत्तमः, परप्राप्तिः
फलं तयोर्बलात् । 'सर्ववेदान्तप्रत्यये'त्यत्र सर्वपदं मुख्यवृत्तमित्याहुः परास्विति । अपरास्विति ।
धर्मकर्मरूपासु । फलेति । फलं संयोगश्च रूपं च चोदना च तासाम् । तन्मध्य इति । तेषां मध्ये ।
अन्यतरस्येति । तरप् महाभाष्यात् । 'उपसंहारोऽर्थाभेदा'दिति सूत्रार्थसंग्रहः गुणोपेति । स
चेति । गुणोपसंहारः । त्रिभिरिति । उक्तहेतुभिः। बाध्यत इति । उपसंहारो बाध्यते । भवतीत्यु-
पसंहारः । 'विकल्पोऽविशिष्टफला'दित्यस्यार्थसङ्ग्रहः । परविद्या इति । 'काम्यास्त्वि'त्यस्य सङ्ग्रहः
1966

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ४११
भाष्यप्रकाशः ।
विकल्पन्ते, फलभेदे तु यथाकामं समुच्चीयन्ते, क्वचिदेकस्योपासनस्य स्वकामितानेकफलत्वे
विकल्पन्ते च । कर्ममार्गीयविद्याङ्गानि तु बहूनां विद्यानां फलैक्येपि यथाश्रयं तत्रैव व्यवतिष्ठन्ते,
ज्ञानमार्गीयविद्याङ्गानि तु यथाश्रयं क्वचित् समाधीयन्ते, क्वचित् यथाश्रयं व्यवतिष्ठन्ते । अवता-
रोपासनं च यथाकाममेव भवति, सर्वासां परविद्यानामुपासरूपसाक्षात्कारः फलमिति च ॥ ६६ ॥ .
इति पञ्चविंशं न वा तत्सहभावाश्रुतेरित्यधिकरणम् ॥ २५ ॥
इति श्रीमद्वल्लभाचार्यचरणनखचन्द्रनिरस्तहृदयध्वान्तस्य पुरुषोत्तमस्य
कृतौ भाष्यप्रकाशे तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ ३ ॥ ३ ॥
रश्मिः ।
फलभेद इति । क्वचिदेकस्येति । यथा 'अकामः सर्वकामो वे'त्यत्र । 'अङ्गेषु यथाश्रयभाव' इत्यस्या-
र्थसङ्ग्रहः कर्ममार्गीयेत्यादिः । 'यथाश्रय'मिति सूत्रव्याख्याने व्याख्यातम् । तत्रैव अवयविन्येव ।
'समाहार'सूत्रार्थसङ्ग्रहः ज्ञानमार्गीयेति । 'गुणसाधारण्ये'त्यादिसूत्रार्थसङ्ग्रहः अवतारेति । 'दर्श-
नाच्चे'ति सूत्रार्थसङ्ग्रहः सर्वांसामित्यादि ।
इति श्रीविठ्ठलेश्वरैश्वर्यनिरस्तसमस्तान्तरायेण श्रीगोविन्दरायजित्पौत्रेण
सम्पूर्णवेत्रा विठ्ठलरायजिद्भातृयगोकुलोत्सवात्मजगोपेश्वरजिता
कृते भाष्यप्रकाशस्य तृतीयाध्यायस्य रश्मौ तृतीयाध्यायस्य
तृतीयः पादः सम्पूर्णतामगमत् ॥ ३ ॥ ३ ॥
इति श्रीमत्कृष्णद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्रेषु तृतीय उपनिषदं बोधकताप्रकारनिरूपके
साधनाध्याये गुणोपसंहारो नाम तृतीयः पादः ॥ ३ ॥ ३ ॥
1967

प्रास्ताविकम् ।
—§§—

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहित-श्रीमदणुभाष्यस्य तृतीयाध्यायस्याद्यपादद्वयस्य प्राकट्यानन्तरं
यत्किमपि समुपलब्धं तन्निवेदनमावश्यकम् । आंग्लभाषायां यद्यप्येतत् सविस्तरं निरूपितम्, तथापि
तद्भाषानभिज्ञानां प्रमोदाय सङ्क्षेपेणैवात्रानूद्यते । श्रीमद्याद्वारार्धीशश्रीमद्गोस्वामिकुलतिलकश्रीमद्गो-
वर्धनलालजिमहाराजचरणानां तत्सूनुलालबावाश्रीदामोदरलालचरणानां परमोदारानुग्रहेण श्रीमत्प्रभु-
चरणश्रीमद्विट्ठलेश्वराणां निजश्रीहस्ताक्षरलेखितस्य श्रीमदणुभाष्यस्य चतुर्थाध्यायस्य तृतीयाध्यायस्य
चतुर्थपादस्यान्तिमपत्रत्रयस्य ‘अनुष्ठेयं’मिति सूत्रस्य वर्णकान्तरस्य च दर्शनसौभाग्यं सम्प्राप्तम्। तद्भागस्य
श्रीमदणुभाष्यस्य पाठादि तदाधारेणैव योजयिष्यते। श्रीमत्प्रभुचरणश्रीहस्ताक्षरप्रतिकृतिमपि यथावकाशं
प्रकटीकरिष्यामः । एतेनाणुभाष्यस्यान्तिमसार्धाध्यायस्य प्रणेतृत्वं श्रीमत्प्रभुचरणानामेवेति तन्मूलपुस्तक-
दर्शनेन सुष्ठु निश्चीयते । श्रीमदणुभाष्यस्यायं विभागः श्रीमत्प्रभुचरणैः श्रीगोकुल एव तत्र निवासाङ्गी-
कृत्यनन्तरं प्रणीत इत्यपि निर्णीतमस्माभिरांग्लटिप्पणे । कारणानि च सविस्तरं तत्रैव दर्शितानि ।
भाष्यप्रकाशश्च श्रीमत्पुरुषोत्तमानां श्रीहस्ताक्षरलिखितान्तिमशोधयुक्तो ‘गुजराती’ मुद्रणालयाधि-
पतिसन्मान्य ‘नटवरलाल इच्छाराम देसाइ’ इत्यस्य सौहार्देन प्राप्तः । एतेन प्रकाशमुद्रणमपि विदुषां
हृदये सन्तोषं जनयिष्यतीति । अत्राप्यधिकजिज्ञासुभिरन्यत्रास्मिन्नेव पुस्तके द्रष्टव्यमिति ।
एतत्पादभाष्यस्य पाठादियोजनेऽस्माभिः श्रीमत्प्रभुचरणपौत्राणां श्रीमद्धरिधनपितृचरणानां
श्रीकल्याणरायाणां पुस्तकस्योपयोगः कृतः। श्रीकङ्करपल्लीस्थश्रीमद्द्वारकाधीशप्रभोर्म्मन्दिरस्थप्राचीनचित्र-
सङ्ग्रहात् श्रीमत्पुरुषोत्तमानां प्राचीनं चित्रं श्रीमन्मातृचरणश्रीमद्गोस्वामिनीश्रीसौन्दर्यवतीनां निःसीमानु-
ग्रहेणोपलब्धम् । ततादृशमेव सम्पाद्य ‘श्रेष्ठिवर-वैष्णव-लालजीभाई’ इत्येतेषां सम्मत्यात्र निवेशितमिति ।
श्रीपुरुषोत्तमचरणानां गुरुश्रीकृष्णचन्द्रचरणानामेतद्भाष्यविभागविवरणमस्माभिस्तन्मूलपुस्तका-
धारेण संशोध्य परिशिष्टे निवेशितम् । एतन्मूलपुस्तकमस्माभिः ‘परलोकनिवासित्रिपाठिमनःसुखरा-
मसूनुविद्वद्वरतनसुखरामभाई’सकाशात् सम्प्राप्तम् । एतदखिलं विवरणं ग्रन्थप्रणेतॄणां श्रीहस्ताक्षरे-
ष्वेव लिखितमिति तद्दर्शनेनास्माकं स्फुरति । एतदखिलं विवरणं श्रीपुरुषोत्तमैर्निजकृतौ प्रायः समग्रमेव
समावेशितं दृश्यते । ए ते श्रीकृष्णचन्द्राः श्रीमत्प्रभुचरणानां तृतीयलालश्रीबालकृष्णानां द्वितीयसूनु-
श्रीव्रजनाथानां सूनवः संवत् १६५५ श्रावण-कृष्ण-सप्तम्यां प्रादुर्भूताः। निखिलोपलब्धब्रह्मसूत्रभाष्यसमी-
क्षापूर्वक मदणुभाष्यमर्मोद्घाटनपद्धतिर्यास्माभिर्भाष्यप्रकाशे दृश्यते, सा पद्धतिः श्रीपुरुषोत्तमैः श्रीकृष्णचन्द्रा-
णामेव प्रेरणया कृपया चोपलब्धेति प्रतिभाति। तृतीयाध्यायस्य तृतीयपादभाष्यप्रकाशस्यात्र मुद्रितपरिशिष्टेन
सम्वादनेनास्मदभिप्रायः स्फुटीष्यतीति । साम्प्रदायिकविद्वत्सु प्रार्थनीयमिदं यच्छाङ्करीत्या श्रीमदणु-
भाष्यावगाहनं भवतामभीष्टं चेत्, एतेषां श्रीकृष्णचन्द्राणां श्रीमदणुभाष्यस्य प्राचीनतमैतद्विवरणस्यान्वे-
षणं कर्तव्यमिति । सम्प्रदाये तेषां तच्छिष्यश्रीपुरुषोत्तमानां च वंशस्योत्सन्नत्वात् नामावशेषा एव ते
जाता इति विचिन्त्य चेतो दुनोत्यस्माकम् । कस्मिन् वर्षे तेषां प्रादुर्भावो जात इत्यपि सम्प्रदायवंशवृक्षे
प्रायो न दृश्यते । निर्भयरामः सम्प्रदायकल्पद्रुमे ‘इमे शास्त्रवित्तमा’ इति वर्णयति । ‘मद्रपुरनिवासि-
वैष्णवश्रेष्ठिवर-दि-ब-गोविन्ददास’सकाशादुपलब्धात् प्राचीनपुस्तकतस्तज्जन्मसमयोस्माभिर्ज्ञातः । एतेषां
गोस्वामिनां पण्डितमुकुटमणीनामैतिह्यं सम्प्रदायगौरवमभिलषद्भिरवश्यमन्वेषणीयमिति विज्ञप्तिः ।

श्रीमदाचार्यश्रीमद्वल्लभाधीश्वर-
प्राकट्यमहोत्सवः । } मूलचन्द्र तेलीवाला ।
चैत्र-कृष्ण-११-१९८३ । /

श्रीकृष्णाय नमः ।
परिशिष्टम् ।
गुणोपसंहारपादभाष्यविवरणम् ।
सर्ववेदान्तप्रत्ययं चोदनाद्यविशेषात् ॥ १ ॥ तृतीयपादं व्याचिख्यासवः सङ्गति-
बोधनाय पूर्वपादार्थमनुवदन्तः प्रस्तूयमानार्थमाहुः पूर्वपादेत्यादि । विचार्यन्त इति । धर्माः
सर्वे सर्वत्र सन्ति, क्वचिदेव वा केचन सन्ति, केचन न सन्ति, सर्वत्रैव न सन्त्यौपाधिका वा सन्तीति
सन्देहे विचार्यन्त इत्यर्थः । नन्वत्र सर्वैरेकदेशिभिर्विद्याभेदाभेदविचार एवाद्रियते, तत्कुतो धर्मा
विचार्यन्त इत्युच्यत इति चेत् । उच्यते । आचार्यस्य ब्रह्मरूपणार्थमेव मुख्यतया प्रवृत्तत्वेन
ब्रह्मशेषतयैव विद्याविचारसौचित्यात्पूर्वपादसङ्गतिसौकर्यात् पक्षवाचकविज्ञानोपासनादिपदाध्याहारा-
पेक्षया पूर्वपादान्तपरामृष्टब्रह्मानुषङ्गस्यैव ज्यायस्त्वात्सर्ववेदान्तप्रत्ययमित्येकवचनस्यापि स्वारस्यात्
विद्याविचारदातृभिरपि तद्भेदाभेदयोर्विषयभेदाभेदाभ्यामेव समर्थनेन तद्विचारस्यापि विषयविचारैक-
शरणत्वेन तत्सिद्धान्तितविद्यैक्यस्यैवमपि सिद्धेरिति बुध्यस्व । ननु सिद्धे विग्रहे धर्माः सिद्धप्राया
एवेति पुनः किमिति विचार्यन्त इत्यत आहुः ते चेदित्यादि भिन्ना इत्यन्तम् । अतो विचार्यन्त
इत्यर्थः । एवं सङ्गतिं प्रदर्श्य मतान्तरोक्तविषयस्यापि प्रस्तुतरीतिकविचारेण निर्णयसिद्धिबोधनाय
तत्साधारणं विषयद्वयं पूर्वमाहुः यथेत्यादि । एतदाद्युदाहरणानां विभूतिविषयकत्वाद्विचारसैतादृ-
ग्विषयमात्रपरताव्यावर्तनायोदाहरणान्तरमाहुः अपरं चेत्यादि । एवं विषयं निर्दिश्य पूर्वपक्षाकारं
विवेक्तुं पूर्वं मतान्तरीयाकारं वदन्तस्तेनाशङ्कान्तरमुत्थापयन्ति तथा चेत्यादि । अत्र दृष्टान्तो-
दाहरणं त्वामिक्षाधिकरणम् । तत्र हि 'तप्ते पयसि दध्यानयति सा वैश्वदेव्यामिक्षा वाजिभ्यो वाजिन'-
वाक्ये तप्तदुग्धनिष्पन्नघनविरलद्रव्यद्वयरूपक एको यागो यागद्वयं वेति सन्देहे, द्रव्यदेवताविशिष्ट-
यागान्तरविधौ गौरवप्रसङ्गादपूर्वान्तरकल्पनाप्रसङ्गाच्च न यागद्वयविधिः, किन्तु पूर्वस्मिन्नेव यागे
वाजिनं गुणो विधीयते, वाजिभ्य इत्यनेन च वाजोऽन्नमामिक्षा तद्येषामस्तीति व्युत्पत्त्या पूर्वोक्ता विश्वे-
देवा एवोपलक्ष्यन्त इति पूर्वपक्षः, तत्रोत्पत्तिशिष्टामिक्षाद्रव्यावरुद्धे याग उत्पन्नशिष्टं वाजिनं गुणत्वेन
प्रवेशं न लभते निर्बलत्वात्, ततश्च तत् द्रव्यं स्वसम्बन्धियागं पूर्वस्माद्दिनक्ति, वाजिपदं चामे
रूढत्वान्न योगेन विश्वान् देवानुपलक्षयिष्यति, तथा सति विध्यपूर्वान्तरकल्पनयोः प्रामाणिकत्वात्-
कृतं गौरवं न दोषायेति द्रव्यदेवताभेदाद्यागभेद इति स्थितम् । तथा प्रकृते पञ्चामयः षड्मय
इत्यादि । श्रीकृष्णः श्रीरामो नृकेसरीत्यादीतरपरिच्छेदकरूपभेदाद्धेयभेदः । किंच यथा कारीरीवाक्या-
न्यधीयानास्तैत्तिरीया भूमौ भोजनमाचरन्ति नेतर इति धर्मभेदः, तथात्र शिरोव्रतमार्थवणिकानामेव
नेतरेषामिति धर्मभेदः । विभूतिभेदश्च क्वचिद्रामस्वरूपं विभूतिमध्ये गण्यत इतरत्र वासुदेवस्वरूपम्,
एवं मुरलीधरत्वं धनुर्धरत्वं चेति धर्माणामार्वापोद्वापौ । किञ्च दृष्टादृष्टफलभेदोऽपि । यथा राममन्त्राणां
सर्वकामदत्वं मोक्षः । श्रीकृष्णस्मरणस्य भगवद्विषयककामजननं तन्प्रशक्षानायासतो भगवत्पद-
प्राप्तिरिति, रूपभेदेन धर्मभेदेन फलसंयोगभेदेन च वेषभेदप्राप्तौ दोषान्तरमापतितम्, तेन मतान्तरोक्त-
१. इदमखिलं विवरणं श्रीपुरुषोत्तमचरणैः सङ्ग्रतप्रकाशे प्रायः शब्दश उद्धृत्य समावेशितम् । श्रीपुरुषोत्तमप्रभुभिः
श्रीमद्गोस्वामिश्रीकृष्णचन्द्रचरणनामिश्रं कृतिरित्सस्तत्रत्यः ।

पूर्वपक्षसमाधानाभ्यां धर्मभेदापादितदोषो नापैतीति कश्चिदधिक आकारो वक्तव्य इत्यर्थः । अत्रोपासना-
विषयाणामब्रह्मत्वं सिद्धान्तत्वेनाभिमन्यमानः कश्चिदेकदेशी पूर्वोक्ताशङ्कामप्रयोजकां मनसि कृत्वा
चोदयति नन्वित्यादि । तद्दूषयन्ति मैवमित्यादि । समन्वयविरोधापत्तेरिति । आचार्येण हि
समन्वयः श्रुतीनां ब्रह्मनिरूपकत्वेन प्रतिपादितः, न तु तासामौपाधिकनिरूपकत्वेनातद्ब्रह्मेत्यर्थः ।
अथ ग्रहिलतया तथैव प्रतिपादित इत्युक्तौ युक्त्यन्तरमाहुः तासामित्यादि । ननु तासां यथाकथं-
चिद्ब्रह्मप्रतिपत्त्यर्थत्वान्न हानिरित्यत आहुः श्रुतेरित्यादि । अन्यथा सतोऽन्यथा कथनाच्चेत्यर्थः ।
अथ विषभोजनवद्वदतीति न प्रतारकत्वमित्यत एतद्व्याख्यासाप्रवृत्तिं सूचयन्ति अपरं चेत्यादि ।
तत्तदुपासनामिति । अन्यथा ज्ञानरूपामित्यर्थः । तथा च न विषभोजनवदेषोक्तिरिति भावः ।
एतदार्थ्याय युक्त्यन्तरमाहुः स्पष्टेत्यादि । तथा च यदि तदुक्तं व्यासोऽभिप्रेयात्, स्पष्टार्थानि रामादि-
पदान्यपि देवतावाचकानि ब्रह्मवाचकानि वेति सन्दिग्ध तन्निर्णयमपि कुर्यादतस्तदभावान्न तथेत्यर्थः ।
एवमेकदेशिमतं निरस्य सर्वासां ब्रह्मनिरूपकत्वमेव व्यासाभिप्रेतमित्याशयेन सिद्धं पूर्वपक्षस्वरूपमाहुः
एवं च सतीत्यादि । सर्वासां ब्रह्मनिरूपकत्वे सति धर्मभेदकृतधर्मिभेदाद्ब्रह्मानेकत्वापत्त्या 'नेह
नानास्ती'त्यादिश्रुतिविरोधात्तासामौपाधिकपरत्वे बहूनां वाक्यानां ब्रह्मविद्यात्वहानिरित्ययमेव पूर्वपक्षकार
इत्यर्थः । अत्र सूत्रावयवमुपन्यस्य समादधते अभिधीयत इत्यादि । ननु नायं प्रतिज्ञार्थः ।
तथाहि । पूर्वकाण्डे यज्ञसानन्तरूपनिरूपणं यथा भगवन्मूर्तित्वसिद्ध्यर्थम्, तथा ब्रह्मनिरूपणाय
प्रवृत्ते उत्तरकाण्डेऽनेकरूपनिरूपणप्रयोजनाभावान्नयथाकथंचित्प्रतिपत्त्यर्थत्वस्य सिद्धान्तिनानङ्गीका-
रादनन्तरूपश्रुतेरसङ्कुचितवृत्तित्वेन निरूपणस्याशक्यत्वाच्चेत्याशङ्कायामाहुः ब्रह्मण इत्यादि । तथा
च 'फलमत उपपत्ते'रित्यत्र ब्रह्मणः फलदातृत्वस्य निमित्तत्वात्तत्तत्फलसाधकोपासनार्थं तत्तन्निरूपण-
मित्ययमेव प्रतिज्ञार्थ इत्यर्थः । ननूपासनार्थमेकमनेकरूपेण निरूप्यत इति कथमवगन्तव्यमित्यत
आहुः तन्न हेतुरिति । तथाच सूत्रोक्तहेतोरवगन्तव्यमित्यर्थः । कथमित्याकाङ्क्षायां तमनूद्य विवृण्वन्ति
चोदनेत्यादि । तथा च ब्रह्मत्वेनोपासनाविधानान्यावसीयते, तेन यथामिहोत्रे द्रव्यभेदे उपांशु-
याजे देवताभेदेपि एकदेशस्यैव भेदान्न यागभेदस्तथात्रापि किंचिद्रूपधर्मभेदाच्च वेद्यभूतब्रह्मभेद इत्येव-
मित्यर्थः । ननु शाखान्तराधिकरणे केवलानां रूपादीनां व्यभिचारित्वं हृदिकृत्य 'एकं वा संयोगरूप-
चोदनाख्याऽविशेषा'दिति सूत्रेण संयोगादिहेतुचतुष्कसमुदायं हेतुकृत्याभेदः साधित इति प्रकृत
एकेन हेतुना कथं सिद्धिरित्यत आहुः आदीत्यादि । तथा चात्रापि संयोगरूपचोदनात्मकहेतुत्रय-
रुत्त्वादेकदेशीरीतिकोदाहरणे भास्या अपि सत्त्वेनोक्तचतुष्कस्यापि सत्त्वान्न दोष इत्यर्थः । अद्य
सर्ववेदान्तप्रत्ययमेकं चोदनाद्यविशेषात्, यत्र चोदनाद्यविशेषस्तत्र प्रतिपाद्याभेदः । सर्वशाखाप्रत्यय-
ज्योतिष्टोमवदित्यनुमानमत्र सिद्धम् ।
तत्र दोषमाशङ्क्य सूत्रकारः समाधत्ते इत्याशयेन सूत्रं पठन्ति भेदादित्यादि । उक्तहेत्व-
सिद्धिमिति । धर्मभेदकृतमियोभेदादिपदसंगृहीतरूपाभेदस्य पक्षे ब्रह्मण्यभावेन चोदनाद्यविशेषादित्यस्य
हेतोः स्वरूपासिद्धिमित्यर्थः । तथा च ब्रह्मधर्मत्वेत्यादि, यथा षोडशिग्रहणाग्रहणयोः स्वरूप-
भेदेप्यतिरात्रधर्मत्वेनाभेदस्तथा तत्तद्धर्मवैशिष्ट्यवैशिष्ट्योर्ब्रह्मधर्मत्वेन तथात्वात् त्वदुक्तहेतोरेष स्वरूपा-
सिद्धिरित्यर्थः, भेदेन हेतुना सिद्धान्तहेतुं दूषयता त्वया प्रतिवाक्यं प्रतिपार्थं ब्रह्म भिन्नं धर्मभेदाद्यत्र
धर्मभेदस्तत्र प्रतिपाद्यभेद आभिक्षावाजिनयागवदित्यनुमानं लक्षितम् । तन्न त्वदुक्तहेतोरतिरात्रदृष्टान्तेन
व्याप्यत्वासिद्धिरित्यपि बोध्यम् । नन्वेवं ब्रह्मैक्यमत्राचार्यः किमित्याग्रहेण निरूपयतीत्याकाङ्क्षायामुप-
संहारसूत्रविचारेण तदाशयमाहुः एवं सतीत्यादि । तन्नेति, न्यूनगुणके रूपे । उचित इति,
1970

न्ते'. So it is indeed "लिङ्गाच्चियम्यन्ते".

Let's check line 1:
"कर्मणि द्वयोरेकदा कर्तुमशक्यत्वात्पर्यायभेदेन विकल्पस्यापि प्रसक्तिः, प्रकृते तु तदपि नेत्यत" -> exactly as printed.

Line 2:
"उचित इत्यर्थः । नन्विदं सूत्रकारेण नोक्तमित्याशङ्कायामाहुः इति भाव इति । पूर्वसूत्रोक्तहेतोरत्र" -> exactly as printed.

Line 3:
"शोधनादग्रे कथनाच्च तथाशयो लभ्यत इत्यर्थः । उपसंहारपदार्थश्च सामान्यतः प्रसक्तस्य विशेषे" -> exactly as printed.

Line 4:
"नियमनमित्यग्रिमसूत्रे स्फुटीभविष्यति। तच्चात्र तेषां तेषां गुणानां तत्रतत्र सत्त्वेन ज्ञानरूपमित्यग्रे वाच्यं" -> exactly as printed.

Line 5:
"'न वा विशेषादि'ति सूत्रे । नन्वेवं सति यत्र ब्रह्मत्वेनोपासनं विधीयते तत्र तद्वाक्यनिर्णयो भवति, यत्र" -> exactly as printed.

Line 6:
"पुनर्ब्रह्मत्वेनोपासनं न विधीयते यथा प्राणसंवादे पञ्चाग्निविद्यायां च, तत्र ब्रह्मत्वेनो

सति। तथा चैवं भावने सवदृष्टान्तबोधिता लिङ्गस्य नियामकता भज्येतातस्तथा न भावनीयमित्यर्थः ।
अत्र वादी लैङ्गिकनियमस्याप्रयोजकत्वं शङ्कते नन्वित्यादि। तत्र समादधते सत्यमित्यादि। तत्रेति,
आक्षेपे। कार्येति, मूलरूपोपासकेन कार्या। इति ज्ञेयं परमिति। मन्त्रेवताराणामेव तत्त्वविधानदर्श-
नाच्चेत्यर्थः। ननु श्रुत्या त्वेतावद्बोध्यत इति सत्यम्, तथापि मूलरूपत्वाविशेषेणोपसंहारहेतोर्विद्यमा-
नत्वादुपसंहारे किं बाधकमित्यत आहुः तन्नेत्यादि। उक्तमेवेति। लैङ्गिकनियमरूपं यत्कर्मण्युक्तं
तदेव, अन्यथा तत्राप्यतिप्रसङ्गः स्यादिति भावः। ननु पूर्वसूत्रोक्तहेतुना सर्वत्र सर्वगुणोपसंहारप्राप्तौ
समाचारसूत्रे निरूपणप्रकारभेदाधिकारभेदप्रायश्चित्तश्रवणासाधारणलिङ्गानां नियामकत्वमाहृतम्, तेन
तत्तच्छाखिमित्तत्तदधिकारिमित्तत्तल्लिङ्गनियताः स्वाधिकारानुस

परिशिष्टम्। ५
न्यायभेदकत्वात्कर्मभेदः परिहृत इति स्थितम् । तेन प्रामाणिकः, परन्तु सूत्रकारानुशयविरुद्ध इति
बोधनाय दूषयन्ति स चिन्त्यत इत्यादिना । चिन्ताहेतुमाहुः न हीत्यादि । हि यतो हेतोः। अस्य
शिरोव्रतस्य विद्याधर्मत्वं विद्याभेदकं न भवति, उक्तन्यायेन चोदनाद्यविशेषरूपेणान्यत्रापि तथात्वेन सर्व-
विद्याधर्मत्वस्य सिद्ध्या तदभेदकत्वात्, तथा चास्य भेदकत्वमापाद्य ततोन्यधर्मसाधनेन तदसाधकत्वं
काकदन्तविचारन्यायमनुसरतीत्युपेक्ष्य इत्यर्थः । इवपदं प्रकारस्य प्रामाणिकत्वबोधनार्थम् ।
प्रामाणिकत्वेनोपेक्ष्यत्वमसहमोनश्चोदयति नन्वित्यादि । तत्रोपेक्ष्यत्वे बीजभूतामनुपपत्तिं बोधयन्ति
सूत्रस्येत्यादि । तत्तात्पर्यकल्पनेति, शिरोव्रतोपदेशतात्पर्यकल्पना । ननु मुख्यार्थबाधः फलमुखो
न दोषायेत्यतो दूषणान्तरमाहुः किञ्चेत्यादि । तथा च भवता हि विद्यैकत्वसाधकत्वेनेदं सूत्रं
व्याख्यातम्, तथा सति शिरोव्रतस्य प्रकृतग्रन्थविशेषसंयोगेनासङ्कीर्णत्वेपि पूर्वसूत्रोक्तहेतोर्दृढत्वे सम्भवे
'तेषामेवैतां ब्रह्मविद्यां वदेते'त्यत्र यथैतच्छब्दस्तथा सर्वत्र धर्मकथन एतच्छब्ददर्शनेन तद्धर्मोपसंहारस्य
प्राप्तावसरत्वाद्युक्ताशङ्काया अनिवृत्तिप्रसङ्गादस्य सूत्रस्योक्तरीत्योपसंहारनियमबोधकतयैव व्याख्यान-
मुचितम्, एवं च नियमविशेषस्यैवो पसंहारपदार्थत्वाल्लक्षणस्यापि सौत्रत्वसिद्धिरिति गुणोपि ।
तस्मान्मतान्तरीयव्याख्यानमुपेक्ष्यमेवेत्यर्थः ।
एवं मतान्तरनिरासेनैतत्सूत्रार्थं निष्कृष्य पुनः सिंहावलोकनेन स्थूणाखननवत्पूर्वसूत्रार्थं
दृढीकर्तुं चिन्तान्तरमारभन्ते नन्वित्यादि । पूर्वोक्तेरीतेरिति, अनन्तरूपत्वसमर्थनरीत्या ।
शेषग्रन्थस्तु निगदव्याख्यातः । तथा च निर्धारासम्भवे धर्माणां मायिकत्वमेव शरणीकरणी-
यम् । तथा सति स्वरूपपराणामेतच्चिन्ताया अनुपयोगात्पूर्वोक्तशङ्काया अनिवृत्तावप्यदोष
इति मतान्तरीयव्याख्यानं साध्वेवेति भावः । तत्र तन्निर्धारणचिन्तासार्थक्याय समादधते
अभिधीयत इति । तत्र पूर्वं निरवयवत्वेपि यथावतारेष्वंशत्वं प्रकारं बोधयितुं रामानुजा-
दिमतस्याप्येकदेशत्वं बोधयन्तोऽंशं च प्रयोजकं वदन्ति सत्त्वमित्यादि । अत्र वाक्ये सत्त्व-
विशेषणाभ्यां प्रियापदविशुद्धपदाभ्यां सत्त्वस्य प्राकृतत्वं व्यावर्यते । 'मां भजन्ति गुणाः सर्वे निर्गुणं
निरपेक्षकमिति, 'विलज्जमानया यस्य स्थातुमीक्षापथेऽमुये'ति वाक्याभ्यां तस्य गुणानामप्रियत्वेन तस्य
अविशुद्धत्वेन च बोधनाय तद्गुणस्य सत्त्वस्य प्रियत्वशुद्धत्वयोरशक्यवचनात् । न चाप्रसिद्ध्या नैव-
मिति शक्यम्, 'सत्त्वं रजस्तम इति निर्गुणस्य गुणास्त्रय' इति द्वितीयस्कन्धे त्रयाणां भगवद्गुणत्वोक्तेस्तत्र
तेषां सिद्धत्वात् । 'कार्पासे न हि सूत्रं तदेव पुनः पौर्वापर्यमापद्यमानं सूत्रतामापद्यत इति भगवाम्निर्गुणस्ते
गुणा' इति तत्र विवरणात्तदेतदुक्तं भगवद्धर्मरूप एव कश्चन्नास्तीति । एतमेव रामानुजमते
शुद्धसत्त्वं नाम रजस्तमोमिश्रप्राकृतसत्त्वविलक्षणसत्त्वगुणाश्रयो द्रव्यविशेष इत्याहुः 'स्वसत्ताभासकं द्रव्यं
त्रिगुणाच्चद्विलक्षण'मिति प्रमाणं चाहुः । सिद्धान्ते तु प्राकृतानामिव तस्यापि द्रव्यत्वस्याविरुद्धत्वात्तत्रैव
विश्राम्यत इति विशेषः । एवं प्रयोजकमुक्त्वा तेन सिद्धमंशस्वरूपमाहुः यादृशेनेत्यादि । अतो
निरवयवत्वांशत्वबोधकप्रमाणयोर्न विरोध इत्यर्थः । अतः परं श्रेष्ठ्यबोधनाय मूलस्वरूपं विवृण्वन्ति
यच्चाविद्येत्यादि । प्रादुर्भूतस्य पूर्णत्वे गमकमाहुः अत एवेत्यादि । तेनेति, जृम्भाव्यादान-
दामोदरलीलासु व्यापकत्वं प्रदर्शयितुस्तथात्वेनेत्यर्थः । एवमिति, सत्त्वसाधिष्ठानत्वे । सर्वत्रेति,
अवतारादौ । विभूतिस्वरूपमाहुः यत्रेत्यादि । तत्त्वमिति, विभूतिरूपत्वम् । तत्र तत्रेति, नानाविध-
लौकिकशरीरेषु । एवं रूपत्रयविभागस्याप्रयोजकत्वं मन्यमानश्चोदयति नन्विति । न्यायसिद्धत्वा-
द्विमूर्तिरूपं तथास्तु, अवताररूपमूलरूपे तु न तथा, वदतो व्याघातादित्यर्थः । समादधते
मैवमिति । तत्रेति, खतोनन्तरूपत्वे प्रमाणं च । चादिपदेन 'क्षयन्तमस्य रजसः पराक' इत्यादीनां
1973

६ परिशिष्टम् ।

संग्रहः । एवं सत्त्वाधिष्ठानतदनधिष्ठानयोः स्थिरीकरणेन तथा प्राकट्यमपि स्थिरमेवेति रूपविभागोऽपि
स्थिर इति साधयित्वा तादृक्प्राकट्यप्रयोजकं तत्प्रयोजनं चाहुः प्राकट्यं हीत्यादि । प्राकट्यमपि
तथेति, अत्रापि बीजं 'ये यथा मां प्रपद्यन्त' इति प्रतिज्ञावाक्यं बोध्यम् । एतेनैवेति, प्राकट्य-
प्रकारव्यवस्थापनेनैव । एवं विभागमुपपाद्य सिद्धमाहुः एतेनेत्याद्यध्यवसीयत इत्यन्तम् । मथुरा-
द्वारकादिस्थानां प्रायशः सोपाधिकस्नेहवत्त्वात्तदर्थं प्राकट्यविनियोगे वैरूप्यापत्तिं हृदिकृत्योक्तमानुष-
ङ्गिकत्वादिति । व्यूहविशेषं द्वारीकृत्य तत्करणेन तेषां तद्दानात्तथेत्यर्थः । एतदेव रूपमिति,
सत्त्वाव्यवहितं श्रीकृष्णस्वरूपम् । इदमिति, अधिष्ठानाव्यवधानम् । तथेति, विषयः । तथा
च यदि निर्विशेषं ब्रह्म स्यात्तदा तथा स्यादपि, तत्तु प्रागेव निरस्तम्, तथा सति विरुद्धध

परिशिष्टम्। ७
होता आशासीतेत्यर्थः । शेषं प्रकटार्थम् । उक्तरीतिरिति, अर्थवादबलात्फलान्तरसाधकत्वम् । तथा
च यो मां स्मृत्वा निष्कामः सकामो भवति, यो ध्यायति सोऽमृतो भवतीत्युभयविधार्थवादबलाद्भग-
वत्स्मरणे उभयफलसाधकत्वमुपसंहरणीयमित्यर्थः । अस्मिन्पक्षे चकारार्थो नोक्त इति, तमाहुः
प्राणादीत्यादि । तदादय इति, बाधका भावादयः । अयमर्थः पूर्वसूत्रेणैव सिद्ध एवेति पुनःसंग्रहे
बीजं न पश्याम इत्यत आहुः वस्तुत इति, पूर्वसमुच्चयार्थ इति, अर्थभेदादित्यस्य समुच्चयार्थः ।
अत्रापि चकारवैयर्थ्यमाशङ्क्य तत्तात्पर्यमाहुः शास्त्रेत्यादि । अतो न वैयर्थ्यमित्यर्थः । एवं चाधिकारः
प्रायश्चित्तादिरूपबाधकार्थभेदार्थवादविशेषैर्नियतो गुणोपसंहार इति सिद्धम् ।
पूर्वसूत्र उपसंहारप्रयोजको हेतुरर्थभेदरूप उक्तस्तं समर्थयितुमिदं सूत्रद्वयमित्याशयेन सूत्रमुप-
न्यस्य सूत्रं व्याकुर्वन्ति अन्यथात्वमित्यादि । उक्तन्यायेनेति, अर्थभेदादित्यनेन अग्रहत्वं स्या-
दिति, तथा चास्मिन्पक्षे उपसंहारस्यैवासिद्धिरिति भावः । इति भाव इति, तथा च शब्दबलकृतनिर्ण-
यस्योभयत्रापि तुल्यत्वेन सिद्धो ब्रह्मत्वेनाभेद इति नोपसंहारासिद्धिरित्यर्थः । पूर्वसूत्रांशाशङ्कितमन्यथा-
सूत्रे प्रकारान्तरेण परिहरतीत्याशयेन सूत्रं पठित्वा व्याकुर्वन्ति न चेत्यादि । विकल्पेनेत्यस्यैव तस्मिन्
विवरणं पूर्वोक्तादित्यादि । नवेति, तथा च अन्यथा त्वप्रकरणभेदाद्वा नेति सूत्रयोजना । विषय-
वाक्यं तु तैत्तिरीयसंहिताषष्ठकाण्डद्वितीयाध्यायस्थम् । एवं च प्रकरणभेदेन तत्तदुपयोगिगुणकथनात्तत्र
तावतैवार्थसिद्धेरेकरसत्वाग्राह्यत्वाद्यनपायाच्च नाब्रह्मत्वमित्यर्थः फलति । एवं सूत्रद्वयेनोपसंहारसूत्रोक्तो
हेतुः समर्थितः । अतः परमस्मिन्नेवसूत्रव्याख्याने वक्ष्यमाणाशङ्कानिवृत्तिर्न भवतीत्यरुच्या प्रकारान्तरेण
व्याचक्षते अथवेत्यादि । पूर्वसूत्रेणेति, उपसंहारसूत्रेण । इत्यत्रेत्यादि, इति हेतोः अत्रास्मिन्
सूत्रे गुणोपसंहारस्य तथात्वमाहेत्यर्थः । तदेतदुच्यत इति, एकान्तभक्तस्वभावतः प्राप्तोऽनुप-
संहार एवानूद्यत इत्यर्थः । एवं प्रकृतेऽपीति, एकान्तभक्तोपलभ्यमानगुणेभ्य इतरेषां सत्वेप्युपसंहारो
नेत्यर्थः । अस्मिन् सूत्रेऽधिकारभेदादुपसंहारो व्यवस्थापितस्तां व्यवस्थामग्रिमसूत्रे हेत्वन्तरेण दूषयित्वा-
तस्मिन् हेतौ दोषप्रदर्शनेन तां पुनर्दृढयतीत्याशयेनाग्रिमसूत्रं पठन्ति संज्ञात इत्यादि । नन्वधिकार-
स्यान्तरत्वेपि प्रमाणेष्वगणनान्न बलीयस्त्वमित्यत आहुः संज्ञैकत्वस्येत्यादि । प्रमितभेदेष्विति,
छान्दोग्ये 'ॐमित्येतदक्षरमुद्गीथमुपासीते'त्युद्गीथावयवं प्रणवं प्रस्तुत्य रसतमादिगुणोपन्यासपूर्वकं
देवासुराः संयेतिरे'त्यादिना अथ ह्य एवायं मुख्यः प्राणस्तमुद्गीथमुपासाञ्चक्रिरे इत्युद्गीथावय-
वप्रणवविषयमुपासनमुच्यते, वाजसनेयके तु 'हन्तासुरान्यज्ञ उद्गीथेनात्ययामे'ति कृत्स्नमुद्गीथं प्रस्तुत्य
'अथ हेममासन्यं प्राणमूचुस्त्वं न उद्गायेती'त्यादिना कृत्स्नोद्गीथविषयमुच्यते, तेन प्रकरणभेदे विषय-
भेदाभ्यामुपासनभेदः प्रमीयत इति तथेत्यर्थः । न च नैर्बल्यमधिकारस्य, प्रकरणान्तःपातित्वेन
समाख्यापेक्षया प्रबलत्वात् । एवं पूर्वसूत्रद्वितीयवर्णकेनानेन सूत्रेण चेत्येवं सूत्रद्वयेन समाचारसूत्रे
याधिकारस्योपसंहारनियामकतोक्ता सा प्रपञ्चिता । पूर्वसूत्राभ्यामपि तदुपयोग्यैवोक्तमिति । चतुःसूत्री
तस्यैव शेष इति बोधितम् ॥ २ ॥
अतः परमाधिकरणान्तरेण पुनर्धर्ममेव विचारयतीत्याशयेन सूत्रं पठन्ति व्यासेरित्यादि ।
ननु विरुद्धगुणाशङ्कितमब्रह्मत्वं पूर्वं परिहृतमेवेति किमनेनाधिकरणेन विचार्यत इत्याकाङ्क्षायां
तद्विषयादिकमाहुः बाल्येति, तथा सतीति, प्राकृतत्व इति । तत्रोक्तमिति, श्रुत्युक्तम् ।
सर्वमिति, उपास्यरूपेषु साधितब्रह्मत्वं तत्त्वेनोपासनादिश्रुतिविरोधपरिहारश्चेत्यर्थः । सिद्धान्तग्रन्थस्तु
निगदव्याख्यातः । क्रमेणेत्यादि । सर्वरसश्रुत्याक्षेपलभ्येन क्रमेण 'तस्यैष आत्मा विवृणुते तनुं
1975