अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

, then ण with no matra? Wait, is there a vowel sign? Look at ब्रह्मण्यभेदे: if it's ण्य, where is the loop? Wait, it looks like ब्रह्मणमभेदे - could it be a misprint for ब्रह्मण्यभेदे or ब्रह्मणाऽभेदे? Wait, let's look at ब्रह्मणमभेदे: ब्र - ह्म - ण - म - भे - दे. Wait, is it ब्रह्मणामभेदे? There is an ा after ण: ब्रह्मणा then म? No, wait, look at ब्रह्मणाभेदे: If it's ब्रह्मणाऽभेदे, the avagraha in this font often looks like ऽ or doesn't exist. Wait, what is that letter between ण and भे? It has two vertical legs connected at the bottom? No, it's म: left vertical with loop, bottom horizontal, right vertical. That is definitely म! Wait, why would it say ब्रह्मण मभेदे? Could it be ब्रह्मणामभेदे? No, ब्रह्मणो भेदे? Wait! "अतो यथैकरूप्येण ब्रह्मण्यभेदे युक्तिः, तथा नियम

"? Look at the letter: 'ब्र' in ब्रह्म. The loop with diagonal stroke inside is 'ब', with 'र' under it = 'ब्र'. Here it looks like 'ब्र': "तिब्रह्मप्रश्ने"! Wait, is there a space? 'धर्मादि'ति ब्रह्मप्रश्ने (it's joined: 'धर्मादि'तिब्रह्मप्रश्ने).

"'सर्वे वेदा' इत्याद्युत्तरम् । अतस्त्रय एव प्रश्नाः त्रीण्येवोत्तराणि च यदि साङ्ख्यमत 'मिंद्रियेभ्य' इत्यादि" Wait, is there punctuation after प्रश्नाः? "अतस्त्रय एव प्रश्नाः त्रीण्येवोत्तराणि च यदि साङ्ख्यमत 'मिंद्रियेभ्य' इत्यादि" Look at "साङ्ख्यमत 'मिंद्रियेभ्य'": yes, quote is after space: साङ्ख्यमत 'मिंद्रियेभ्य' इत्यादि.

"स्यात्तदा चतुर्थे प्रश्नोत्तरे स्याताम् । ते तु न स्त इति नात्र तन्मतसिद्धिरित्युक्तम् । ततः सप्तमे" Check: "स्यात्तदा चतुर्थे प्रश्नोत्तरे स्याताम् । ते तु न स्त इति नात्र तन्मतसिद्धिरित्युक्तम् । ततः सप्तमे" All clear!

"ननु मतान्तरेण्यत्र प्रसिद्धाः शब्दा ब्रह्मवादे ब्रह्मपरतया कथं

ेर्गवादिजननेन"! Wait, look at line 3: 'प्र' 'थ' 'म' 'सृ' 'ष्टे' 'र्ग' 'वा' 'दि' 'ज' 'न' 'ने' 'न' "सा च प्रथमसृष्टेर्गवादिजननेन बहुप्रजास्त्रष्ट्री चेति ।" Let's check: "प्रथमसृष्टेः गवादिजननेन" = "from the first creation, by generating cattle etc., she creates many offspring". In Shvetashvatara: "अजामेकां लोहितशुक्लकृष्णां बह्वीः प्रजाः सृजमानां सरूपाः"! "बह्वीः प्रजाः" = "बहुप्रजास्त्रष्ट्री चेति"! And how does she create "बह्वीः प्रजाः"? By "गवादिजननेन" (generating cattle, etc.)! Yes! 'प्रथमसृष्टेर्गवादिजननेन' matches 100%!

Let's check line 9: 'यथाजाभर्करसहिता सवत्सा स्वामिहिता' Wait, 'यथाजाभर्करसहिता'? What is 'भर्कर'? Look at line 9: 'यथा' 'जा' Wait, 'यथा' 'जा' 'र्भ' 'क' (यथाजार्भकसहिता)? Look at the repha: it's on 'भ': 'र्भ'! '

ततः पञ्चमे एकसूत्रे समाकर्षाधिकरणे ननु श्रुतौ क्वचित्सतः कारणत्वमुच्यते, क्वचि- दसत:, क्वचिदुभौ निषिध्य तमः, क्वचिदव्याकृतस्येत्येवं विप्रतिषेधाद् ब्रह्मणोऽपि कारणत्वं न सिध्यति । तस्मात्स्मृतिरेव कारणबोधिका प्राप्तेत्याशंकायाम्, असदादिशब्देषु न निरात्मकत्वार्थो उच्यते, किंतु ततः समाकृष्य सर्वैः शब्दैर्ब्रह्मैवोच्यते । सर्वेषां शब्दानां प्रणवविकृतित्वेन प्रणवार्थे एव पर्यवसानात् । प्रणवस्य च ब्रह्मवाचकत्वात् । तस्मान्न विप्रतिषेध इत्युक्तम् । एवं द्वाभ्यां श्रुतौ शब्दविप्रतिषेध उपोद्घातेन परिहृतः ॥ ५ ॥ ततः षष्ठे त्रिसूत्रे जगद्वाचित्वाधिकरणे कौषीतकिब्राह्मणषष्ठाध्यायस्थं बालाक्यजात- शत्रुसंवादं विषयत्वेनोपन्यस्य तत्र किं ब्रह्मसहितो जीवः कर्तृत्वेनोच्यते, उत ब्रह्मैव वेतिसंदेहे, ब्रह्म- सहितस्य जीवस्यैव कर्तृत्वमाशङ्क्य, 'यो वै बालाके एतेषां पुरुषाणां कर्ता यस्य वै तत्कर्म स वै वेदितव्य' इत्यजातशत्रुणा सिद्धांतकथनोपक्रमे एतच्छब्देनादित्यमण्डलादिजडोल्लेखात्पुरुषशब्देन च जीवोल्लेखात् जीवजडात्मकं जगत्कर्तृकं तस्य वेदितव्यत्वकथनेन श्रुत्यंतरसिद्धब्रह्मण एव कर्तृत्वम्, न प्रकृत्यभिमानिजीवस्येति प्रथमसूत्रे उक्तम् । ततो द्वितीयसूत्रे जीवमुख्यप्राणलिङ्गदर्शनान्न ब्रह्मणः कर्तृत्वमिति सूत्रांशेनाशङ्क्य, अंशातरेण पूर्वमनुगमाधिकरणे उक्तं समाधानं स्मारयामास । जीवस्य ब्रह्माश्चितत्वान्मुख्यप्राणस्य च ब्रह्मयोगादत्र तथात्वेन कथनं न स्वेन रूपेण । तस्माद्ब्रह्मैव कर्त्रित्युक्तम् । ततस्तृतीये सूत्रे प्रकृत्यभिमानिजीवस्य कर्तृत्वमप्यस्मिन् वाक्येऽनभिमतम्, जीव- लयोद्गमयोर्ब्रह्मप्रतिपत्त्यर्थत्वात् । प्रश्नव्याख्यानाभ्यां तथावसायात् । वाजसनेयिनामेतत्समानप्र- करणेपि तथावसायाच्चेत्युक्तम् । एवमत्र जीवब्रह्मवादनिराकरणेन जीवविशिष्टा प्रकृतिरेव कारणमित्ये- तदुपोद्घातेन निराकृतम् ॥ ६ ॥ ततः सप्तमे चतुःसूत्रे वाक्यान्वयाधिकरणे जीवब्रह्मवादनिराकरणेन प्रकृतिकारण- वादो निराक्रियते । तत्र बृहदारण्यकस्थं मैत्रेयीब्राह्मणद्वयं विषयत्वेनोपन्यस्य, तत्र जीवस्य प्रकरणित्वं ब्रह्मणो वेति संशये, वेदरूपमहावाक्यस्य ब्रह्मण्येवान्वयदर्शनात्, सुखरूपभगवदन्वयेनैव जीवस्यापि प्रियत्वात्, सर्वोपनिषदनुरोधेनास्यापि वाक्यस्य ब्रह्मण्येवान्वयादत्रापि ब्रह्मैवोच्यत इत्युक्तम् । ततो द्वितीयसूत्रेऽस्मिन् वाक्ये ब्रह्मैवोच्यते इत्यत्रान्येषां ब्रह्मवादैकदेशिनां संमतिं वक्तुं प्रथममा- श्मरथ्यमतेनाह । तन्मते हि ब्रह्मणा स्वस्य भोगनिष्पत्त्यर्थं विस्फुलिङ्गवत्प्रकटीकृतः स्वांशो जीवः, तेन जीवेनोपक्रमः, तस्यैव प्रियत्वेन संसूचनात्, उपक्रमस्य च बलिष्ठत्वात् जीवात्मैव प्रकरणीति स एव ज्ञेयत्वेनोपदिश्यते इतिशंकायाम्, नात्र जीवात्मनो ज्ञेयत्वेनोपदेशः, किंतु परमात्मन एव । जीवैनोपक्रमस्तु 'आत्मनि वा विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवती'तिप्रतिज्ञायाः सिद्धिः तस्या लिङ्गम्, यदि हि जीवः परमात्मनः सकाशाद्भिन्नः स्यात्, तदा परमात्मज्ञाने तदज्ञानादात्मज्ञानेन सर्वज्ञान- प्रतिज्ञा न सिध्येत् । अतस्तदर्थमुपक्रमे जीवः परामृश्यते, न तु प्रकृतिसंसृष्टस्य जीवस्य कारणत्वार्थ- मित्याश्मरथ्यमतमुक्तम् । ततस्तृतीये सूत्रे, यदत्रोपक्रमे गौणप्रियवैराग्यार्थं जीवकथनं, तत्त्वना- दिसिद्धावापि जीवस्य संसारभावादुत्क्रमिष्यतो मुक्तौ जीवो भगवानेव भविष्यतीति बोधनार्थं लिङ्गम्, न तु प्रकृतिसंसृष्टजीवस्य कारणत्वार्थम् । तस्मान्नात्र प्रकृतिसंसृष्टजीवकारणवाद इत्यौडुलोमिमतमुक्तम् । ततश्चतुर्थे सूत्रे कयाचिदवस्थयावस्थितं ब्रह्मैव जीवः । अतः संसारदशायामपि जीवो ब्रह्मैवेति ज्ञापनार्थं तदुपक्रमो, नतु प्रकृतिसंसृष्टस्य जीवस्य कारणत्वार्थमितिकाशकृत्स्नमतमुक्तम् । तस्माद्ब्रह्मै- वात्र कारणत्वेनोच्यते ॥ ७ ॥

१८ वेदान्ताधिकरणमाला । ततोष्टमे पञ्चसूत्रे प्रकृतिश्चेत्यधिकरणे प्रकृतिः समवायिकारणम्, ब्रह्म तु निमित्तादिका- रणमित्येवाशंक्य, प्रकृतिशब्दवाच्यं ब्रह्मैवेति साधितम् । छांदोग्ये एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं यत् प्रतिज्ञातं, मृत्पिण्डादिदृष्टांतत्रयं च यदुक्तं, तदनुपरोधादितिहेतुश्च प्रथमसूत्रे उक्तः । तथा च यदि मूलकारणे ब्रह्मणि समवायिकारणत्वरूपं प्रकृतित्वं न स्वीक्रियेत, तदा प्रतिज्ञादिसामञ्जस्यं न स्यात्, अतस्तथेत्युक्तम् । ततो द्वितीयसूत्रे सृष्टौ भगवत्कृतमभिध्यानं 'बहु स्यां प्रजायेये'ति स्वस्य बहुरूपत्वेन उच्चनीचभावेन च यद्विचारणं तद्धेतुत्वेनोक्तम् । तेन स्वयमेव तत्तद्रूप इति सिध्यति । किंच, 'सर्वं खल्विदं ब्रह्म तज्जलानिति शांत उपासीत' इत्येवमुपासनाप्युपदिश्यते । अतोपि प्रकृ- तिशब्दवाच्यं ब्रह्मैव । ततस्तृतीये 'सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्याकाशादेव समुत्पद्यंते । आकाशं प्रत्यस्तं यंती'तिश्रुत्या ब्रह्मणः प्रपञ्चोत्पत्तिलयाधारत्वं साक्षादेवोच्यते । तच्च समवायित्वस्यैव लिङ्गम् । अतोपि प्रकृतिशब्दवाच्यं ब्रह्मैव । ततश्चतुर्थे 'तदात्मानं स्वयमकुरुते'तिश्रुतिः ब्रह्मणः परिणाम- माह । परिणामश्चोपादानसमसत्ताककार्यापत्तिरूपः । अतोपि ब्रह्मैव प्रकृतिशब्दवाच्यम् । ततः पञ्चमे ननु जडस्य समवायिकारणं ब्रह्मास्तु, यत्तु चेतनाधिष्ठितं शरीरं तस्य शुक्रशोणितजन्यत्वद- र्शनात् तत्र ब्रह्मणो निमित्तत्वम्, प्रधानस्य तु समवायित्वमित्यस्त्वित्याशङ्कायाम्, 'सदेव सोम्येद्'- मित्यादिषु सृष्टिबोधकश्रुतिष्ववधारणदर्शनात् ब्रह्मैवोभयरूपम्, अन्यथावधारणविरोधापत्तेः । किंच, 'कर्तारमीशं पुरुषं ब्रह्मयोनि'मित्यादिषु योनित्वमपि ब्रह्मण एवोच्यते, पुरुषत्वं च । तस्मादक्षर- पुरुषभावनोभयरूपो भगवान्नेव, योनिर्बीजं च । अतः कथञ्चिदपि न प्रकृतिप्रवेशः । एवं त्रिभिरधि- करणैरुपोद्धातेनार्थविप्रतिषेधः परिहृतः । अतः सांख्यमतमशब्दमेव ॥ ८ ॥ ततो नवमेधिकरणे एकसूत्रे अन्येपि स्मार्ता वादा येषु ब्रह्मणः सर्वविधं कारणत्वं नोच्यते, ते सर्वे अश्रौता एवेत्यतिदिष्टम् । तदेवाग्रिमाध्याये विस्तरेण वक्ष्यते ॥ ९ ॥ इति श्रीवल्लभाचार्यचरणदासस्य श्रीपीताम्बरात्मजपुरुषोत्तमस्य कृतौ वेदान्ताधिकरणमालायां प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः । प्रथमाध्यायः समाप्तः । द्वितीयोध्यायः । प्रथमाध्याये सर्वासां श्रुतीनां ब्रह्मणि समन्वयः प्रतिपादितः । स तदा स्थिरो भवति यदा श्रुतीनां परस्परविरोधः परिह्रियते, अन्ये विरुद्धाः स्मार्ता वादाश्च निराक्रियंते । अतस्तदर्थं द्वितीयेऽध्याये श्रुत्यविरोधं प्रतिपादयति, विरुद्धवादांश्च निराकरोति । तत्र प्रथमे पादे युक्त्या श्रुतिविरोधपरिहारः । ततो द्वितीयपादे स्मृतीनां वेदबोधकत्वा- भावेपि ताभिः स्वातन्त्र्येण कश्चित् पुरुषार्थः सेत्स्यतीत्याशङ्कानिवृत्त्यर्थं बाह्याबाह्यमतान्येकीकृत्य तेषां निराकरणम् । मतैकीकरणं च भ्रान्तैस्तुल्यत्वबोधनार्थम् । तृतीयपादे प्रथमं भूतानामुत्पत्ति- स्वरूपमुत्पत्तिक्रमश्च विचार्यते, ततो जीवात्मस्वरूपं तद्धर्माश्च । चतुर्थे च इन्द्रियोत्पत्तिक्रम- स्तत्स्वरूपादिकं च विचार्यते । तत्र प्रथमाध्याये 'अपि स्मर्यते, स्मृतेश्चे'तिकथनेन स्मृतिप्रामाण्याङ्गीकारात् तयैव श्रुत्य- र्थनिर्णयः कार्यः, अन्यथा तद्वैयर्थ्यप्रसंग इत्याशङ्कानिवृत्त्यर्थं प्रथमं सूत्रत्रयेण सांख्ययोगस्मृत्यो- 846

लोके, ल has a loop on the left and a curve. Look at ला in अभिमानीनी (line 14)? No, मृदाद्यभिमानिनी. Look at ला in सालक्षण्याच्च (line 19): सा ल क्ष ण्या च्च. Look at ल in सालक्षण्याच्च: the left part has two humps. Now look at line 1, character 2: Does it have two humps? YES! It has the exact same two humps as ल in सालक्षण्याच्च! So it is unmistakably ला. Therefore, the printed text literally has: र्निलानुमेयश्रुतिमूलकत्वाभावाय (or र्निना... if a broken type, but it visually is ला). Wait, could the first letter be निं? No, repha is clear. Could it be र्नि? Wait, let's transcribe faithfully to the text: र्निलानुमेयश्रुतिमूलकत्वाभावाय (or र्निनानुमेय...). Let's look closely: is the first letter र्नि or निं? Look at the repha: it's curved like र्. But wait, does it have an anusvara dot

२० वेदान्ताधिकरणमाला ।

ततः सप्तमे एकसूत्रे 'भोक्त्रापत्तेरित्यधिकरणे ननु प्रलये सर्वस्य कार्यस्य कारणरूप- तया एकरूपत्वे जाते पुनरुत्पत्तिदशायां भोग्यस्य स्रक्चंदनादेः भोक्तृत्वापत्तिः, भोक्तुश्चेतनस्य भोग्यत्वापत्तिरित्येवमविभागः स्यादितिसूत्रांशेनाशंक्य, अंशांतरेण समाहितम् । यथा लोके कटक- मुपमृद्य रुचके क्रियमाणे कटकत्वं न भवति, तथोत्पत्तिदशायां भोग्यस्य भोग्यत्वेनैवोत्पत्तिः, भोक्तु- र्भोक्तृत्वेनैवेति न विभागाभावः । कारणस्य चेतनत्वेन तस्य तस्य तथैवोत्पादनादित्यक्तम् । तेन 'विज्ञानं चाविज्ञानं चे'ति श्रुतौ कार्ये विभागाभावरूपो दोषः परिहृतः ॥ ७ ॥ ततोऽष्टमे त्रिसूत्रे तदनन्यत्वाधिकरणे छांदोग्यस्थे वाचारंभणवाक्ये कार्यस्य कार- णामिन्नत्वं प्रतिपादितम्, न तु कार्यमिथ्यात्वमित्युक्तं प्रथमसूत्रे । ततो द्वितीयसूत्रे कार्यस्य घटादेर्विद्यमानत्व एवोपलम्भः । नत्वविद्यमानत्वे । अतः श्रुतिविरुद्धं प्रत्यक्षमपि कार्यस्य कारणा- नन्यत्वे प्रमाणमित्युक्तम् । ततस्तृतीये प्रपञ्चस्य सदैव सत्त्वम्, 'सदेव सोम्येदमग्र आसी'दित्या- दिश्रुतौ परिदृश्यमानबोधकादिदंपदात् । 'तदेतदक्षयं नित्यं जगन्मुनिवराखिलम् । आविर्भावतिरो- भावजन्मनाशविकल्पव'दितिविष्णुपुराणवाक्याच्च । एवमेनेनाधिकरणेन श्रुतिप्रत्यक्षाभ्यां कार्यस्य सदात्मकत्वेन ब्रह्मानन्यत्वं साधितम् ॥ ८ ॥ ततो नवमे चतुःसूत्रे असद्व्यपदेशाधिकरणे असत्कार्यवादो निराकृतः । ततः प्रथमसूत्रे 'असद्वा इदमग्र आसी'दितिश्रुतौ कार्यमसदितिव्यपदेशात् असत्कार्यवाद आश्रेय इतिसूत्रांशेनाशंक्य, सूत्रांशेन समाहितम् । एतद्वाक्यशेषे 'स आत्मानं स्वयमकुरुते'तिश्रावणात् कार्यस्य प्रागुत्पत्तेरात्मत्वेनैव रूपेण सत्त्वम्, नतु व्याकृतस्वरूपेण । तस्मादसत्त्वमुच्यते, न त्वस- त्वेनेत्युक्तम् । ततो द्वितीयसूत्रे सत्कार्यवादस्याभियुक्तिभिरात्मानमितिशब्दांतराच्च नासत्कार्य- वाद आश्रेय इत्युक्तम् । युक्तयस्तु भाष्यप्रकाशादवगंतव्याः । ततस्तृतीये पटदृष्टांत उक्तः । यथा पटः संवेष्टितो न तावान् प्रतीयते, तथा कारणे कार्य सूक्ष्मरूपत्वान्न प्रतीयते, प्रकटं तु प्रतीयत इत्युक्तम् । ततश्चतुर्थे प्राणादिदृष्टांत उक्तः । यथा प्राणादीनां नियमने जीवनमात्रम्, अनियमने स्वाकुञ्चनादिः संभवति, तथा जगदपि कारणे प्रविष्टं सन्मात्रं तिष्ठति, बहिःप्रकटं कार्य करोति । अतोऽसत्कार्यवादो न प्रामाणिक इत्युक्तम् ॥ ९ ॥ ततो दशमे त्रिसूत्रे इतरव्यपदेशाधिकरणे चेतनकारणतायां प्राप्ता दोषाः परिह्रि- यंते । तत्र प्रथमे चेतनस्य जीवस्यापि ब्रह्मत्वात्सृष्टौ तस्य प्रवेशे दुःखित्वादिकं भवति । तच्च ब्रह्मणो हिताकरणादिदोषप्रसक्त्या असंगतमित्याशंक्य, अग्रिमसूत्रद्वये परिहारमाह । तत्र द्वितीये ब्रह्म जीवादधिकम्, न तु जीवमात्रम्, तेन तद्दोषेपि न दुष्यति । यथा सुवर्णखण्डस्यान्यमेलनेन दुष्ट- त्वेपि न सुवर्णस्य दुष्टत्वम्, तद्धिताहितं च करोति, लोके स्वदेहेपि नखनिकृंतनकेशप्रसाधना- दिदर्शनात् । जीवपरमात्मनोर्भेदस्तु विज्ञानानंदप्राधान्यभेदात् । आनंदस्याधिक्यं तु भूमविद्यायां तत्रैव श्रेयस्त्वस्य पर्यवसानात् । ततस्तृतीये यथा पार्थिवत्वाविशेषेपि हीरकपाषाणयोश्चंदननिंब- योश्च स्वभावभेदः, तथा जीवानाम्पि । तथा च ब्रह्मवादे लोकन्यायेन प्रत्यवस्थानं नोचित- मिति साधितम् ॥ १० ॥ तत एकादशे षट्सूत्रे उपसंहारदर्शनाधिकरणे तत्रैकस्यैव ब्रह्मणः सर्वविधकारणत्वे ये दोषास्ते परिह्रियंते । तत्र प्रथमसूत्रे लोके मृत्कुठालचक्रचीवरादीनामुपादानकर्तृनिमित्तांत-

': न्द्रि. Wait, is there an intervening consonant? Look: 'नि' -> then a vertical line with repha? No, it's an 'र्' with 'ि'? Wait, look at the glyph: It is: नि र्ि न्द्रि य क त्वा त् क थं ! Yes! It has an extra 'र्ि' or 'र्' combined with 'ि'! That is rendered as निर्िन्द्रियकत्वात्कथं.

Wait, let's look at L32: "सूत्रांशेनाशंक्य, अंशांतरेण समाधत्ते । तत्रापि दोह-" Is it "अंशांतरेण" or "अंशातरेण"? There is a clear anusvara on 'शा': "अंशांतरेण". In L2: "तथा ब्रह्मापीत्यंशातरेण समाहितम् ।" Wait, does L2 have anusvara? "अंशातरेण" or "अंशांतरेण"? It has a faint anusvara: "अंशांतरेण". Let's write "अंशांतरेण" or "अंशातरेण"? It looks like "अंशांतरेण".

Let's check L7: "‘परास्य शक्ति’रिति" Notice the single quotes: ‘परास्य शक्ति’रिति. L8: "‘आत्मन्येवात्मनात्मानं सृजेह

": व - ह्नि - व - न् - म - ह - त् - स्या - त् Yes, "वह्निवन्महत्स्यात्"!

Wait, look at the next sentence: "पृष्ठसंयोगस्तु तैनैष्यते ।" Wait, "तैनैष्यते" or "तैर्नेष्यते"? Look at L32: तै (tai) नै (nai) or र्ने (rne)? Wait, look at the top: Is there a repha? तै - र्ने - ष्य - ते : तैः + न + इष्यते = तैर्नेष्यते! Look at the repha above the second letter: Yes, there is an e-matra and a repha: 'र्ने'! So it is "तैर्नेष्यते" (tair neṣyate)! Not "तैनैष्यते"!

Wait, look at L33: "तमसंगतमिति प्रथमसूत्रेणोक्तम् । ततो द्वितीयसूत्रे परमाणुद्वयसंयोगः सार्वदैशिको बैकदेशिको" Wait, "बैकदेशिको" or "वैकदेशिको"? Letter is 'वै': "वैकदेशिको". Wait, let's look at the letter: is there a slash in the belly? In "वैकदेशिको", it's 'वै'.

Look at L34: "वा । नाद्यः । प्रदेशांगीकारे प्रदेशवत्त्वस्य

-द-स-ङ्ग-त: wait, in line 33, it has ङ् + ग = ङ्ग: "तदसङ्गतमित्युक्तम्" or "तदसङ्गतम्"? Wait, look at line 33: त-स्मा-त्त-द-सं-ग-त-मि-त्यु-क्त-म् or त-स्मा-त्त-द-स-ङ्ग-त...? There is an anusvara over स in "तदसङ्गतम्", wait, let's look closely: It is: "तस्मात्तदसङ्गतमित्युक्तम्" or "तस्मादसङ्गतमित्युक्तम्"? There is double त: "तस्मात्तदसङ्गतम्" or "तस्मात्तदसंगतम्"? Wait, between 'द' and 'ग', is it 'सं' or 'सङ्ग'? It is 'सं' with anusvara or 'सङ्ग'? Look at 'पञ्चमे' right after: प-ञ्च-मे. So the printer uses both conjuncts and anusvara. In line 33, look at "तदसङ्गतम्" vs line 26 "तस्मादसङ्गतम्": In line 26: 'तस्मादसङ्गतं' - wait! Look at the letter between स and त: Wait, in line 26: तस्माद [स] [ङ्ग] तं! That is definitely ङ्ग! Look at the vertical

२४ वेदान्ताधिकरणमाला ।

यावत् । तत्राकाशस्वरूपं तद्दूषणसूत्रे वाच्यम् । क्षणिकं संस्कृतं, चेति पञ्च । तत्र क्षणिकं संस्कृतं चेति द्वयं पूर्वसूत्रेषु दूषितम् । अधुना निरोधद्वयं दूष्यते । तन्मते पदार्थाः सर्वे क्षणिकाः सदृशसं- तानजननस्वभावाः । क्षणिकानां च नाशकसंबंधो न पूर्वदृष्ट इत्यन्यानामपि पदार्थानां नाशक- संबन्धाभावात्पूर्ववदेव संततिप्रतिबंधाभाव इत्यविच्छेदादित्युक्तम् । एवमत्र कार्यविचारेण निरोधद्वयं दूषितम् । ततः षष्ठे तद्द्वयस्वरूपविचारेण तद्दूषयति । तत्र वैभाषिकाः सौत्रांतिकाः योगाचाराश्च उक्तनिरोधैकदेशभूतेऽविद्याविनाशे मोक्षस्तद्दर्शनोक्तरीतिको भवतीति मन्यंते । तदसंगतम् । अविद्या- (या)निर्हेतुके नाशेऽंगीक्रियमाणे तन्मतीयसाधनविधायकशास्त्रवैफल्यम् । सहेतुकनाशांगीकारे निर्हे- तुकत्वप्रतिज्ञाहानिरित्युभयथापि दोष इत्युक्तम् । एवं सूत्रद्वयेन तदुक्तनाशप्रकारो दूषितः । ततः सप्तमे आकाशं दूषयति । तेषां मते आवरणाभाव एवाकाशः । सोपि निरूपाख्यः । तादृशेपि मूर्तांतर- वद्वस्तुत्वव्यवहारस्याविशिष्टत्वात् । अत्र गृध्रः, अत्र श्येन इत्यादिप्व्यवहारस्य तत्रापि दर्शनात् । अवकाशरूपेण प्रत्यक्षत्वाच्चावस्तुत्वमसंगतमित्युक्तम् । ततोऽष्टमे पुनः संक्षेपेण क्षणिकवादं निरा- करोति । सर्वत्र स एवायमिति प्रत्यभिज्ञा दृश्यते । क्षणिकत्वे तु तस्य नष्टत्वात्कालान्तरे प्रत्यभिज्ञा बाध्येत । तस्मादसङ्गतः क्षणिकवाद इत्युक्तम् । ततो नवमे तदभिमतमभावाद्भावोत्पत्तिं निराक- रोति । ते हि बीजोपमर्दं विनाङ्कुरोत्पत्तिं, दुग्धोपमर्दं विना दध्युत्पत्तिमपश्यंतो नष्टेभ्य एव बीजा- दिभ्यस्तत्तदुत्पत्तिं पश्यंतः केवलादभावादेव भावोत्पत्तिं मन्यंते । तथाचालीकादेवोत्पत्तिरिति सिध्यति । तदसंगतम् । दृष्टविरोधात् । यदि अलीकादभावादेव केवलात्कार्यं स्यात्तदा बीजाद्दधि स्यात्, दुग्धादंकुरं च । तत्तु न दृश्यते । तस्मान्नाभावाद्भावोत्पत्तिरित्युक्तम् । ततो दशमे यद्यभा- वादेव सर्वं स्यात्, तदा तस्य सर्वत्र सुलभत्वात् कृषिशिलादिसाधनरहितानामपि धान्यादिः सिध्येत् । तत्तु न दृश्यते । अतोपि नामावाद् भावोत्पत्तिरित्युक्तम् । एवं दशभिः सूत्रैः वैभाषिकसौत्रांतिकयो- र्मतं निराकृतम् ॥ ४ ॥ ततः पञ्चमे पञ्चसूत्रे नाभाव उपलब्धेरित्यधिकरणे कारणांशे पूर्वं निराकृतोपि विज्ञानवादी कार्यांशे निराक्रियते । विज्ञानवाद्येव योगाचारः । स हि बाह्यं प्रपञ्चं नीलं पीतं घट इत्येतत्सर्वं विज्ञानाकारं मन्यते, न तु बाह्यार्थोऽस्तीति । अनादिवासनयैव च भासत इति तन्मतम् । एवं यस्तेन बाह्यार्थाभाव उक्तः, स न युक्तः । यदि सर्वं ज्ञानाकारमेवानादिवासनया भासेत, तदा वासनाया अन्तः विद्यमानत्वात् सर्वं सर्वदा सर्वत्र भासेत । तत्तु नास्ति । अतः कदाचित्क्वचिदुपलं- भात् बाह्यार्थोऽस्तीति मंतव्यमित्युक्तम् । ततो द्वितीये उपलब्धिमात्रेण वस्तुसत्त्वं चेत्तदा स्वप्नमा- याग्रमादिषु ये उपलम्भास्तेपि सत्याः स्युः । तस्मान्नोपलब्धिमात्रेण वस्तुसत्त्वं वक्तुं शक्यमित्याशङ्क्य निराकरोति । बाह्यः प्रपञ्चः स्वप्नादिविलक्षणः, बहुकालस्थायित्वात् । नहि तथा स्वप्नादिषु दृश्यते । तस्मात्तद्दृष्टान्तोप्यसङ्गत इत्युक्तम् । ततस्तृतीये यतैर्बाह्यार्थं विनैव वासनया ज्ञानवैचित्र्यमंगी- क्रियते, तत्र बाह्यार्थं विना वासनैवानुपपन्ना, बाह्यार्थस्यैव वासनाजनकत्वात् । तस्य च तन्मतेऽ- भावादित्युक्तम् । ततश्चतुर्थे वासनाया आधारभूतस्य, अहमित्याकारो रूपादिविषय इंद्रियादि- जन्योयं क्षणिकविज्ञानसंतानः कर्ता भोक्तेत्यभिमानवान् आलयविज्ञानाख्यः, तस्य क्षणिकत्वाद्वास- नायाः आधारोपि न वक्तुं शक्यः । तस्मादपि तन्मतमसङ्गतमित्युक्तम् । ततः पञ्चमे सर्वथानुपप- न्नत्वादपि तन्मतमसंगतम् । तेन माध्यमिकोप्यसंबद्धभाषित्वादुपेक्षित इत्यपि सूचितम् । एवं पञ्च- दशभिः सौगता निराकृताः ॥ ५ ॥

ततः षष्ठे चतुःसूत्रे नैकस्मिन्नसंभवादित्यधिकरणे विवसनस्य स्याद्वादिनो निराक- रणम् । स हि स्यादस्ति, स्यान्नास्ति, स्यादस्ति नास्ति, स्यादवक्तव्यः, स्यादस्ति चावक्तव्यः, स्यान्नास्ति चावक्तव्यः, स्यादस्ति नास्ति चावक्तव्य इत्येवं सप्तभंगी मन्यते । सप्तभंगी नाम सप्तानां भंगानां समाहारः । सा च सार्वत्रिकी । तदिदं प्रत्यक्षविरुद्धम् । न ह्यस्तिनास्त्यादिभंग एककालं सर्वेषां दर्शनगोचरीभवतीति । तस्मादसंभवञ्चसंगतः । किंचेयं सप्तभंगी सार्वत्रिकेति तदुक्तसाधनेषु तदु- पदिष्टेषु तीर्थंकरेपु तदुक्ते मोक्षरूपे फले चानुवर्तमाना सर्वेष्वेव तदुक्तेष्वनाश्वासं जनयतीत्यतोऽप्य- संगतस्तद्वाद इत्युक्तम् । ततो द्वितीयसूत्रे तदुक्तमात्मस्वरूपं दूष्यते । स हि आत्मानं कृत्स्नं मन्यते । सृष्टिं च परमाणुभ्योऽङ्गीकरोति । मोक्षे च निरावरण आत्मा तिष्ठतीति । तदिदं दूष्यते । परमाणुभ्य एव सृष्ट्यंगीकारोनात्मनो वस्तुपरिच्छेदांगीकारादकार्त्स्न्यं सर्वत्वं न भवति । तथा च मोक्षदशायामवलोकाकाशवर्तित्वेन तत्कृतावरणसंभवान्निरावरणप्रतिज्ञाहानिः । किंच, सर्व- वस्तुष्वात्माभावादात्मनामस्तिकायत्वप्रतिज्ञाहानिश्चेत्यर्थ इत्युक्तम् । ततस्तृतीये तदभ्युपगतो देह- परिमाणात्मवादो दूष्यते । स हि देहपरिमाण आत्मेति मन्यते । सूक्ष्मदेहे सूक्ष्मः । स एव स्थूलदेहे स्थूल इति । एवं पर्यायेण तत्तत्परिमाणांगीकारे अवयवोपचयापचयाभ्यामात्मनोपि विकारापत्तिः । संकोचविकाशेपि विकारस्य दुःपरिहारत्वादित्युक्तम् । ततश्चतुर्थे तदुक्तमात्मपरिमाणमेव दूष्यते । स हि मोक्षावस्थावस्थितजीवस्य परिमाणं नित्यं वदति । तदग्रे देहाभावात् । संसारावस्थायां त्वनि- त्यम् । तथा सति संसारावस्थायां चार्वाकवदात्मन अनित्यत्वापत्तिः । तथा सति मोक्षः कस्य स्यात् । अतः संसारावस्थायामपि तस्य नित्यं परिमाणमंगीकार्यम् । अणु वा महद्वा । तथा सति देहपरिमा- णात्मवादस्त्वसंगत इत्येवं दूषितमित्युक्तम् । एतेषु षट्स्वप्यधिकरणेषु ब्रह्म जगदुपादानं न वेति संदेहः, तत्तन्मतविरोधः संदेहबीजम्, नेति पूर्वः पक्ष, सर्वसमयानामयुक्तत्वाद् ब्रह्मैवोपादानमिति सिद्धांतो ज्ञेयः । षष्ठे तु ब्रह्मैव विरुद्ध- धर्माधारम्, नेतरदिति नियमो युक्तो न वेति संदेहे, स्याद्वादिभिः सर्वत्र तथाभ्युपगमान्नेति पूर्वः पक्षः, स्याद्वादस्यासंगतत्वाद्ब्रह्मैव तथेति नियमो युक्त एव, श्रुत्या भक्तप्रत्यक्षेण च प्रमितत्वादिति सिद्धांत इति प्रकारांतरमधिकं ज्ञेयम् ॥ ६ ॥ ततः सप्तमे पंचसूत्रे पत्युरसामंजस्यादित्यधिकरणे नैयायिकवैशेषिकहैरण्यगर्भपा- तंजलकापालिककालामुखपाशुपतैश्चा ईश्वरस्य निमित्तमात्रत्वं मन्यंते, न तूपादानत्वम्, तद्दूष्यति ।- यदीश्वरः निमित्तमात्रं स्यात्तदा केषांचित्सुखं केषांचिद्दुःखं ददद्विषमो निर्घृणश्च स्यात् । अतो सामं- जस्यात्तन्मतमसंगतम् । ततो द्वितीये तन्मते जीवब्रह्मणोर्विभुत्वादजसंयोगस्य वक्तुमयुक्तत्वेन पति- त्वानुपपत्तिः । यदि च संबंधोऽङ्गीक्रियेत, तदापि विभुत्वनित्यत्वाभ्यां तुल्यत्वापत्त्या नियम्यनिया- मकभावाद्यनुपपत्तेः संबंधानुपपत्तिरित्युक्तम् । ततस्तृतीये ईश्वरः शरीरं किंचिदाधारं चाधिष्ठाय करोति, तद्विना वा । आद्ये तन्नित्यमनित्यं वा । आद्ये परमाणुपुंजरूपस्य तस्य कार्यानर्वाहकत्वम्, अवयवित्वाभावात् । द्वितीये तु जन्यत्वम् । तथा सति तत्कर्तुर्निरूपुमशक्यत्वादनवस्थापत्तिः । अशरीर एव करोतीति मतम्, तदा तु मुक्तानामिव तस्यापि कर्तृत्वानुपपत्तिः । अतोधिष्ठानानुप- पत्त्या तन्मतमसंगतम् । ततश्चतुर्थे यथा जीवोऽशरीर एवेंद्रियादीनि करणान्यधितिष्ठति, निय- मयति, तथेश्वरोप्यशरीर एव जीवान् नियमयिष्यतीति सूत्रांशेनाशंक्य, सूत्रांशेन समाहितम् । यदि जीवदृष्टांतेन तथांगीक्रियते, तदा तद्दृष्टांतेनैव तस्य सुखदुःखभोगाद्यापत्तिः । (ततः पंचमे तैर्जड-

२६ वेदान्ताधिकरणमाला ।

जीवनियमनार्थं हीश्वरोऽभ्युपगम्यते । नियमनं चेयत्तायां संभवति । ततश्च तेषामियत्तापत्तिः । तथा सति तेषामन्तवत्त्वम् । इयत्तापरिच्छिन्नेषु घटादिष्वन्तवत्त्वस्य दृष्टत्वात् । एतद्दोषपरिहाराय जीवानां व्यापकत्वमसंख्येयत्वं चांगीक्रियते, तदा असंख्येयत्वस्य सर्वज्ञेयत्वनियमात् सर्वतद्विषयकज्ञानसं- भवेऽभावे चासर्वज्ञता स्यात् । ) तदनापत्तौ नियामकाभावादित्युक्तम् । तेनेश्वरविषयेपि तन्मतमसंगत- मित्युकतं भवति ॥ ७ ॥ ततोऽष्टमे चतुःसूत्रे उत्पत्त्यसंभवादित्यधिकरणे पाञ्चरात्रमते योऽंशो हि श्रुतिविरुद्धः सोऽंशो दूष्यते । पंचरात्रस्य भगवत्प्रणीतत्वेपि तावतोंऽशस्य बुद्धिपूर्वकमेव गौतमशापहतानामपीयाम्यर्थं स्थापनात् । सोऽशस्त्वयम् । ते हि परब्रह्मणो वासुदेवात् संकर्षणस्य जीवस्य, तस्मात्प्रद्य

सप्तमे ननु निरवयवत्वादीनां बाधकानामुक्तत्वात्सा कथं संभवतीत्याशंकायाम्, आकाशो नोत्पद्यते, निरवयवत्वादित्येवं साधने, उत्पद्यते लौकिकव्यवहारविषयत्वादित्येवं साधने, उत्पद्यते, लौकिक- व्यवहारविषयत्वादित्येवं सत्प्रतिपक्षत्वेन युक्तीनामप्रयोजकत्वमुक्तम् । तस्माच्छ्रुत्युक्ता आकाशोत्पत्ति- रंगीकार्येत्युक्तम् ॥ १ ॥ ततो द्वितीये एकसूत्रे एतेन मातरिश्वेत्यधिकरणे एवमेव वायोरुत्पत्तिरिति साधि- तम् ॥ २ ॥ ततोऽग्रिमसूत्रे ब्रह्मणोऽप्युत्पत्तिरस्त्विति वितंडायाशंक्य, मूलभूतस्य सतः नित्यत्वव्यापकत्वयो- र्निरंकुशत्वादुत्पत्तिर्न संभवतीत्युक्तम् ॥ ३ ॥ ततस्तृतीये एकसूत्रे तेजोऽत इत्यधिकरणे वायुतस्तेजस उत्पत्तिः समर्पिता ॥ ४ ॥ ततः पंचमे एकसूत्रे आप इत्यधिकरणे तेजस अपामुत्पत्तिः समर्पिता ॥ ५ ॥ ततः षष्ठ

! Yes, it is 'व्या'! And the next letter: 'स' with 'ौ' = 'सौ'. So it is "व्यासौ युक्तिरुक्ता"! Wait, why "व्यासौ"? In Sanskrit, could it be "व्यासौ" as a typo for "व्यासैः" (ai-matra looks like au-matra)? Yes! In old Devanagari typography, the double matra at top for 'ai' (ै) plus a 'kāna' (ा) makes 'ौ' (au). If the compositor mistakenly put a kāna before the double matra, 'ै' became 'ौ'! So 'व्यासैः' or 'व्यासै' became 'व्यासौ'! It is printed as: "व्यासौ".

Wait, let's check line 19 again: कौषीतकिब्राह्मणे 'हिता नाम पुंसस्त नाड्य' Wait, let's look at 'पुंसस्त': Is that 'पुंसस्त'? Look at the word: प + ु + ं + स + स + त? Let's look at: 'पु' 'ंस' (sa with anusvara) 'स्त' (sta) Yes, it is printed as "पुंसस्त" or "पुंसस्ता"? Wait, is there an aa-matra? No, it's "पुंसस्त नाड्य". Wait, could it be "पुंसस्त नाड

: + तृतीया -> विसर्जनीयस्य सः -> विपरीतस्तृतीया! Yes, "विपरीतस्तृतीयाविभक्तिनिर्देशश्चापद्येतेत्युक्तम् ।" Wait, look at the vowel under 'त': it is 'ृ': तृतीया! And "पंचमे": "ततः पंचमे यदि" (or पञ्चमे). Here it is "पंचमे".

: "जीवस्य कर्तृत्वं स्यात्तदा स्वतंत्रत्वात्स्वाहितं न कुर्यादित्याशंक्य, यथा चक्षुष्ट्वेष्टमनिष्टं चोपलभते," Check: "जीवस्य कर्तृत्वं स्यात्तदा स्वतंत्रत्वात्स्वाहितं न कुर्यादित्याशंक्य, यथा चक्षुष्ट्वेष्टमनिष्टं चोपलभते," Wait, look at "चक्षुष्ट्वेष्टमनिष्टं": च - क्षु - ष्ट्वे - ष्ट - म - नि - ष्टं Wait, is it "चक्षुष्ट्वेष्टमनिष्टं" or "चक्षुष्ट्विष्टमनिष्टं" or "चक्षुष्ट्वे..."? Let's look: च - क्षु - ष्ट्वे (ṣṭve) or ष्ट्व (ṣṭva)? There is an e-matra on ष्ट्वे: 'चक्षुष्ट्वेष्टमनिष्टं'!

: "तयैवैन्द्रियैः कर्म कुर्व

' - look at 'सं' in 'संयोगेन' right next to it. In 'संयोगेन', the dot is above 'स'. In 'मसंगत...', wait, is there a dot? Actually it looks like 'मसङ्गत' with a conjunct, or 'मसंगत'? It has a dot above 'स': 'मसंगतमित्यर्थः'. Wait, "तद्दूष्यते" -> त + द + ू + ष + ्य + त + े = तद्दूष्यते.

Line 22: तत्र दृष्टादृष्टकारणकलापसामान्ये एकस्यैव वैलक्षण्यम्, नान्यस्येत्यत्र हेतोर्वक्तुमशक्यत्वादिति बोधि- Wait, let's read line 22: "तत्र दृष्टादृष्टकारणकलापसामान्ये एकस्यैव वैलक्षण्यम्, नान्यस्येत्यत्र हेतोर्वक्तुमशक्यत्वादिति बोधि-" "हेतोर्वक्तुमशक्यत्वादिति" -> wait, is it "हेतोर्वक्तुमशक्यत्वात्" or "हेतोर्वक्तुमशक्यत्वादिति"? Look at the end of line 22: ब (ba) + ो (o) + ध (dha) + ि (i) - wait, with hyphen: 'बोधि-' And line 23 begins with: 'तम् ।' -> "बोधितम् ।" Yes! "

वागुत्तरः" or "मनःपूर्वो वागुत्तरः"! Look at: "मनःपूर्वो वागुत्तर इतिश्रुतेर्मनसो वाक्पूर्वकत्वात्"! Wait, is "मनःपूर्वो वागुत्तरः" a quote? Yes, in some text/Upanishad/Brahmana: "मनःपूर्वो वागुत्तरः" (Mind is prior, speech is posterior)! Wait, look at line 5: ततश्चतुर्थे मनःपूर्वो वागुत्तर’ इतिश्रुतेर्म- Wait, does it have an opening quote before मनःपूर्वो? Look before मनः: ततश्चतुर्थे मनःपूर्वो - there is NO opening quote! But wait, look closely before मनः: no quote, or maybe it was omitted. But after वागुत्तर, there is a closing quote: वागुत्तर’! Wait, let's check मनःपूर्वो: म नः पू र्वो वा गु त्त र ’ Yes! It is मनःपूर्वो वागुत्तर’!

Line 6: नसो वाक्पूर्वकत्वात् । वाचश्च वेदरूपाया ‘वाचा विरूपनित्यये’ति श्रुत्या नित्यत्वश्रवणात्तत्पूर्व- Wait, look at ‘वाचा विरूपनित्यये’ति

मृत्युमतिक्रान्तो दीप्यत' इतिश्रुतेरित्युक्तम् । ततो द्वितीये प्राणस्य तत्संबंघश्च . नित्यत्वमुक्तम् । तेन प्राणसहिता एव देवा वागादीनधितिष्ठंति । तेनैव जीवस्य भोगसिद्धिः, तेषां जीवोपकारकत्वं च सिद्धमित्युक्तम् ॥ ७ ॥ ततोऽष्टमे त्रिसूत्रे इंद्रियाणि तद्व्यपदेशादित्यधिकरणे इंद्रियाणां प्राणाधीनसर्वव्या- पारत्वात् प्राणशब्दवाच्यत्वाच्च प्राणवृत्तिरूपाणींद्रियाणीत्याशंक्य, तत्त्वांतराणीति सिद्धांतितम् । 'एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि चे'ति तत्त्वोत्पत्तिबोधकश्श्रुतौ प्राणाद्भिन्नतयेंद्रियत्वेन व्यप- देशात् । नन्वेवं व्यपदेशमात्रेण भेदे सति प्राणापानादिव्यपदेशभेदादासन्न्योपि प्राणादिभ्यो भिन्नः स्यादिति नाशंकनीयम् । प्राणादिशब्दानां पाचकपाठकादिवदासन्थे यौगिकत्वान्न तद्भेदकत्वम् । इंद्रियशब्दस्य तु न यौगिकत्वम् । अतो नैतद्दृष्टान्तेनाशंकनीयमित्युक्तम् । ततोऽग्रिमसूत्रद्वये हेत्वंतरमित्युक्तम् । यत्रापि प्राणशब्दप्रयोगस्तत्रापि भेदेन श्रूयते । 'तमुत्क्रामंतं प्राणोऽनूत्क्रामती'ति, 'प्राणमुत्क्रामंतं सर्वे प्राणा अनूत्क्रामंती'ति । वैलक्षण्यं च, प्राणस्य चेंद्रियाणां च । 'सुप्तेषु वागादिषु प्राणो जागर्ति । स्वामिसेवकवच्चानेकं वैलक्षण्यम्' ॥ ८ ॥ ततो नवमे एकसूत्रे संज्ञामूर्तिकॢप्तिस्त्वित्यधिकरणे भूतभौतिकसृष्टिः परमेश्वरादेवेति निर्णय, नामरूपव्याकरणमपि परमेश्वरादेवेति निर्णीयते । तत्र नामरूपव्याकरणं लोके जीवानामेव दृष्टमिति हिरण्यगर्भादेव तद्व्याकरणमित्याशंक्य, नामरूपव्याकर्ता परमेश्वर एव । छांदोग्ये 'हंता- हमिमास्तिस्रो देवताः अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणी'तिश्रुतौ नामरूपव्याकर्तृत्वेन त्रिवृत्कुर्वतः परमेश्वरस्यैवोक्तत्वात् । नामव्याकरणं हि वाक्साध्यम् । रूपव्याकरणं क्रियासाध्यम् । वाक्क्रिये च शरीरं विना जीवस्य न संभवतः । शरीरं नामरूपव्याकरणोत्तरं भावि । तस्मान्न जीव- स्तत्कर्ता, किंतु परमेश्वर एव तत्कर्तेत्युक्तम् ॥ ९ ॥ ततो दशमे द्विसूत्रे मांसादिभौममित्यधिकरणे 'एतस्माज्जायते प्राण' इतिश्रुतौ प्राणस्येंद्रियाणां च भगवतः सकाशात्सृष्टिरुक्ता । छांदोग्ये तु 'अन्नमशितं त्रेधा विधीयत इतिश्रुतौ मनःप्राणवाचां भौतिकत्वं श्राव्यते । 'अन्नमयं हि सौम्य मनः, आपोमयः प्राणः, तेजोमयी वागि'- त्यनेन, 'एतस्माज्जायत' इतिश्रुत्युक्ताया उत्पत्तेः परम्परयाप्युपपद्यमानत्वात् । 'अन्नमय'मित्यादिश्रुते- स्तु मांसादिसाहचर्येण विशेषबोधकत्वात् । मनआदीनां भौतिकत्वमेवेति प्रथमसूत्रेणाशंक्य, द्वितीयसूत्रे तेषां तत्त्वांतरत्वमेवेति स्थापितम् । मनःप्रभृतीनामन्नमयत्वादिकं तु अन्नादिपोषित- त्वेनाप्युपपद्यते । 'पंचदशाहानि माशी'रित्याद्युपपादकदर्शनात् । सर्ववाक्ये साक्षात्सृष्टेरुक्तत्वेन तत्र परंपरायाः प्रवेष्टुमशक्यत्वात् । तस्मात्तत्त्वरूपाणि तानि भगवत एवेति सिद्धांतितम् । एवमस्मि- न्नध्याये सर्वोपि विरोधः परिहृतः ॥ १० ॥ इति श्रीवल्लभाचार्यचरणदासस्य श्रीपीतांबरात्मजपुरुषोत्तमस्य कृतौ वेदान्ताधिकरणमालायां द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः । द्वितीयाध्यायः समाप्तः । तृतीयोऽध्यायः । तृतीयाध्यायस्याधिकरणार्थसंग्रहः । ततस्तृतीयेऽध्याये जघन्यमध्यमाधिकारिणां साधनसंप- त्तावुपनिषदां विधाजनकता, अन्यथा तु सत्संप्रदायेपि परोक्षज्ञानजनकतेवेत्यतः प्रथमे पादेऽवि- 860

देहः स्वरूपतोऽधिकारीति तदर्थं तद्वि-

Line 2: द्याख्याः पंचाप्याहुतयो विचार्यंते । तत्र ब्रह्मसंबंधिविचारविशेषरूपत्वाच्छास्त्रसंगतिः । साधनविचार-

Line 3: शेषत्वादध्यायसंगतिः । तत्राष्टावधिकरणानि ।

Line 4: तत्र प्रथमेऽधिकरणे जीवेंद्रियाणां होमाभावेनाशुद्धिमाशंक्य, तेषामपि शुद्धयर्थं जीवस्येतो

Line 5: लोकांतरगमनावसरे संस्कृतभूतसूक्ष्मेंद्रियसाहित्यं सप्तभिः सूत्रैः साध्यते । तत्र प्रथमसूत्रे संस्कृत-

Line 6: भूतसूक्ष्मैः संपरिष्वक्त एव परलोकं गच्छतीत्युच्यते । ततो द्वितीये सूत्रे श्रुत्युक्तप्रश्ननिरूपणाभ्या-

Line 7: मद्भिः संपरिष्वक्त एव गच्छतीति ज्ञायते, नतु भूतांतरसंपरिष्वक्त इत्याशंक्य, अपां भूतत्रयात्मकत्वं

Line 8: साध्यते । ततस्तृतीयसूत्रे, प्राणस्यापि गमनं बोध्यते । ततश्चतुर्थे प्राणगमनसाम्यादभावश्रुत्या

Line 9: बाधमाशंक्य, तन्निवारणेन प्राणानां परलोकगतिः सा