आयुर्वेद प्रकाश (माधव उपाध्याय - रसशास्त्र, पारद शोधन व धातु भस्म निर्माण सटीक)

आयुर्वेदौयग्रन्थमाला । एकादशं पुष्पम् । सारस्वतकुलावतंसोपाध्याय- श्रीमाधवविरचित आयुर्वेदप्रकाशः । आचार्योपाहेन त्रिविक्रमात्मजेन यादवशर्मणा संशोधितः प्रकाशितश्च । ÂYURVEDÎYA-GRANTHAMÂLÂ. No. 11. ÂYURVEDAPRAKÂSHA BY MÂDHAVA EDITED BY VAIDYA JÂDAVJÎ TRICUMJÎ ÂCHÂRYA, 372, BORÂ BAZÂR STREET, FORT, BOMBAY. 1913 A. D. मूल्यं १। रूप्यकः। Price 1¼ Rupees.

Printed by R. Y. Shedge, at the ‘Nirnaya-sagar’ Press, 23, Kolbhat Lane, Bombay and published by Vaidya Jadavji Tricumji Acharya, 372, Bora Bazar Street, Fort, Bombay.

निवेदनम् । रसमाधव इति प्रसिद्ध आयुर्वेदप्रकाशनामायं ग्रन्थः सारस्वतब्राह्मण- जातीयेन सौराष्ट्रदेशजन्मना वाराणसीनिवासिना उपाध्यायोपनामकेन माधवेन विरचित इति आयुर्वेदप्रकाशस्यान्ते लिखितात् ग्रन्थसमाप्तिवाक्यात् प्रतीयते । स चायमायुर्वेदप्रकाशः ख्रिस्तीयसप्तदशशताब्द्यां विरचित इति प्रतीयते, ख्रिस्तीये १६०० वत्सरे विरचितस्य भावप्रकाशस्य आयुर्वेदप्रकाशे उल्लेखात् । पाकावलिनामकोऽन्योऽपि ग्रन्थ उपाध्यायमाधवविरचितो मुद्रित उपलभ्यते । आयुर्वेदप्रकाशे रसशास्त्रप्रतिपाद्याः प्रायः सर्वेऽपि विषया अतिस्पष्टतया अनुभूति- पथगा एवोपवर्णिताः सन्ति । अतोऽयं ग्रन्थो भिषजां छात्राणां चातीवोपयुक्तः । ग्रन्थस्यास्य मुद्रणार्थमादर्शपुस्तकत्रयमुपलब्धम् । प्रथमं क.संज्ञितं मदीयपरम- सुहृद्भिः वैद्य त्र्यम्बक गुरुनाथ काळे इत्येतैः संपादितं भिषग्विलासपत्रे प्रसिद्धीकृतं अपूर्णं, द्वितीयं ख.संज्ञकं बुन्दीराजधानीनिवासिनां मदीयपरमसुहृदां राजवैद्य श्रीप्रसादशर्मणां सकाशाल्लब्धं, तृतीयं ग.संज्ञकं मदीयपरमसुहृदां स्वर्गवासिनां वैद्य मुरारजीशर्मणां ग्रन्थसंग्रहात् प्राप्तम् । ग्रन्थस्यास्य संशोधनार्थं यथामति कृतेऽपि यत्ने भ्रमप्रमादादिवशाज्जातं स्खलनं क्वाप्युप- लभ्येत चेत् सुधीभिः संशोधनीयं क्षन्तव्यश्चाहमिति यादवशर्मणः ।

इस पृष्ठ पर मुद्रित पाठ अत्यधिक धुंधला (faded / unreadable) होने के कारण पढ़ने योग्य नहीं है। केवल पृष्ठ के निचले भाग में डिजिटलीकरण का विवरण दिखाई दे रहा है:

(पृष्ठ पर मुद्रित मूल पाठ अत्यधिक धुंधला होने के कारण अपाठ्य है)

आयुर्वेदप्रकाशान्तर्गतविषयानुक्रमणिका । विषयः पृ. पं. | विषयः पृ. पं. प्रथमोऽध्यायः । कतिपयसुगमरसशोधनो- मङ्गलाचरणम् ... १ ५ पायाः ... ... १८ १९ आयुर्वेदप्रकाशस्यान्यग्रन्थेभ्यो शोधितरसस्य मुखकरणम् २१ १ वैशिष्ट्यं... ... ,, ९ गन्धकजारणार्थे सिकता- रसवैद्यप्रशंसा ... २ १५ यन्त्रद्वयं... ... २३ ११ रसदोषाः ... ३ २ कच्छपयन्त्रेण गन्धक- संस्कारार्थं पारदग्रहणप्रमाणं ,, ३ जारणं ... ... २५ ९ रससंस्कारे बलिपूजाविधानं ,, ४ गन्धकजारणस्यान्य- खल्वलक्षणं ... ४ ७ त्प्रकारद्वयं ... २६ ८ रससंस्कारसंख्या ... ,, ११ स्वर्णादिजारणार्थे विडकथनं २७ ५ स्वेदनविधिः ... ५ ८ स्वर्णजारणविधिः ... २८ १३ मर्दनविधिः ... ६ ६ दोलायन्त्रेण स्वर्णजारणम् २९ २ मूर्च्छनविधिः ... ,,

२ विषयः पृ. पं. | विषयः पृ. पं. रजतकरणं (राजवती- | जयावटी ... ... ६६ १ विद्या)... ... ३९ १८ | गन्धलोहम् ... ” ५ हेमकरणं (हेमवतीविद्या) ४० ५ | चतुर्मुखरसः ... ” १३ रसबन्धनविद्या ... ४१ १५ | द्वितीयोऽध्यायः। रसबन्धभेदाः, तेषां | उपरसभेदाः ... ६७ ८ लक्षणानि च ... ४२ ६ | गन्धकोत्पत्तिः ... ” १७ नित्यनाथोक्तं रसमूर्च्छनं ४५ ९ | गन्धकनामानि ... ६८ ९ रससिन्दूरविधानं ... ” २४ | गन्धकस्वरूपम् ... ” १२ रसकर्पूरविधानं ... ४७ १९ | शुद्धगन्धकगुणाः ... ” १७ सिन्दूररसः ... ... ४९ १२ | अशुद्धगन्धकदोषः... ६९ ५ रसमारणविधिः ... ५० १० | गन्धकशोधनं ... ” ८ मृतसूतलक्षणम् ... ५२ १२ | गन्धकगन्धनाशनविधिः ७० १६ कतिपयरसमारणप्रकाराः ” २२ | त्रयोदश गन्धककल्पाः ” २१ जलौकाबन्धविधानं ५३ १६ | तृतीयोऽध्यायः। खेचरीगुटिका ... ५४ ३ | हिङ्गुलनामानि भेदाश्च ७४ १९ पारदसेवनविधिः ... ५५ २ | हिङ्गुलगुणाः ... ७५ २ रसभक्षणकालः ... ५६ १३ | अशुद्धहिङ्गुलदोषाः ... ” ५ रसभक्षणमात्रा ... ” १८ | हिङ्गुलशोधनम् ... ” ८ रससेवनकर्तुराहारादि- | हिङ्गुलमारणम् ... ” १३ नियमाः ... ५७ २४ | कृत्रिमहिङ्गुलकरणं ... ” २४ अशोधितरसभक्षणे तद्दोष- | हिङ्गुलात्पारदाकर्षणविधिः ७६ १० शमनोपायः ... ५९ २१ | चतुर्थोऽध्यायः। रसाजीर्णशमनोपायाः ” २४ | अभ्रकोत्पत्तिः, तद्भेदाः रससेवने पथ्यापथ्यम् ६० १२ | लक्षणानि च ... ” २२ गन्धामृतरसः ... ६२ १२ | वज्राभ्रकगुणाः ... ७८ २ हेमसुन्दररसः ... ” १९ | अशुद्धाभ्रमारणे दोषाः ” ९ मृत्युञ्जयरसः ... ६३ १ | मृताभ्रलक्षणं ... ” १२ आनन्दसूत रसः ... ” ११ | अभ्रमारणे पुटसंख्या ” १९ प्राणकल्पद्रुमगोलरसः ६४ ८ | अभ्रानुपानं मात्रा च ” २४ त्रिनेत्ररसः ... ... ” २३ | अभ्रशोधनम् ... ७९ ५ शार्दूलरसः ... ... ६५ ३ | धान्याभ्रककरणं ... ” १७ अमृतार्णवरसः ... ” ११ |

३ विषयः पृ. पं. | विषयः पृ. पं. अभ्रमारणप्रयोगाः ... ८० २ | स्रोतोञ्जनसौवीराञ्जनयोः मृताभ्रस्यामृतीकरणम् ८२ १९ | शोधनम् ... ९५ ७ अभ्रसेविनामपथ्यानि ८३ ९ | ,, सत्त्वपातनं ... ,, १० अभ्रकसत्त्वनिष्कासनविधिः ,, १२ | रसाञ्जनोत्पत्तिनामानि ,, १३ अभ्रसत्त्वस्य शोधनमारणं ८४ २ | रसाञ्जनगुणाः ... ,, १८ सामान्यतः सर्वेषां सत्त्व- | नीलाञ्जनलक्षणं ... ,, २१ पातनविधिः ... ८४ २१ | पुष्पाञ्जनलक्षणं ... ,, २२ अभ्रद्रुतिविधानं ... ८५ ४ | अञ्जनसामान्यगुणाः ,, २३ मुक्तादीनां द्रुतिविधानम् ,, २३ | नीलाञ्जनशुद्धिः ... ९६ २ अभ्रककल्पाः ... ८६ ९ | अञ्जनानां सामान्यशुद्धिः ,, ५ पञ्चमोऽध्यायः । | कुलित्थाञ्जननामानि ,, ९ हरितालनामभेद- | कुलित्थाञ्जनगुणाः ... ,, १२ लक्षणानि ... ८७ ८ | अष्टमोऽध्यायः । तालकगुणाः ... ,, १६ | टङ्कणनामानि ... ,, २२ अशुद्धस्यासम्यग्जारितस्य च | अशुद्धटङ्कणदोषाः, तच्छो- तालस्य दोषाः ... ,, १९ | धनं च ... ... ,, २५ मृतताललक्षणम् ... ८८ २ | टङ्कणगुणाः ... ९७ २ तालशोधनम् ... ,, ८ | राजावर्तलक्षणं ... ,, ८ तालमारणविधिः ... ,, १४ | राजावर्तगुणाः ... ,, १३ तालसत्त्वपातनविधिः ९२ १२ | राजावर्तशोधनमारणम् ,, १६ षष्ठोऽध्यायः । | राजावर्तसत्त्वपातनं ,, १९ मनःशिलाया नामभेद- | चुम्बकभेदाः लक्षणं च ,, २५ लक्षणानि ... ९३ ३ | चुम्बकगुणाः ... ९८ २ शुद्धमनःशिलागुणाः ,, १४ | चुम्बकशोधनं ... ,, ५ अशुद्धमनःशिलादोषाः ,, १७ | स्फटिकानामानि ... ,, ९ मनःशिलाशोधनं ... ,, २० | स्फटिकागुणाः ... ,, १२ मनःशिलासत्त्वपातनं ९४ ५ | शङ्खनामानि लक्षणं च ,, १७ सप्तमोऽध्यायः | शङ्खगुणाः ... ,, २४ अञ्जननामानि ... ,, १४ | खटिकानामभेदलक्षणानि ९९ ५ अञ्जनभेदाः, तल्लक्षणानि च ,, १६ | खटिकागुणाः ... ,, ८ स्रोतोञ्जनसौवीराञ्जनयोर्गुणाः ९५ २ | गैरिकनामानि लक्षणं च ,, १४

४ विषयः पृ. पं. | विषयः पृ. पं. गैरिकगुणाः ... ९९ १९ | पङ्कनामगुणाः .... १०६ २७ कासीसलक्षणगुणाः... १०० ३ | कम्पिल्लकलक्षणं ... १०७ ३ नवमोऽध्यायः । | कम्पिल्लकनामानि ... ,, ६ रसकलक्षणं ... ,, १४ | कम्पिल्लकगुणाः ... ,, १० रसकगुणाः ... ... ,, २० | गौरीपाषाणलक्षणगुणाः ,, १४ अशुद्धखर्परदोषाः ... १०१ ६ | नवसारलक्षणगुणाः... ,, १९ खर्परशोधनं ... ,, ९ | अभ्रिजाललक्षणगुणाः १०८ २ खर्परमारणं ... ,, २४ | गिरिसिन्दूरलक्षणगुणाः ,, ५ खर्परसत्त्वपातनं ... १०२ ५ | बोदारशङ्गलक्षणगुणाः ,, १० दशमोऽध्यायः । | साधारणरसशोधनं ,, १८ कपर्दिकानामलक्षणगुणाः ,, १६ | उपरससङ्ख्या ... १०९ २ कपर्दिकाशोधनं ... १०३ २ | एकादशोऽध्यायः । कपर्दिकामारणं ... ,, ४ | सप्तधातुनामानि ... ,, १० कपर्दिकागुणाः ... ,, ७ | धातुशब्दनिरुक्तिः ... ,, १३ सिकतानामगुणाः ... ,, १५ | सूर्यादिग्रहाणां धातवाधि- बोलनामानि भेदाश्च ,, २३ | पत्यनिरूपणं ... ,, १६ बोलगुणाः ... ... ,, २६ | उपधातुनिरूपणं ... ,, १९ श्यामबोलगुणाः ... १०४ ४ | सुवर्णोत्पत्तिः ... ,, २४ मानुषबोलगुणाः ... ,, ८ | सुवर्णभेदाः, तल्लक्षणं च ११० ८ कङ्कुष्ठोत्पत्तिनामलक्षणानि ,, १४ | सुवर्णशोधनं ... ... ,, १५ कङ्कुष्ठगुणाः ... ... १०५ ४ | सुवर्णनामानि ... १११ ११ कङ्कुष्ठविषशमनोपायः ,, ७ | सदसत्सुवर्णलक्षणं ... ,, १६ सौराष्ट्रीनामगुणाः ... ,, ११ | स्वर्णगुणाः ... ... ,, २१ समुद्रफेननामगुणाः ,, १७ | सुवर्णस्य पकापकप्रयोग- क्षुद्रशङ्खनामगुणाः ... ,, २३ | विवेकः ... ... ११२ ११ मुक्ताशुक्तिकानामानि १०६ ६ | सुवर्णानुपानं ... ११३ ७ मुक्ताशुक्तिकागुणाः ,, १० | अशुद्धस्यासम्यग्झारितस्य जलशुक्तिकानामानि ,, १३ | च स्वर्णस्य गुणाः ,, १२ जलशुक्तिकागुणाः ... ,, १६ | स्वर्णादीनां मात्राकथनं ,, १७ शुक्तिकाशोधनमारणं ,, १९ | स्वर्णादिमारणे कियत्यः कृष्णमृत्तिकानामगुणाः ,, २३ | परिभाषाः ... ,, २२

५ विषयः पृ. पं. स्वर्णादीनां लोहत्वेन व्यव- हारकथनं ... ११४ ११ लोहानां सामान्यशोधनं ,, १४ नागवङ्गयोर्विशेषशोधनं ११५ ६ सामान्यतःसर्वधातुमारणं ,, १३ स्वर्णमारणं ... ... ,, १८ स्वर्णभस्मपरीक्षा ... ११७ १४ स्वर्णद्रुतिः ... ... ,, १६ रूप्योत्पत्तिः ... ,, २१ रूप्यभेदाः, तल्लक्षणं च ११८ ४ रूप्यगुणाः ... ... ,, १३ अशुद्धरजतमारणे दोषाः ,, २५ रजतशोधनं ... ११९ २ रजतमारणं... ... ,, १२ रजतद्रुतिः ... १२० १७ ताम्रोत्पत्तिः ... ,, २१ ताम्रनामानि ... १२१ २ ताम्रलक्षणम् ... ,, ५ ताम्रदोषाः ... ... ,, १० ताम्रशोधनं... ... ,, १७ ताम्रमारणं ... ... ,, २३ ताम्रभस्मलक्षणं ... १२४ १९ ताम्रगुणाः ... ... ,, २२ वङ्गनामलक्षणं ... १२५ ४ वङ्गगुणाः ... ... ,, १० अशुद्धवङ्गदोषाः ... ,, २४ वङ्गमारणं ... ... १२६ २ यशदलक्षणगुणमारणानि १२९ ६ नागोत्पत्तिः ... ... ,, १४ नागनामानि... ... ,, १६ नागगुणाः ... ... ,, १८ अशुद्धनागदोषाः ... १३० ३ विषयः पृ. पं. अपक्वनागदोषाः ... १३० ६ नागमारणं ... ... ,, ९ नागेश्वरः ... ... १३२ १४ लोहोत्पत्तिः ... ... १३३ १२ लोहनामानि ... ,, १५ लोहभेदाः, तल्लक्षणं च ,, १६ तीक्ष्णलोहलक्षणं ... १३४ ९ सारलोहगुणाः ... ,, १५ कान्तलोहलक्षणगुणाः ,, १९ लोहसामान्यगुणाः ... १३५ ४ लोहनैसर्गिकदोषाः ... ,, ९ अशुद्धलोहंगुणाः ... ,, १२ अपक्वलोहगुणाः ... ,, १५ लोहानुपानं ... ... ,, २४ लोहसेवनेऽपथ्यानि ... १३६ २ लोहोपद्रवचिकित्सा... ,, ५ लोहमारणं ... ... ,, १५ मृतामृतलोहपरीक्षा १४२ ४ मृतलोहस्यामृतीकरणं ,, १६ लोहद्रुतिः ... ... ,, २२ लोहकिट्टलक्षणं ... १४३ २ लोहकिट्टमारणं ... ,, २० लोहकिट्टगुणाः ... ,, २४ द्वादशोऽध्यायः। स्वर्णमाक्षिकनामभेदाः १४४ १२ स्वर्णमाक्षिकलक्षणम् ,, २५ स्वर्णमाक्षिकगुणाः ... १४५ ५ अशुद्धस्यामृतस्य च माक्षिकस्य दोषाः ,, १० स्वर्णमाक्षिकशोधनं.... ,, १४ माक्षिकमारणं ... .. ,, १९

६ विषय: पृ. पं. | विषय: पृ. पं. माक्षिकसत्त्वपातनं ... १४६ २ | अशुद्धशिलाजतुगुणा: १५८ ५ तारमाक्षिकलक्षणं ... ,, ५ | शिलाजतुशोधनं ... ,, ८ तारमाक्षिकशोधनं ... ,, १६ | शुद्धशिलाजतुपरीक्षा १५९ ८ तारमाक्षिकमारणम् ,, २० | शिलाजतुनामानि ... ,, १२ विमलालक्षणम् ... ,, २४ | शिलाजतोर्गुणोत्कर्षाय विमलागुणा: ... ... १४८ ८ | भावनादानं ... ,, १९ विमलानुपानं ... ,, ११ | शिलाजतुमारणं ... १६० १२ माक्षीकलक्षणशोधन- | शिलाजतुसत्त्वाकृष्टि: ,, १५ मारणानि ... ,, १४ | कर्पूरशिलाजतुलक्षणं ,, १८ तुत्थोत्पत्तिलक्षणं ... १४९ १३ | कर्पूरशिलाजतुगुणा: ,, २१ तुत्थगुणा: ... ... ,, २२ | कर्पूरशिलाजतुशोधनं १६१ १ तुत्थशोधनं ... ... १५० २ | चपललक्षणभेदा: ... ,, ६ तुत्थमारणं ... ... ,, १२ | चपलगुणा:... ... ,, १७ तुत्थसत्त्वाकृष्टि: ... ,, १५ | त्रयोदशोऽध्यायः । भूनागलक्षणभेदा: ... ,, २१ | मणिगुणा: ... ... १६२ ४ भूनागसत्त्वाकृष्टि: ... १५१ ६ | रत्ननिरुक्ति: ... ... ,, ७ तुत्थसत्त्वभूनागसत्त्वयो- | रत्ननामानि ... ... ,, १० र्मुद्रिकाकरणं ... ,, २२ | रत्नभेदा: ... ... ,, १३ कांस्यलक्षणगुणा: ... १५३ २० | हीरकादीनां नामानि १६३ ६ कांस्यगुणा: ... ... १५४ २ | हीरकोत्पत्ति: ... ,, १७ पित्तलनामलक्षणभेदा: ,, ८ | हीरकजातयस्तल्लक्षणानि च ,, १९ रीतिकागुणा: ... ,, २२ | हीरकोत्पत्तौ मतान्तरं १६४ १० कांस्यपित्तलयोः शोधन- | अष्टप्रकारहीरकविज्ञान- मारणं ... ... १५५ ५ | निरूपणं... ... १६५ ४ पञ्चलोहलक्षणं ... ,, २५ | हीरकभेदा:... ... ,, १२ पञ्चलोहनामानि ... १५६ २ | हीरकधारणगुणा:... ,, २३ पञ्चलोहशोधनमारणं ,, ४ | वज्रदोषा: ... ... १६६ ९ सिन्दूरनामलक्षणगुणा: ,, १२ | बिन्दुलक्षणं... ... ,, १० सिन्दूरशोधनं ... ,, १८ | काकपदलक्षणं ... ,, १५ शिलाजतुभेदा: ... १५७ २ | यवलक्षणं ... ... ,, १८ शिलाजतुलक्षणं ... ,, ५ | मललक्षणं ... ... ,, २१ शिलाजतुगुणा: ... ,, २६ |

७ विषयः पृ. पं. विषयः पृ. पं. रेखालक्षणं ... ... १६६ २४ श्रेष्ठमाणिक्यलक्षणं ... १७८ २१ वज्रगुणाः ... ... १६७ ७ त्याज्यमाणिक्यलक्षणं ,, २३ वज्रखनिनिरूपणं ... ,, १२ गारुत्मतनामलक्षणगुणाः १७८ ६ मानपरिभाषा ,, २० वैदूर्यनामलक्षणगुणाः ,, १७ वज्रमौल्यनिरूपणं ... १६८ २ गोमेदनामलक्षणगुणाः १७९ ८ मौल्यप्रयोक्तृगुणाः ... १६९ ४ इन्द्रनीलनामलक्षणगुणाः ,, १९ मुद्रादौ वज्रविन्यासक्रमः ,, १५ पुष्परागनामलक्षणगुणाः १८० ६ वज्रपरीक्षाप्रकारः ... ,, २१ सर्वेरत्नानां समुचितं लक्षणं ,, १९ वज्रपरीक्षायां विचार- पञ्चरत्ननिरूपणं ... १८१ २ णीया विषयाः... १७० १ मणिनिरूपणं ... ,, ५ वज्रपरीक्षक मण्डली- वज्रव्यतिरिक्तानां मणीनामुत्पत्तिः,, ९ प्रवेशानर्हाः ... ,, १३ स्फटिकनामलक्षणगुणाः ,, १३ मौक्तिकभेदाः, तेषां सूर्यकान्तनामलक्षणगुणाः ,, २१ लक्षणानि च ... १७१ १ चन्द्रकान्तनामलक्षणगुणाः १८२ ३ मौक्तिकोत्पत्तिस्थानानि १७२ १२ राजावर्तनामलक्षणगुणाः ,, ११ मौक्तिकदोषास्तल्लक्ष- पेरोजनामलक्षणगुणाः ,, १७ णानि च... ... १७३ ७ उपरत्नानां शोधनमारणं ,, २३ मौक्तिकगुणास्तल्लक्ष- रत्नमारणे विचारः १८३ ११ णानि च ... ,, १७ वैक्रान्तोत्पत्तिनामगुणशोधन- वज्रगुणाः ... ... १७४ ३ मारणानि ... ,, २३ वज्रदोषाः ... ... ,, ५ रत्नोपरत्नगुणाः ... १८४ १३ श्रेष्ठवज्रलक्षणम् ... ,, ८ मुद्रिकायां दिग्भेदेन रत्न- अशुद्धवज्रदोषाः ... ,, २४ विन्यासक्रमः ,, २१ वज्रशोधनं ... ... १७५ ४ ग्रहप्रातिकूल्यनिवारणार्थं वज्रमारणं ... ... ,, १९ रत्नानां धारणदानं १८६ ३ श्रेष्ठप्रवाललक्षणं ... १७६ १९ रत्नद्रुतीकरणं ... ,, १० त्याज्यप्रवाललक्षणं ... ,, २१ सौराष्ट्रीसत्त्वपातनं ... ,, १६ प्रवालगुणाः ... ,, २५ सस्यकसत्त्वपातनं ... ,, २० श्रेष्ठमौक्तिक लक्षणं ... १७७ ४ चतुर्दशोऽध्यायः । मौक्तिकगुणाः ... ,, १४ विषोत्पत्तिः ... ... १८७ ४ माणिक्यगुणाः ... ,, १९ विषभेदाः, तेषां लक्षणानि च ,, विषगुणाः ... ... १९१ ४३

विषयः पृ. पं. | विषयः पृ. पं. विषशोधनं ... ... १९१ १८ | विषचिकित्सा ... १९५ १० विषमारणं ... ... १९३ १ | विषहरा मन्त्राः ... १९६ ६ विषसेवनप्रकारः ... ,, ७ | उपविषनिरूपणं ... १९७ २४ विषानधिकारिणः ... ,, १८ | उपविषाणां शोधनविधिः १९८ ९ विषमात्राकथनं ... १९४ २ | विषतैलं ... ... १९९ ५ विषे पथ्यानि ... ,, १८ | विषवज्रपातरसः ... ,, १० विषवेगाः, तेषां लक्षणा- | विषरोगे सुधानिधिरसः ,, १६ नि च ... ,, २३ | क्षारकल्पना... ... २०० ४

/भू (यङ्-लुगन्त of भू: बोभोति / बोभवीति / बोभवीतु, imperative 3rd person singular!). "आयुगं बोभवीतु" = let it repeatedly become/be until the end of the yuga (आ-युगं बोभवीतु)! What should be "भस्मीकुर्वन्"? "...श्रमोष्मा भस्मीकुर्वन्नायुगं बोभवीतु" = May the heat of my labor (अस्मदीयश्रमोष्मा) repeatedly burn to ashes (भस्मीकुर्वन्) their families/lineages (गोत्राण्येषां)! AHA!!!!! "गोत्राण्येषां मस्मदीयश्रमोष्मा भस्मीकुर्वन्नायुगं बोभवीतु" OR "गोत्राण्येषामस्मदीयश्रमोष्मा भस्मीकुर्वन्नायुगं बोभवीतु"! Wait! "गोत्राण्येषां" + "अस्मदीयश्रमोष्मा"! If "गोत्राण्येषां" + "अस्मदीयश्रमोष्मा", in sandhi: गोत्राण्येषां + अस्मदीय... -> गोत्राण्येषामस्मदीयश्रमोष्मा! Wait, but why does the print look like: "गोत्राण्येपासमस्मदीय"? Wait! Look at: गोत्राण्ये (gotrāṇye) षा (ṣā) -> wait, the letter is षा! But it has no

२ आयुर्वेदिकग्रन्थमाला । [अध्यायः यद्यन्मयाऽक्रियत कारयितुं च शक्यं सूतेन्द्रकर्म तदिह प्रथयांबभूवे । अध्यापयन्ति य इदं न तु कारयन्ति कुर्वन्ति नेदमधियन्त्युभये मृषार्थाः ॥ ८ ॥ संस्काराः शिवजनुषो बहुप्रकारा- स्तुल्या ये लघुबहुप्रयाससाध्याः । यद्येकं सुकरमुदाहरामि तेषां व्याहारैः किमिह फलं ततः परेषाम् ॥ ९ ॥ कर्म यद्यदसाध्यं स्याद्दुर्लभं यद्यदौषधम् । तत्तत्सर्वं परित्यज्य सारभूतं प्रकाशितम्¹ ॥ १० ॥ क्वचिच्छास्त्रे क्रिया नास्ति कर्मसंख्या² न च क्वचित् । रसयुक्तिः क्वचिन्नास्ति संप्रदायः क्वचिन्न च ॥ ११ ॥ अतः³ सिद्धिर्न सर्वत्र रसे वापि रसायने । वैद्यवादे प्रयोगे च तस्माद्यत्नो मया कृतः ॥ १२ ॥ यद्यद्गुरुमुखोद्गीतं⁴ स्वानुभूतं च यन्मया । तत्तल्लोकहितार्थाय वक्ष्याम्यनैतिविस्तरम्⁵ ॥ १३ ॥ यदन्यत्र तदत्रास्ति यदत्रास्ति न कुत्रचित्⁶ । मुक्त्वैकं रसवैद्यं तु लाभं पूजां च कीर्तनम् । तृणकाष्ठौषधैर्वैद्यः को लभेत वराटिकाम् ॥ १४ ॥ यावत्सूतॊ न शुद्धो नच मृत अथवा मूर्च्छितो गन्धबद्धो नो वज्रं मारितं स्यान्न च गगनवधो नोपसूताश्च शुद्धाः । स्वर्णाद्यं सर्वलोहं विषमपि न मृतं तैलपाको न जात- स्तावद्वैद्यः क सिद्धो भवति वसुभुजां मण्डले श्लाघनीयः ॥ १ 'समुद्धृतम्' क. । २ 'क्रमसंख्या' क. । ३ 'तेन सिद्धिर्न तत्रास्ति' क. । ४ 'मुखात् ज्ञातं' क. । ५ 'प्रकटीक्रियतेऽधुना' क. । ६ 'तत् क्वचित्' क. ।

१. ] आयुर्वेदप्रकाशः । ३ अथ रसदोषाः । नागो वङ्गो मलो वह्निश्चापल्यं च विषं गिरिः । असह्याग्निर्महादोषा निसर्गात्पारदे स्थिताः ॥ १६ ॥ जाड्यगण्डौ तनौ नागात् कुष्ठं वङ्गाद्धुजो मलात् । दाहो वह्नेर्वीर्यनाशश्चापल्यान्मरणं विषात् ॥ १७ ॥ गिरेः स्फोटोऽप्यसहतादोषान्मोहोऽभिजायते । विषं वह्निर्मलश्चेति दोषा मुख्यतमास्त्रयः ॥ १८ ॥ रसे मरणसंतापमूर्च्छानां हेतवः क्रमात् । यौगिकौ नागवङ्गौ द्वौ तौ जाड्याध्मानकुष्ठदौ ॥१९॥ औपाधिकाः पुनश्चान्ये कीर्तिताः सप्त कञ्चुकाः । भूमिजो गिरिजो वारिजौ द्वौ च द्वौ नागवङ्गजौ ॥ २० ॥ द्वादशैते रसे दोषाः प्रोक्ता रसविशारदैः । भूमिजः कुरुते कुष्ठं गिरिजो जाड्यमेव च ॥ २१ ॥ वारिजो वातसंघातं दोषाढ्यौ नागवङ्गजौ । अतो दोषनिवृत्त्यर्थं रसः शोध्यः प्रयत्नतः ॥ २२ ॥ शोधितो रसराजस्तु सुधातुल्‍यफलप्रदः । दोषहीनो यदा सूतस्तदा मृत्युजरापहः ॥ २३ ॥ साक्षादमृतमप्येष दोषयुक्तो रसो विषम् । तस्माद्दोषनिवृत्त्यर्थं सहायैर्निपुणैर्भिषक् ॥ २४ ॥ सर्वोपस्करमादाय रसकर्म समाचरेत् । रसो ग्राह्यः शुभे काले पलानां शतमात्रकम् ॥ २५ ॥ पञ्चाशत्पञ्चविंशद्वा दश पञ्चैकमेव च । पलादूने न कर्तव्यो रसे संस्कार उत्तमः ॥ २६ ॥ बहुप्रयाससाध्यत्वात्फलं स्वल्पं यतो भवेत् । संपूज्य श्रीगुरुं कन्यां बटुकं च गणाधिपम् ॥ २७ ॥

४ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [ अध्यायः योगिनीं क्षेत्रपालांश्च चतुर्धा बलिपूर्वकम् । ततो रहस्यनिलये सुमुहूर्ते विधोर्बले ॥ २८ ॥ सुदिने शुभनक्षत्रे रसशोधनमाचरेत् । अघोरेण च मन्त्रेण रसं प्रक्षाल्य पूज्य च । स्वेदनादिमुखान् पश्चात्संस्कारान् सम्यगाचरेत् ॥ २९ ॥ 'अघोरेभ्योऽथ घोरेभ्य' इत्यादि वैदिको मन्त्रः ॥ खल्वो लोहमयः श्रेष्ठस्तस्माच्छ्रेष्ठस्तु सारजः । कान्तलोहभवस्तस्मात्, मर्दकश्च तथाविधः ॥ ३० ॥ अभावे लोहखल्वस्य स्निग्धपाषाणजः शुभः । तादृशस्वच्छमसृणमर्दकेन समन्वितः ॥ ३१ ॥ अष्टादशैव संस्कारा ऊनविंशतिकाः क्वचित् । संप्रोक्ता रसराजस्य वसुसंख्याः क्वचिन्मताः ॥ ३२ ॥ यथा—स्यात्स्वेदनं तदनु मर्दनमूर्च्छनं च स्यादुत्थितः पतनरोधनियामनानि । संदीपनं गगनभक्षणमानमत्र संचारणं तदनु गर्भंगता द्रुतिश्च ॥ ३३ ॥ बाह्या द्रुतिः सूतकजारणा स्याद्रागस्तथा सारणकर्म पश्चात् । संक्रामणं वेधविधिः शरीरयोगस्तथाऽष्टादशधाऽत्र कर्म ॥३४॥ रसपद्धत्यां— स्वेदो मर्दनमूर्च्छनोत्थिति ततः पातोऽपि भेदान्वितो रोधः संयमनं प्रदीपनमिति स्पष्टाऽष्टधा संस्कृतिः । अस्याः सर्वरसोपयोगिकतया त्वन्या न विन्यस्यते ग्रन्थेऽस्मिन् प्रकृतोपयोगविरहाद्विस्तारभीत्याऽथवा ॥३५॥ वाग्भटोऽपि— इत्यष्टौ सूतसंस्काराः समा द्रव्ये रसायने । शेषा द्रव्योपयोगित्वान्न ते वैद्योपयोगिनः ॥ ३६ ॥

१. ] आयुर्वेदप्रकाशः । ५ अथोनविंशतिकर्माणि। यथा—स्वेदनमर्द्दनमूर्च्छनोत्थापनपातनबोधननियमनसंदी- पनानुवासनगगनादिग्रासप्रमाणचारणगर्भद्रुति-वाह्यद्रुति-योग- जारणरञ्जनसारणक्रामणवेधनभक्षणाख्या ऊनविंशतिसंस्काराः सूतसिद्धिदा भवन्ति; दीपमान्ता अष्टौ संस्कारा वा देहसि- द्विदा भवन्ति ॥ अथ तेषु स्वेदनविधिः ।— नानाधान्यैर्यथाप्राप्तैस्तुषवर्जैर्जलान्वितैः । मृद्भाण्डं पूरितं रक्षेद्यावदम्लत्वमाप्नुयात् ॥ ३७ ॥ तन्मध्ये घनवाङ्गुण्डीविष्णुक्रान्तापुनर्नवाः । मीनाक्षी चैव सर्पाक्षी सहदेवी शतावरी ॥ ३८ ॥ त्रिफला गिरिकर्णी च हंसपदी च चित्रकः । संमूलकाण्डं पिष्ट्वा तु यथालाभं विनिक्षिपेत् ॥ ३९ ॥ पूर्वाम्लभाण्डमध्ये तु धान्याम्लकमिदं भवेत् । स्वेदनादिषु सर्वत्र रसराजस्य योजयेत् । अत्यम्लमारनालं वा तदभावे प्रयोजयेत् ॥ ४० ॥ घनो मुस्ता, वाङ् ब्राह्मी, केचित् 'तन्मध्ये भङ्गुरामुण्डी' इति पठन्ति, मुण्डी प्रसिद्धा, विष्णुक्रान्ता श्वेतपुष्पा अपरा- जिता, पुनर्नवा गन्धपूर्णेति भाषा, मत्स्याक्षी मीनाक्षी 'मछेछी' इति भाषा, (हुँनगुंदा इत्यपि,) सर्पाक्षी सर्पनेत्रोपमा 'चुर्ची' इति भाषा, सहदेवी प्रसिद्धा, शतावरी शतावरीति भाषा, त्रिफला प्रसिद्धा, गिरिकर्णी नीलपुष्पा अपराजितैव, हंसपदी हंसचरणा, चित्रकः प्रसिद्धः । समूलकाण्डं मूल- शाखं... ...शिखिलवणासुरिसंयुतैः । नष्टपिष्टं रस कृत्वा लेपयेदूर्ध्वभाण्डके ॥ ७५ ॥

६ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [ अध्यायः त्र्यूषणं लवणं राजी लशुनं त्रिफलाऽऽर्द्रकम् । महाबला नागबला मेघनादः पुनर्नवा ॥ ४१ ॥ मेषशृङ्गी चित्रकञ्च नवसारः समं समम् । रसस्य षोडशांशेन सर्वं युञ्ज्यात् पृथक् पृथक् ॥ ४२ ॥ एतत्समस्तं व्यस्तं वा पूर्वाम्लेनैव पेषयेत् । प्रलिम्पेत्तेन कल्केन वस्त्रं चाङ्गुलिमात्रकम् ॥ ४३ ॥ तन्मध्ये निक्षिपेत्सूतं बद्ध्वा तत्रिदिनं पचेत् । दोलायन्त्रेऽम्लसंयुक्ते जायते स्वेदितो रसः ॥ ४४ ॥ मेघनादस्तण्डुलीयभेदः पत्रशाकविशेषः 'चवलाई' इति भाषा, शृङ्गी मेषशृङ्गी तदलाभे कर्कटशृङ्गी ग्राह्या, नवसारो नवसागरः क्षारविशेषः ॥ अथान्यत्सिद्धमतम् ।— त्र्यूषणं लवणासुर्यौ चित्रकार्द्रकमूलकम् । पिष्ट्वा सूतो मुहुः स्वेद्यः काञ्जिकेन दिनत्रयम् ॥ ४५ ॥ त्र्यूषणं त्रिकटु, लवणं सैन्धवं, आसुरी राई, चित्रकः प्र- सिद्धः, आर्द्रकं शृङ्गवेरं, मूलकं श्वेतमूलकः 'मुली' इति भाषा । पिष्ट्वा तत्कल्केन वस्त्रं लिप्त्वात्यादि पूर्ववत् । मुहुरिति प्रति- दिनं कल्कावृत्तिरित्यर्थः ॥ अथान्यत्सिद्धमतम् ।— दिनं व्योषवरावह्निकन्याकल्केषु काञ्जिके । रसं चतुर्गुणे वस्त्रे बद्ध्वा दोलाकृतं पचेत् ॥ ४६ ॥ व्योषं त्रिकटु, वरा त्रिफला, वह्निश्चित्रकः; कन्या 'कुवारी' इति भाषा, तन्मध्यगर्भो ग्राह्यः ॥ इत्यष्टौ सूतसंस्काराः समा द्रव्ये रसायने । शेषा द्रव्योपयोगित्वान्न ते वैद्योपयोगिनः ॥ ३६ ॥

१. ] आयुर्वेदप्रकाशः । ७ त्रिदिनं स्वेदनाशक्तौ दिनमेकं निरन्तरम् । स्वेदयेद्रसराजं तु नातितीक्ष्णेन वह्निना ॥ ४८ ॥ केचित्तु मर्दनपूर्वकं स्वेदनमिच्छन्ति, ते उपपत्तिज्ञान- रहिताः, क्रमविरोधश्च तेषां (मते) दूषणम् ॥ अथ मर्दनम् । भिषग्विमर्दयेच्चूर्णैर्मिलित्वा षोडशांशतः । सूतस्य गालितैर्वस्त्रैर्वक्ष्यमाणद्रवादिभिः ॥ ४९ ॥ गृहधूमेष्टिकाचूर्णं तथा दधिगुडान्वितम् । लवणासुरिसंयुक्तं क्षिप्त्वा सूतं विमर्दयेत् ॥ ५० ॥ जीर्णाभ्रकं तथा जीर्णं बीजं सूतस्तथैव च । गृह्णाति निर्मलो रागान् ग्रासे ग्रासे विमर्दितः ॥ ५१ ॥ अथान्यत्सिद्धमतम् ।— रक्तेष्टिकानिशाधूमसारोर्णाभस्मचूर्णकैः । जम्बीरद्रवसंयुक्तैर्मुहुर्मर्द्यो दिनत्रयम् ॥ ५२ ॥ दिनैकं वापि सूतः स्यान्मर्दनान्निर्मलः परम् । ऊर्ध्वपातनयन्त्रेण गृह्णीयाच्च पुनः पुनः ॥ ५३ ॥ पटसारणतो वाऽपि क्षालनादारनालतः । अथ मूर्च्छनम् । गृहकन्या मलं हन्ति त्रिफला वह्निनाशिनी ॥ ५४ ॥ चित्रमूलं विषं हन्ति तस्मादेभिः प्रयत्नतः । मिश्रितं मर्दयेत्सूतं सप्तवाराणि मूर्च्छयेत् ॥ ५५ ॥ इत्थं संमूर्च्छितः सूतो दोषशून्यः प्रजायते । सप्तवाराणि मूर्च्छयेदिति धातुवादे, न रसेषु ॥ ५६ ॥ अथान्यन्मतम् ।— [क]न्याशिग्रुशिखिभिर्लवणासुरिसंयुतैः । नष्टपिष्टं रसं कृत्वा लेपयेदूर्ध्वभाण्डके ॥ ७५ ॥

८ आयुर्वेदौयग्रन्थमाला । [ अध्यायः कृष्णधत्तूरकद्रवैश्चाञ्चल्यविनिवृत्तये । मर्दनोत्थापने कुर्यात् सूतराजस्य चाऽसकृत् ॥ ५८ ॥ त्रिफलाकन्यकातोयैर्विषदोषोपशान्तये । गिरिदोषं त्रिकटुना कन्यातोयेन यत्नतः ॥ ५९ ॥ चित्रकस्य च चूर्णेन सकन्येनाग्निनाशनम् । आरनालेन चोष्णेन प्रतिदोषं विशोधयेत् ॥ ६० ॥ एवं संशोधितः सूतः सप्तदोषविवर्जितः । जायते कार्यकर्त्ता च अन्यथा कार्यनाशकः ॥ ६१ ॥ अथ रसस्य कञ्चुकहरणम् । कुमारिकाचित्रकरक्तसर्षपैः कृतैः कषायैर्बृहतीविमिश्रितैः । फलत्रिकेनापि विमर्दितो रसो दिनत्रयं सप्तमलैर्विमुच्यते ॥ ६२ ॥ इति युगपत्सप्तमलनाशनम् ॥ अथोत्थापनम् । तत उत्थापयेत्सूतमातपे निम्बुकार्दितम् । उत्थापनावशिष्टं तु चूर्णं पातनयन्त्रके ॥ ६३ ॥ धृत्वाऽधोर्ध्वभाण्डात्तं संगृह्णेत्पारदं भिषक् ॥ ६४ ॥ वाग्भटोऽपि— अस्माद्विरेकात्संशुद्धो रसः पात्यस्ततः परम् । उत्थितः काञ्जिकक्वाथैः क्षालनीयस्ततः परम् ॥ ६५ ॥ रसरत्नाकरस्तूत्थापनक्लेशमसहमानः सुगमोपायमाह; यथा— वाग्भटोऽपि— इत्यष्टौ सूतसंस्काराः समा द्रव्ये रसायने । शेषा द्रव्योपयोगित्वान्न ते वैद्योपयोगिनः ॥ ३६ ॥