बौधायन श्रौतसूत्रम् (कृष्ण यजुर्वेद तैत्तिरीय शाखा - सम्पूर्ण प्रश्न एवं श्रौत-याग कल्प सटीक)

Keś. The prayogasāra of Keśavasvāmin. Sāy. The commentary of Sāyaṇa on the darśapūrṇamāsa. Somapray. The Baudhāyanasomaprayoga by Rudradatta. (I.O. 1262. 3. A). Mādh. The 119 notations from Baudhāyana in Mādhava's com- mentary on the Taittirīya Saṃhitā. Mantramālā. The collection of Mantras used at the agniṣṭoma, I. O No. 3009 (agniṣṭomamantramālā). Śrautapadārtha. The śrautapadārthanirvacana by Nāgeśvara- Shāstrī Somaṇa, printed at Benares Saṃvat 1944. Although the number of complete MSS. used for this edition is rather small, this circumstance is counterbalanced to a certain degree by the fact, that all the MSS., which contain the text of this first volume, are wholly independent of each other. The independence of the various textual traditions contained in them shows itself particularly in the numbering of the khaṇḍas and even partly of the praśnas, which in none of the MSS. is the same throughout. This fact increases not a little the difficulty of giving the right numbering. The division in adhyāyas, on the contrary, may be given with absolute security, at the hand of the Bhavasvā- min Vivaraṇa. The discrepancy of the khaṇḍa numbering might perhaps be explained from the fact that this division is obviously of later times. Bhavasvāmin knows no division in khaṇḍas; at least he does not mention it, just as Rudradatta in his commentary on Āpastamba does not reckon with kaṇḍikās, but only with paṭalas. One of the greatest difficulties, if not the greatest of all, that presents itself to the Editor of the Baudhāyana Kalpasūtra, is the numbering and division of the praśnas. Even at the time of Bhavasvāmin there existed more than one system of counting and dividing the praśnas containing the agniṣṭoma ritual. Bhavasvāmin mentions a threefold numbering. Firstly he divides the agniṣṭoma portion into five praśnas, the first of which contains 10 adhyāyas (comprising the agniṣṭoma up to the prātaranuvāka and closing with the words राजानं गोपायन्ति ); the second praśna comprises the prātaḥsavana (5 adhyāyas); the third comprises the mādhyandina savana (2 adhyāyas); the fourth comprises the tṛtīya savana (also 2 adhy.); the fifth comprises the yajñapuccha (also 2 adhyāyas). This number of five somapraśnas is also found in the Haug MS. Secondly, Bhavasvāmin knows a continuous numbering, according to which the whole agniṣṭoma consists of 21 adhyāyas. This system of numbering is also met with in the Haug MS., which gives no division in adhyāyas, but only in khaṇḍas, the numbers of the khaṇḍas being omitted towards the end. The third system of division known to Bhavasvāmin comprises two parts: (1) the first praśna containing 10 adhyāyas; and (2) a praśna containing 11 adhyāyas.

xii PREFACE. Now, as all the MSS. give different divisions, most of them not giving even any praśna numbers, I had to choose that division which seemed to be most in accordance with the rest of the work. The difficulties mentioned above become still more complicated by the question, where the pravargya is to be put in. Bhavasvāmin treats of it before the agniṣṭoma and the Bombay and Tanjore MSS. place it before; other MSS. (J, F, P, and the Benares MS. No. 63, mentioned Sūcipattra, page 70) give it after the agniṣṭoma. As the analogy of the other Sūtras and the contents of the pravargya section itself seem to point to placing this praśna after the soma praśnas, I have not followed in this respect the Vivaraṇa and the Bombay and Tanjore MSS. Another consideration seems to stand for this arrangement; there is more chance that the tradition of the pravargya section became mutilated, when it was put at the close of the agniṣṭoma as it is actually found in most of our MSS., than when it was handed down at the beginning. As the cayana seems to be the 10th praśna, the vājapeya being the 11th (this number is given to the vājapeya in the Haug MS.), there is room left for only four praśnas between the cāturmāsya and the cayana praśnas Now, if the pravargya section is to be taken as one of these, then the soma proper cannot have contained more than three praśnas. The division adopted by me agrees, as to the 2nd and 3rd soma praśna, with the order given by F and by Keśa- vasvāmin in his prayogasāra, although in his numbering (accord- ing to the MS. of the India Office Library, at least) there are slight inaccuracies. A short note, communicated to me by Mr. A. Venis, found at the end of the agniṣṭoma MS. of the Benares Sanskrit College, gives as numbers of the praśnas (here called adhyāyas) of the agniṣṭoma portion, including the pravargya at the end, the numbers 6, 7, 8, 9, thus agreeing with the arrangement accepted by me. The separate pravargya MS. No. 50 of the same collection bears also the number 9. The collection of various readings in this edition does not aim at being complete. Wherever the comparison of the Vivaraṇa and the evidence of corresponding passages make the reading evident, I omitted to give the varietas lectionum. The anunāsikā I put only before sibilants and before v and h, although the MSS. do not all agree in this respect. In accordance with the common use in the MSS., I omitted the visarga before the combination of sibilant with tenuis, although the MSS. are always consistent in this. The repetition of the words finishing an adhyāya and the anticipation of the words of the following khaṇḍa at the close of a khaṇḍa have not been taken into account, as these repetitions are only met with sporadically. As the text of the Baudhāyana Sūtra has been handed down in sandhi form, without any trace of division into sūtras, I have not divided what the ancient Brāhmans had united, and not followed the example of other editors of ritualistic texts. I only separated

PREFACE. xiii the sentences, by placing a little stroke above the line, without being sure, however, to have given always the right interpunc- tion. The first volume of this edition of Baudhāyana is intended to comprise :—

1. The darśapūrṇamāsa.
2. The ādhāna.
3. The daśādhyāyika praśna.
4. The paśubandha.
5. The cāturmāsyas.
6. The agniṣṭoma, with pravargya and avāntaradīkṣā. The second volume will, if the materials prove sufficient, contain the later praśnas from the cayana on, including the aśvamedha. The materials for the cayana, vājapeya, and rājasūya are sufficient. A third volume would contain the so-called uttarā tatiḥ, per- haps the most interesting part of the whole Sūtra. I hope to be able to obtain enough MSS. to publish this text. A fourth volume would comprehend the dvaidha, karmānta, and prāyaścitta praśnas. In course of time I hope also to be able to publish the gṛhya- sūtra, for which I have collected already sufficient materials. Of the pravara khaṇḍa four copies are in my possession. The very useful and instructing Vivaraṇa of Bhavasvāmin I also hope to edit, at the advice of Professor Hillebrandt of Breslau not, as I at first intended, in extracts, but the whole of it, as far as it is extant or accessible. Whether the promises here given will be fulfilled, depends chiefly on the materials I can have access to. Therefore, if there are European or Indian Scholars and Paṇḍits, who might know of more MSS. containing text and commentary than those used by me, they will lay not only me, but also science under deep obligation by communicating to me what they know of them. Finally, I have to express my thanks to the Trustees of the Libraries of the India Office and at Munich, who lent or caused Manuscripts to be lent to me, to Dr. Hultzsch, Government Epigra- phist at Bangalore, who kindly provided me with copies of some parts of the work, to Mr. Albin Venis, Principal of the Govern- ment Sanskrit College at Benares, who kindly permitted me the use of the most valuable Benares MSS., to Mr. Aug. Barth, who collated the MS. P, and above all to Professor Hillebrandt, who in the most generous way permitted me the use of the copies originally procured for him by Dr. Hultzsch and Dr. Stein. UTRECHT (HOLLAND), BUYS BALLOTSTR. 17; September, 1903.

Digitized by Madhuban Trust (यह पृष्ठ रिक्त है / केवल पृष्ठ-छाया दिखाई दे रही है) CC-0. Public Domain. Vipin Kumar Collection, Deoband

बौधायनश्रौतसूत्रम् । आमावास्येन वा पौर्णमासेन वा हविषा यक्ष्यमाणो भवति ' स पुरस्तादेव हविरातञ्चनमुपकल्पयत ' एकाहेन वा द्व्यहेन वा यथार्थं वै ब्राह्मणं भवति दध्रातनक्ति सेन्द्रत्वायाग्नि- होत्रोच्छेषणेनाभ्यातनक्ति यज्ञस्य संतत्या इति ' चन्द्रमसं वा- ५ निज्ञाय संपूर्णं वा विज्ञायाग्नीनन्वादधाति ' त्रीणि काष्ठानि गार्हपत्ये ऽभ्यादधाति त्रीण्यन्वाहार्यपचने त्रीण्याहवनीये ' परि- समूहन्त्युपवसथस्य रूपं कुर्वन्त्यथास्य व्रतोपेतस्य पर्णशाखामा- च्छैति १ प्राङ् वोदङ् वा वाचंयमो यत्र वा वेत्स्यन्मन्यते ' सा या प्राची वोदीची वा बहुपर्णा बहुशाखाप्रतिशुष्काग्रा भवति तामा- १० च्छिनत्तीषे त्वोर्जे त्वेति 'तया वत्सानपाकरोति वायव स्थोपायव स्थेत्यैषां मातृः प्रेरयति देवो वः सविता प्रार्पयतु श्रेष्ठतमाय कर्मण आप्यायध्वमघ्निया देवभागमूर्जस्वतीः पयस्वतीः प्रजा- वतीरनमीवा अयक्ष्मा मा व स्तेन ईशत माघशंसो रुद्रस्य हेतिः परि वो वृणक्त्विति ' ध्रुवा अस्मिन्गोपतौ स्यात बह्वीरिति १ Thus Koś. Sāy. Darśapūrn. prayoga by Veṅkateśvara (MS. Tübingen M.A. 1. 317) and Prayoga Burnell No. 52 (Grantha MS.); comp. आछायने of the Dvaidha Sūtra and Bh.; आकारः प्रमाद- पाठ इति केचित् . Most MSS. read आछेति or आच्छेति ; आच्छाति B. 1

यजमानमीक्षते ' ऽथैताग् शाखामग्रेणाहवनीयं पर्याहृत्य पूर्वया द्वारा प्रपाद्य जघनेन गार्हपत्यमग्निष्ठे ऽनस्युत्तरार्धे वाग्न्यागार¹- स्योदूहति यजमानस्य पशून्पाहीति नु यदि संनयति ' यद्यु वै न संनयति बर्हिः प्रतिपदेव भवति ॥ १ ॥ प्रथमः ॥ अथ जघनेन गार्हपत्यं तिष्ठन्नसिदं वाश्वपर्शुं² वादत्ते ५ देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे ऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्या- मादद इत्यादायाभिमन्त्रयते यज्ञस्य घोषदसीति ' गार्हपत्ये प्रतितपति प्रत्युष्टग् रक्षः प्रत्युष्टा अरातय इति त्रिर्³था- हवनीयमभिप्रैति प्रेयमगाद्धिषणा बर्हिरच्छ मनुना कृता स्वधया वितष्टा त आवहन्ति कवयः पुरस्ताद्देवेभ्यो जुष्ट- १० मितीँ बर्हिरासद इति वेदिं प्रत्यवेक्षते ' ऽथ तां दिशमेति यत्र बर्हिर्वेत्स्यन्मन्यते ' दर्भस्तम्बं परिगृह्णाति यावन्मलं प्रस्तराय मन्यते देवानां परिषूतमसीत्यैनमूर्ध्वमुन्मार्ष्टि वर्ष- वृद्धमसीत्यसिदेनोपयच्छति देवबर्हिर्मा त्वान्वङ्ङा तिर्यक् पर्व ते राध्यासमित्याच्छिनत्त्याच्छेत्ता ते मा रिषमित्याच्छेद- १५ नान्यभिमृशति देवबर्हिः शतवल्शं विरोहेति ' सहस्रवल्शा वि वयग् रुहेमेत्यात्मानं प्रत्यभिमृशते ' सर्वश एवैनग् स्तम्बं लुनोति⁴ ' कृत्वा प्रस्तरं निदधाति पृथिव्याः संपृचः पाहीति ' १ Thus HT Sāy. Keś. ; वाग्न्यागार• the other MSS. २ Thus H Sāy. (sec. m.), the other MSS. परशुं ३ त्रिः om. Be TF Sāy. ; comp. III. 5. ४ Thus Be BTH ; लुनाति JF.

दर्शपूर्णमासौ Digitized by Madhuban Trust [ १ । २, ३ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ३ तूष्णीमत ऊर्ध्वमयुजो मुष्टीँल्लुनोति¹ ' त्रीन्वा पञ्च वा सप्त वा नव वैकादश वा यावतो वालं मन्यते ' ऽथ चिरन्वाहितꣳ शुल्बं कृत्वापसलैरावेष्टयत्यदित्यै रास्नासीति ' तदुदीचीनाग्रं निधाय² ' तस्मिन् प्रस्तरमभिसंभरति सुसंभृता त्वा संभरामीति ' ५ संनह्यतीन्द्राण्यै संनहनमिति ' ग्रन्थिं करोति पूषा ते ग्रन्थिं ग्रथ्नात्विति ' स ते मास्थादिति पश्चात्प्राञ्चमुपगूहत्यथैनदुद्य- च्छत³ इन्द्रस्य त्वा बाहुभ्यामुद्यच्छ इति ' शीर्षन्नधिनिधत्ते बृहस्पतेर्मूर्ध्ना हरामीत्यैत्युर्वन्तरिक्षमन्विहीत्येतयोत्तरेण गार्ह- पत्यमनधः सादयति देवंगममसीति ' तदुपरिव निदधाति १० यत्र गुप्तं मन्यते ' तूष्णीं परिभोजनीयानि लुनोति¹ ' सकृदा- च्छिन्नं पितृभ्य आच्छिनत्त्यथ तथैव चिरन्वाहितꣳ शुल्बं कृत्वैकविꣳशतिदारुमिध्मꣳ संनह्यति यल्लक्षणो रूपं कृत्वा प्रावि- शस्त्वं वनस्पतीन् । ततस्त्वामेकविꣳशतिधा संभरामि सुसंभृतेति ' वेदं करोति वत्सशुं पशुकामस्य मूतकार्यमन्नाद्यकामस्य त्रिवृतं १५ तेजस्कामस्योर्ध्वाग्रꣳ स्वर्गकामस्य ' वेदिं करोति प्रागुत्तरात्परि- ग्राहादथापराह्ने पिण्डपितृयज्ञेन चरति '॥ २ ॥ द्वितीयः ॥ अथैतस्यै शाखायै पर्णानि प्रच्छिद्याग्रेण गार्हपत्यं निव- पत्त्यैनामधस्तात्परिवास्य जघनेन गार्हपत्यं स्थविमदुपवेषाय निदधात्यैतस्याः प्रादेशमात्रं प्रमाय दर्भनाडैः प्रवेष्ट्य तच्छि- १ Thus Be BTII; लुनाति JF. २ Thus Be BTH; निदधाति JF. ३ Thus BH Sāy.; अथैनमु० TFJ Be. CC-0. Public Domain. Vipin Kumar Collection, Deoband

' or 'द'. Wait! Could it be 'तृ'? Like 'तृच्छाखा'? No. Wait, let's look at the ligature: Could it be 'वृ'? Yes, 'व' with 'ृ' = 'वृ'. Wait, could it be 'दृ'? Wait, is there an anusvara? No. Wait, what if the word is 'वृच्छाखापवित्रं'? Yes, it literally is printed: वृच्छाखापवित्रं! Wait, let's look at letter 3: Is it 'त्रिवृत्यल्लाग्रे' or 'त्रिवृत्तं लाग्र्यं'? Let's look at: 'चि' or 'त्रि'? Look at 'त्रि' in 'त्रिवृत्य-': Wait, look at 'त्रि' in line 11: 'सहस्रधारमिति' ('त्रि' has a loop and down-left leg). Look at line 1: the letter has a vertical stem, and from the left a horizontal stroke that goes left and down. That is 'त्रि'! Then 'वृ': 'व' with 'ृ'. Then 'त्य' or 'त्त'? Look at 'त्य': 'त' + 'य'. Then 'ल्ला' or 'ला'? It has double 'ल': 'ल्ल' with 'ा' = 'ल्ला'. Then 'ग्रे': 'ग' + '्र' + 'े' = 'ग्रे'. So it is `त्र

पृच्छति कामधुक्ष इत्यमूमित्येवेतरः प्रत्याह॑ तामनुमन्त्रयते या विश्वकर्मेति॑ तिसृषु दुग्धासु वाचं विसृजते बहु दुग्धी- न्द्राय देवेभ्यो हव्यमाप्यायतां पुनः । वत्सेभ्यो मनुष्येभ्यः पुनर्दोहाय कल्पतामिति महेन्द्रायेति वा यदि महेन्द्रयाजी ५ भवति॑ विसृष्टवागनन्वारभ्य तूष्णीमुत्तरा दोहयित्वा॑ दोहने ऽप आनीय संक्षालनमानयति संपृच्यध्वमृतावरीरूर्मिणी- र्मधुमत्तमा मन्द्रा धनस्य सातय इत्यथैनत्प्रोदगुदास्य शीती- कृत्वा१ तिरः पवित्रं दध्यातनक्ति सोमेन त्वातनच्म्यिन्द्राय दधीति महेन्द्रायेति वा यदि महेन्द्रयाजी भवति॑ यावता १० मूर्च्छयिष्यन्मन्यते तावदानयत्यग्निहोत्रोच्छेषणमभ्यातनक्ति यज्ञस्य संततिरसि यज्ञस्य त्वा संततिमनुसंतनोमीत्यथैनदुदन्वता कंसेन वा चमसेन वापिदधात्यदस्तमसि विष्णवे त्वा यज्ञा- यापिदधाम्यहम् । अङ्गिरस्किने पात्रेण याः पूताः परिशेरत इति॑ तदुपरीव निदधाति यत्र गुप्तं मन्यते विष्णो हव्यग्ं १५ रक्षस्वेत्येतस्मिन्काले दर्भैः प्रातर्दोहाय वत्सानपाकरोति तूष्णीम्॑ ॥ ३ ॥ तृतीयः ॥ अथ प्रातर्हुते ऽग्निहोत्रे हस्तौ संमृशते कर्मणे वां देवेभ्यः शकेयमिति॑ नक्तं परिस्तीर्णा एवैते ऽग्नयो भवन्ति॑ यद्यु वा अपरिस्तीर्णा भवन्त्याहवनीयमेवाग्रे पुरस्तात्परिस्तृणात्यथ २० दक्षिणतो ऽथ पश्चादथोत्तरत॑ एवमेवान्वाहार्यपचनं परि-

१ Thus TJH; शीतिकृत्वा BF, शांतिकृत्वा Be.

६ बौधायनश्रौतसूत्रम् । [२ । ४ ।]

स्तृणात्येवं गार्हपत्यम॑थाग्रेण गार्हपत्यं तृणानि संस्तीर्य तेषु द्वन्द्वं न्यञ्चि यज्ञाआयुधानि संसादयति ' स्फ्यं च कपालानि चाग्निहोत्रहवणीं च शूर्पं च कृष्णाजिनं च शम्यां चोलूखलं च मुसलं च दृषदं चोपलां च जुहूं चोपभृतं च स्रुवं च ध्रुवां च प्राशित्रहरणं चेडापात्रं च मेक्षणं च पिष्टोद्वपनीं च ५ प्रणीताप्रणयनं चाज्यस्थालीं च वेदं च दारुपात्रीं च योक्त्रं च वेदपरिवासनं च धृष्टिं चेध्मप्रव्रश्चनं चान्वाहार्यस्थालीं च मदन्तीं च यानि चान्यानि पात्राणि तान्येवमेव द्वन्द्वꣳ संसाद्य ' ब्रह्माणं दक्षिणत उपवेश्य ' पृष्ठ्याꣳ स्तृणाति संततां गार्हपत्यादाहवनीयाद्यज्ञस्य संततिरसि यज्ञस्य त्वा संतत्यै १० स्तृणामि संतत्यै त्वा यज्ञस्य स्तृणामीत्य॑थ बर्हिषः पवित्रे कुरुते प्रादेशमात्रे समे अप्रतिच्छिन्नाग्रे अनखच्छिन्ने दर्भौ प्राणा- पानौ यज्ञस्याङ्गानि सर्वशः । आप्याययन्तौ संचरतां पवित्रे हव्यशोधने इत्य॑थैने अद्भिरनुमार्ष्टि पवित्रे स्थो वैष्णवी स्थो यज्ञिये स्थो वायूपूते स्थो विष्णोर्मनसा पूते स्थो यज्ञस्य १५ पवने स्थ इत्य॑थोत्तरेण गार्हपत्यमुपविश्य कꣳसं वा चमसं वा प्रणीताप्रणयनं याचति ' तस्मिꣳस्तिरः पवित्रमप आनय- न्नाह ब्रह्मन्नपः प्रणेष्यामि यजमान वाचं यच्छेति ' प्रसूतः समं प्राणैर्धारयमाणो ऽविषिञ्चन्गलोत्तरेणाहवनीयं दर्भेषु सादयित्वा दर्भैः प्रच्छाद्य ' [पवित्रमादाय]१ प्रदक्षिणमावृत्य २० प्रत्यङ्ङाद्रुत्यादत्ते दक्षिणेनाग्निहोत्रहवणीꣳ सव्येन शूर्पं वेषाय

१ om. Be BT Sāy.

लेति ' गार्हपत्ये प्रतितपति प्रत्यूष्टꣳ रक्षः प्रत्यूष्टा अरातय इति चिर'थ¹ जघनेन गार्हपत्यमग्निष्ठमनो भवति ' तस्योत्तरां धुरमभिमृशति धूरसि धूर्व धूर्वन्तं धूर्व तं यो ऽस्मान्धूर्वति तं धूर्व यं वयं धूर्वाम इत्येनो ऽभिमन्त्रयते त्वं देवानामसि ५ पप्रितमं पप्रितमं जुष्टतमं वह्नितमं देवहूतममहुतमसि हविर्धानं दृꣳहस्व मा ह्वारिति ' ॥ ४ ॥ अथ विष्णोः क्रमो ऽसीति दक्षिणमक्षपालिं क्रमित्वाभ्या- रुह्य प्रउगे शूर्पं निदधाति² ' शूर्पे स्रुचं स्रुचि पवित्रे ' अथ पुरोडाशीयान्प्रेक्षते मित्रस्य त्वा चक्षुषा प्रेक्षे मा भेर्मा १० संविक्था मा त्वा हिꣳसिषमित्युरु वातायेति तृणं वा किꣳशारु वा निरस्य॑

नुजानात्यथ निर्वपति" In Baudhayana Srautasutra, the chapter begins: Wait, is it: निर्वप्स्यन् ? Wait! निर्वप्स्यन्? Let's look at the word: निर्वप्स्यन् -> नि र्‍व प त्स्य न्? Wait, does it have an anusvara? Wait, if it is निर्वप्स्यन् निर्वपेति यजमानो ऽनुजानात्यथ निर्वपति: Wait! "निर्वप्स्यन् 'निर्वपे'ति यजमानो ऽनुजानाति"! WAIT! Does the Adhvaryu say anything, or is it: "निर्वप्स्यन् 'निर्वपेति' यजमानो ऽनुजानाति"? No, the Yajamana permits him when he is about to pour out: "निर्वप्स्यन्तं निर्वपेति यजमानो ऽनुजानाति" (accusative) or "निर्वप्स्यन् [पृच्छति]..."? WAIT! Look at the image! नि र्‍व प त्स्य न्? Wait, look at the end of the word: Does it have a virama under न? Look closely: `नि - र्व - प - त्स्य

[१ । ६ ।] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ८

ऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यामग्नये वो जुष्टं प्रोक्षाम्यग्नीषो- माभ्याममुष्मा अमुष्मा इति यथादैवतं त्रिरुत्तानानि पात्राणि कृत्वा प्रोक्षति शुन्धध्वं दैव्याय कर्मणे देवयज्याया इति त्रिरेतिशिष्टाः प्रोक्षणीर्निधाय ' कृष्णाजिनमवधुनोत्यूर्ध्वग्रीव- ५ मुदङ्कावृत्यावधूतꣳ रक्षो ऽवधूता अरातय इति त्रिस्तथैनत्पुर- स्तात्प्रतीचीनग्रीवमुत्तरलोमोपस्तृणात्यदित्यास्त्वगसि प्रति त्वा पृथिवी वेत्त्विति ' तस्मिन्नुलूखलमध्यूहत्यधिषवणमसि वानस्पत्यं प्रति त्वादित्यास्त्वग्वित्त्विति ' तस्मिन् पुरोडाशीयानावपत्यग्नेस्तनू- रसि वाचो विसर्जनं देववीतये त्वा गृह्णामीति ' मुसलमव- १० दधात्यद्रिरसि वानस्पत्यः स इदं देवेभ्यो हव्यꣳ सुशमि शमिष्वेत्यथ हविष्कृतमाह्वयति हविष्कृदेहि हविष्कृदेहीति त्रिर् ' [उच्चैः समाहन्त्वा इति च]१ अथ दृषदुपले वृषारवे- णोच्चैः समाहन्तीषमावदोर्जमावद द्युमद्वदंत वयꣳ संघातं जेष्मेत्यवहन्त्योत्तुषान् खलोत्तरतः शूर्पमुपयच्छति वर्षवृद्धमसीति ' १५ तस्मिन् पुरोडाशीयानुद्वपति प्रति त्वा वर्षवृद्धं वेत्त्वित्यथोदङ् पर्यावृत्य परापुनाति परापूतꣳ रक्षः परापूता अरातय इति ' सव्येन तुषानुपहस्त्येमां दिशं निरस्यति रक्षसां भागो ऽसी- त्य'थाप उपस्पृश्य विविनक्ति वायुर्वो विविनक्तीति ' पात्र्यां तण्डुलान् प्रस्कन्दयति देवो वः सविता हिरण्यपाणिः प्रति- २० गृभ्णात्वित्यवहन्त्यै प्रयच्छन्नाह त्रिष्फलीकर्तवै त्रिष्फलीकृतान्मे

१ om. Be FJT Sāy.

प्रब्रूतादिति ' चिष्फलीकृतान् प्राङ्‌निष्फलीक्रियमाणानां यो न्यङ्गो ऽवशिष्यते । रक्षसां भागधेयमापस्तत्प्रवहतादिति तण्डुलप्रक्षालनमन्तर्वेदि निनयत्युत्करदेशे वै'तस्मिन् काले प्रातर्दोहं धेनूर्दोहयत्युदगग्रेण पवित्रेण ' नाचामन्ति ' ॥ ६ ॥ पञ्चमः ॥ अथ प्रोक्तेषु निष्फलीकृतेषु तथैव कृष्णाजिनमवधूनोत्यू- र्ध्वग्रीवमुदङ्ङावृत्यावधूतꣳ रक्षो ऽवधूता अरातय इति चिरस्यै- नत्पुरस्तात्प्रतीचीनग्रीवमुत्तरलोमोपस्तृणात्यदित्यास्त्वगसि प्रति त्वा पृथिवी वेत्त्विति ' तस्मिन्नुदीचीनकुम्बाꣳ शम्यां निदधाति दिव स्तम्भनिरसि प्रति त्वादित्यास्त्वग्वेत्त्विति ' तस्यां प्राचीं १० दृषदमध्यूहति धिषणासि पर्वत्या प्रति त्वा दिव स्तम्भनिर्वे- त्त्विति ' दृषदुपलामध्यूहति धिषणासि पार्वतेयी प्रति त्वा पर्व- तिर्वेत्त्विति ' तस्यां पुरोडाशीयानधिवपति देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे ऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यामग्नये जुष्टमधिवपाम्यग्नी- षोमाभ्याममुष्मा अमुष्मा इति यथादैवतम्१'धिवदते२ धान्य- १५ मसि धिनुहि देवान्धिनुहि यज्ञं धिनुहि यज्ञपतिं धिनुहि मां यज्ञनियमिति ' पिनष्टि प्राणाय त्वापानाय त्वा व्यानाय त्वेति ' बाहू अन्ववेक्षते दीर्घामनु प्रसितिमायुषे धामिति ' कृष्णाजिने पिष्टानि प्रस्कन्दयति देवो वः सविता हिरण्य- १ यथादैवत० most MSS. २ Thus HB and Sāyaṇa, who comments: अधिवप्य जपति; अधि- वदतो T, अधिवपते J, अधिवपतेऽभिमृश्य जपति Be Keś.; अभिमृश्य जपति F'.

[ २।७, ८ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ११ पाणिः प्रतिगृह्णात्विति ' हविःपेष्यै प्रयच्छन्नाहासंवपन्ती पिंषाण्यूनि कुरुतादिति ' पिंषन्ति¹ पुरोडाशीया॑नि चर- व्यान्दधति ' यदि चरुं करिष्यन्भवति प्रागधिवपनाच्चरुपुरो- डाशीयान्विभजेरन् ' ॥ ७ ॥ षष्ठः ॥ ५ अथैतानि कपालानि प्रक्षालितानि जघनेन गार्हपत्य- मुपसादयत्यष्टौ दक्षिणत एकादशोत्तरतो ' ऽथ जघनेन गार्ह- पत्यमुपविश्य धृष्टिमादत्ते धृष्टिरसि ब्रह्म यच्छेति ' गार्हपत्य- मभिमन्त्रयते ऽपाग्ने ऽग्निमामादं जहीति ' निष्क्रव्यादग् सेधेति दक्षिणाङ्गारं निरस्यत्य॑थान्यमावर्तयत्या देवयजं वहेति ' तं १० दक्षिणेषां कपालानां मध्यमेनाभ्युपदधाति ध्रुवमसि पृथिवीं दृꣳह्यायुर्दृꣳह प्रजां दृꣳह सजातानस्मै यजमानाय पर्यूहेत्य॑- ङ्गारमधिवर्तयति निर्दग्धꣳ रक्षो निर्दग्धा अरातय इत्य॑थ पूर्वार्धमुपदधाति धर्ममस्यन्तरिक्षं दृꣳह प्राणं दृꣳहापानं दृꣳह सजातानस्मै यजमानाय पर्यूहेत्य॑थापरार्धमुपदधाति १५ धरुणमसि दिवं दृꣳह चक्षुर्दृꣳह श्रोत्रं दृꣳह सजातानस्मै यजमानाय पर्यूहेत्य॑थ दक्षिणार्धमुपदधाति धर्मासि दिशो दृꣳह योनिं दृꣳह प्रजां दृꣳह सजातानस्मै यजमानाय पर्यूहेत्य॑थ पूर्वमुपधिमुपदधाति चित स्थ प्रजांमस्मै रयिमस्मै सजातानस्मै यजमानाय पर्यूहेत्य॑थापरमेवमेव² ' द्वे उत्तरतः

१ Thus only Bh., Sāy., Keś. ; T पिंचन्ति, the other MSS. पिंषन्ति । २ Thus H Sāy. ; एवमेवं F ; एवं J ; एव Be BT.

परि प्रजाता स्थ समद्भिः पृच्यध्वमिति॑ संयौति! Yes! In line 15 it ends with "इत्यथानुपरी-", and line 16 starts with "णावयत्यङ्गः"! "अनुपरीणावयत्यङ्गाः" or "अनुपरीणावयत्यङ्गः"? Let's look at "ङ्गः": अ (a) + ङ्गः (ṅgaḥ) with visarga! Yes: "णावयत्यङ्गः परि प्रजाता स्थ समद्भिः पृच्यध्वमिति॑ संयौति"

Line 17: "जनयत्यै त्वा संयौमीति॑ संयुत्य व्यूह्याभिमृशत्यग्नये त्वाग्नीषो-" Wait, is it "जनयत्यै त्वा" or "जनित्यै त्वा"? Look at the first word: ज (ja) न (na) य (ya) त्यै (tyai) : "जनयत्यै" त्वा (tvā) संयौमीति॑ (saṃyaumīti॑) संयुत्य (saṃyutya) व्यूह्याभिमृशत्यग्नये (vyūhyābhimṛśatyagnaye) त्वाग्नीषो- (tvāgnīṣo-) with hyphen. Yes!

Line 18: "माभ्याममुष्मा अमुष्मा इति यथादेवतं॑ पिण्डं करोति मखस्य

दर्शपूर्णमासौ [१ ६,१०।] बौधायनश्रौतसूत्रम् । १३ यज्ञपतिः प्रथतामिति १ तं तन्वन्तं कूर्मप्रकारं करोति १ सर्वाणि कपालान्यभिप्रथयतीति ब्राह्मणम् १ ॥ ६ ॥ अथ तिरः पवित्रमाज्यस्थास्यामाज्यं निर्वपति महीनां पयो ऽस्योषधीनां꣢ रसस्तस्य ते ऽक्षीयमाणस्य निर्वपामि ५ देवयज्याया इत्य॑थोत्तरतो भस्ममिश्रानङ्ग़ारान्निरूह्य तेष्वधि- श्रयत्ये॑वमेवोत्तरं पुरोडाशमधिश्रपयत्य॑ शृतमथ दध्य॑थ पात्रा- मप आनीय दक्षिणस्य पुरोडाशस्य त्वचं ग्राहयति त्वचं गृह्णीष्व त्वचं गृह्णीष्वेति त्रि॒िर॑थोत्तरस्या॑थ पर्यग्नि करोत्यन्त- रितं꣢ रक्षो ऽन्तरिता अरातय इति त्रिर॑थ दक्षिणं पुरो- १० डाशं꣢ श्रपयति देवस्त्वा सविता श्रपयतु वर्षिष्ठे अधि नाके ऽग्निरस्ते तनुवं माति धागिति १ गार्हपत्यमभिमन्त्रयते ऽग्ने हव्यं꣢ रक्षस्वेत्ये॑वमेवोत्तरं पुरोडाशं꣢ श्रपयत्य॑थ दक्षिणं पुरोडाशं भस्मनाभिवास्य वेदेनाभिवासयति सं ब्रह्मणा पृच्यस्व सं ब्रह्मणा पृच्यस्वेति त्रिर॑थोत्तरम॑विदहन्त॑ श्रपयतेति वाचं १५ विसृजते १ ऽचैतत्पात्रीसंक्षालनं गार्हपत्यादङ्गाररेणाभितप्य छत्वा- न्वैर्वेदि प्रतीचीनं तिसृषु लेखासु निनयत्येकताय स्वाहा द्विताय स्वाहा त्रिताय स्वाहेत्य॑थ वेदमादत्ते ऽयं वेदः पृथिवीमन्वविन्दद्गुहा सतीं गहने गह्वरेषु । स विन्दतु यजमानाय लोकमच्छिद्रं यज्ञं भूरिकर्मा करोत्विति १ वेदेन २० वेदिं त्रिः संमार्ष्टि वेदेन वेदिं विविदुः पृथिवीं꣢ सा पप्रथे १ The visarga omitted by Be BTF, written by JH.

५ Wait, at the end: "शततेजा" Wait, after शततेजा: There is line number '५' on the far right. Text: "मन्त्रयत इन्द्रस्य बाहुरसि दक्षिणः सहस्रभृष्टिः शततेजा"

Line 6: इत्यथैनं बर्हिषा संस्पृश्यति¹ वायुरसि तिग्मतेजाः शतभृष्टिरसि Wait, let's check footnote 1 marker. It is a superscript 1: ¹. And the word: "संस्पृश्यति¹" Wait, look at footnote 1: "१ Thus BJT Sāy., संमृश्यति F, संस्पृशति Mādh. ; संप्सृश्यति Be." Wait, look at footnote 1 text: "१ Thus BJT Sāy., संमृश्यति F, संस्पृशति Mādh. ; संप्सृश्यति Be." Wait, does it have "संस्पृश्यति" in the main text? Yes!

Line 7: वानस्पत्यो द्विषतो वध इत्यथान्तर्वेद्युदीचीनाग्रं बर्हिर्निदधाति Wait, let's check the spelling: "उदीचीनाग्रं" or "उदीचनाग्रं"? Look at line 7: इ - त्या - न्त - र्वे

" and "प्रतीची"! Wait, then why did I see ौ? Let's look at the letter ची: The letter च has the ी matra (the long i, which is a vertical bar to the right, connected at the top by an arch). AND inside/above it, there is a small superscript २! Wait! The superscript २ is above the च / between the vertical bar! That's why it looked like a top slant! YES! It is प्राची२ᳵ! The २ is the footnote number २! And look at footnote 2: २ Thus HBT Sāy. Mādh., प्राचौᳵ FJ. AHA! H, B, T, Sāy., Mādh. read "Thus" (i.e. प्राचीᳵ), whereas manuscripts F and J read प्राचौᳵ! That makes 100% complete, brilliant sense! Because the editor (Caland) adopted प्राचीᳵ in the text (which agrees with H, B, T, Sāy., Mādh.), and recorded the variant प्राचौᳵ of manuscripts F and J in footnote 2! Wow, that is so clear now!

Now, what is that symbol after प्राची? In footnote 2 it is: प्राचौ followed by

: Is it "त्रिरभ्यन्तरस्"? Let's look at the letters: त्रि (tri) र (ra) भ्य (bhya) - wait, look at the letter between 'र' and 'न्तरस्': Wait, is it: "त्रि" "र" "भ्य" "न्त" "र" "स्"? Wait, look at the glyphs:

1. त्रि (tri)
2. र (ra) - wait, or is it combined? Look at: "त्रिरभ्यन्तरस्" - let's count characters: त्रि - र - भ्य - न्त - र - स् - त्रि - र् - बा - ह्य - त - स् Let's look at the actual print in line 11: ' त्रि र भ्य न्त र स् त्रि र् बा ह्य त स् Wait, look at the first two: Could it be "त्रिरभ्यन्तरस्"? Yes, there is त्रि, then a letter that looks like र, then भ्य (or just त्रिरन्तरस्? No, Caland prints त्रिरभ्यन्तरस्). But wait, does it say त्रिरभ्यन्तरस् or त्रिरन्तरस्? Wait, look at the letters: त्र + ि = त्रि Then र (ra) Then न्त (nta) with dot? Wait, why did I initially think "चिरन्तरस्"? Because 'चि' and 'त्रि' look similar in some