बौधायन श्रौतसूत्रम् (कृष्ण यजुर्वेद तैत्तिरीय शाखा - सम्पूर्ण प्रश्न एवं श्रौत-याग कल्प सटीक)

आ हरानयेति -> धारयन्नाहरानयेति). In image: धारयन्नाह्रानयेति or धारयन्नाहरानयेति? Look at the letters: धा, र, य, न्, ना, ह, रा (or ्रा?), न, ये, ति. It looks like धारयन्नाहरानयेति or धारयन्नाहारानयेति? Wait, 'ह' has an 'a' matra? No, ह, then रा with a top curve? Wait, between 'ह' and 'न', there is रा? No, it looks like हा then रा? No, ह्रानयेति? Wait, look at Caland text: "धारयन्ना हरानयेति" or "धारयन्नाहारानयेति"? "स यत्र धारेष्टकां प्राप्नोति" follows. Before that: प्रतिप्रस्थाता holding the pot of arkaparṇa at mouth-height says: "आ हरानयेति" ("bring it on!"). So आ हर आनयेति or आहरानयेति! In sandhi: धारयन् + आहरानयेति = धारयन्नाहरानयेति! Yes, धारयन्नाहरानयेति.

Let's check line 12: `यत्र धारेष्ट

[ १० । ४८ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ४६ वृत्य गुल्फदघ्ने धारयन्नमो रुद्रेभ्यो ये पृथिव्यामित्येतद्यजमानं वाचयति । नाभिदघ्ने धारयन्नमो रुद्रेभ्यो ये ऽन्तरिक्ष इत्येत- द्यजमानं वाचयति । ग्रीवदघ्ने धारयन्नमो रुद्रेभ्यो ये दिवी- त्येतद्यजमानं वाचयत्यथैतदर्कपर्णं यं द्वेष्टि तस्य संचरे पशूनां न्यस्यति । यद्यु वै न द्वेष्याखवटे न्यस्यत्यथैतं गावीधुकं चरुं चरमायामिष्टकायां निदधाति यो रुद्रो अग्नौ यो अप्सु य ओषधीषु यो रुद्रो विश्वा भुवनाविवेश तस्मै रुद्राय नमो अस्त्वित्यथैतत्त्रिषृधन्वं याचति । तेनोत्तरे श्रोण्यन्ते तिष्ठन्नुप- तिष्ठते ऽपि वानुपरिक्रामं यत्ते रुद्र पुरो धनुस्तद्वातो अनु- वातु ते तस्मै ते रुद्र संवत्सरेण नमस्करोमि यत्त रुद्र दक्षिणा धनुर्यत्ते रुद्र पश्चाद्धनुर्यत्ते रुद्रोत्तराद्धनुर्यत्ते रुद्रोपरि धनु- रित्यथैनदयाचितं ब्राह्मणाय ददात्याथैष उदकुम्भ उत्तरे श्रोण्यन्ते ऽश्मना संस्पृष्टः शेते । स यो बलवाꣳस्तमाहाने- नोदकुम्भेन संततया धारया त्रिः प्रदक्षिणं परिषिञ्चन्परी- हीति । स तथा करोति । परिषिच्यमाने यजमानं वाचय- त्यप्मन्नूर्जं पर्वते शिश्रियाणां वाते पर्जन्ये वरुणस्य शुष्मे । अद्भ्य ओषधीभ्यो वनस्पतिभ्यो ऽधि संभृतां तां न इषमूर्जं धत्त मरुतः सꣳरराणा इत्यथैतं कुम्भमश्मना संस्पृष्टꣳ सादयत्य- प्मꣳस्ते शुद्मं ते शुमृच्छतु यं द्विष्म इति । निधाय कुम्भं १ Thus M Tr BU (sec. m.) Ms Keś. ; ग्रीवा० Be U. (pr. m.). २ Thus Bhav. (one Ms.) and Ms. ; श्मानं सस्पृष्टन् M ; संसृष्टः Tr Be BU Bhav. (another Ms.) संसृषः H. 7

taṃ) त्रिः (triḥ) पुनः (punaḥ) प्रतिपर्यत्यै॑तस्मिन्नेव (pratiparyatyai'tasminneva) दीर्घवं᳭शे (dīrghavaṁ᳭śe) प्रग्रध्नाति (pragradhnāti)

Line 2: मण्डूकमवकां वेतसशाखां दर्भस्तम्बमिति॑ तेन यत्राक्- म (ma) ण्डू (ṇḍū) क (ka) म (ma) व (va) कां (kāṃ) वे (ve) त (ta) स (sa) शा (śā) खां (khāṃ) द (da) र्भ (rbha) स्त (sta) म्ब (mba) मि (mi) ति (ti) ॑ (apostrophe) ते (te) न (na) य (ya) त्रा (trā) क्- (k-)

Line 3: खयमातृण्णायै भवति तद्विकर्षति समुद्रस्य त्वावकया हिमस्य ख (kha) य (ya) मा (mā) तृ (tṛ) ण्णा (ṇṇā) यै (yai) भ (bha) व (va) ति (ti) त (ta) द्वि (dvi) क (ka) र्ष (rṣa

बृहतॊत्तरं पक्षं प्रजापतेर्हृदयेनॊत्तरमुपपक्षं वामदेव्येन मध्यम- थाह हॊतरग्नेरुक्थेनाग्निमनुशꣳसेति ' यदि होता न कामयते यजमान एव जघनेन पुच्छं तृणानि सꣳस्तीर्य तेषूपविश्याग्ने- रुक्थेनाग्निमनुशꣳसति पिता मातरिश्वाच्छिद्रा पदा धा ऽच्छिद्रा उशिजः पदानुतक्षुः सोमो विश्वविन्नेता नेषद्वृहस्पति- रुक्थामदानि शꣳसिषदोमिति सकृद्वा त्रिर्वायैनꣳ स्तुतशस्त्रयो- र्दोहं वाचयतीष्टो यज्ञो भृगुभिराशीर्दा वसुभिस्तस्य त इष्टस्य वीतस्य द्रविणेह भक्षीयेत्यथापराह्णिकीभ्यां प्रवर्ग्योप- सद्भ्यां प्रचरत्यैतावदेवैतदहः कर्म क्रियते ' वसन्त्येताꣳ रात्रिम् ' ॥ ४६ ॥ षोडशः ॥ अथैतस्मिन्नेवैका

च्छतेत्या'ह्वयति सुब्रह्मण्याः सुब्रह्मण्याम'र्धस्तनव्रतं प्रयच्छत्ये'थादत्ते पञ्चगृहीतमाज्यं दधि मधुमिश्रं गुल्गुष्ठिमवकाभारमित्ये'त- त्समादायाधिद्रुत्याक्ष्णया पञ्चगृहीतेन स्वयमातृण्णां१ व्याघार- यति नृषदे वड्भृषदे वड्सदने वड् बर्हिषदे वट् सुवर्विदे वडित्येतैयैव स्रुचोपघातं दध्ना मधुमिश्रेण गन्धर्वाहुती- ५ र्जुहोति ' हेतयो नाम स्थ तेषां वः पुरो गृहा इति पश्चा- दासीनः पूर्वे विले जुहोति ' निक्षिम्पा नाम स्थ तेषां वो दक्षिणा गृहा इत्युत्तरत आसीनो दक्षिणे विले जुहोति ' वज्रिणो नाम स्थ तेषां वः पश्चाद्गृहा इति पुरस्तादासीनो ऽपरे विले जुहोत्य'वस्यावानो नाम स्थ तेषां व उत्तराद्गृहा १० इति दक्षिणत आसीन उत्तरे विले जुहोत्य'थैतेनैव यथेत- मेत्य यत्रैव प्रथममहौषीत्तद्वे जुहोत्यधिपतयो नाम स्थ क्रथा नाम स्थेत्य'थाह प्रतिप्रस्थातरिममग्निं कूर्मपृषन्तं कुर्विति ' तग्ँ स कूर्मपृषन्तं करोति ' नाप्रोक्षितमधितिष्ठत्ये'थ गुल्गुष्ठिमादाय दध्ना मधुमिश्रेणावोक्षति ये देवा देवानां ये देवा देवेष्वधि १५ देवत्वमायन्निति ॥ ५० ॥ द्वाभ्यां पुरस्तात्ताभ्यां दक्षिणतस्ताभ्यां पश्चात्ताभ्यामुत्तरतो ' ऽनुपरिचारमवोक्षतौति२ ब्राह्मणम'थैनमवकाभारेण प्रतिच्छाद्य गोप्तारग्ँ समादिश्यावद्रुत्यापराह्विकाभ्यां प्रवर्ग्योपसद्भ्यां प्रचर- त्य'थोपनिष्क्रम्य संप्रेषमाह सुब्रह्मण्य सुब्रह्मण्यामाह्वयाग्नीधैश्वा- २०

१ Thus M Tr UH; ॰तृष्णा the other MSS. २ नुपरीढारम० M, but cp. TS. v. 4.5.3.

ति ' य इमा विश्वा भुवनानि जुह्वदि- Wait! "जुह्वदि-" or "जुह्वद्"? At the end of line 8: जु-ह्raw... wait: जु (ju) ह्व (hwa) दि (di) - Yes, "जुह्वदि-"! And in line 9: "त्यनुद्रुत्य विश्वकर्मा ह्यजनिष्ट देव इति जुहोत्य॑परं चतुर्गृहीतं"

Line 9: त्यनुद्रुत्य विश्वकर्मा ह्यजनिष्ट देव इति जुहोत्य॑परं चतुर्गृहीतं Wait, look at "जुहोत्य॑परं": जुहोत्य'परं!

Line 10: १० गृहीत्वा चक्षुषः पितेत्यनुद्रुत्य विश्वकर्मन्हविषा वर्धनेनेति Wait, line number १० at the start! गृहीत्वा चक्षुषः पितेत्यनुद्रुत्य विश्वकर्मन्हविषा वर्धनेनेति Wait, is there an accent on वर्धनेनेति? No, just "वर्धनेनेति".

Line 11: जुहोति ' नानैव सूक्ताभ्यां जुहोति नानैव सूक्तयोर्वीर्यं दधा- Wait, look at: "जुहोति ' नानैव सूक्ताभ्यां जुहोति नानैव सूक्तयोर्वीर्यं दधा-" There is an apostrophe `'

५४ बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ १० । ५१, ५२ । ] ब्राह्मणं ' तासां द्वे परिगृह्यवती भवतो ' ऽथ विषुवत्याग्नीध्रस्य काले पृश्निमश्मानं निदधाति विमान एष दिव उच्चा समुद्र इति द्वाभ्यामथ चतसृभिरा पुच्छादेतीन्द्रं विश्वा अवीवृधन्निति ' धारयन्त्येतमग्निमथैनग्ँ संचितमाज्यप्रोक्षणेण प्रोक्षति ॥ ५१ ॥ ५ वसवस्त्वा रुद्रैः पुरस्तात्पान्तित्विति पुरस्तात्पितरस्त्वा यम- राजानः पितृभिर्दक्षिणतः पान्तित्विति दक्षिणत आदित्यास्त्वा विश्वैर्देवैः पश्चात्पान्तित्विति पश्चाद्युतानस्त्वा मारुतो मरुद्भिरुत्त- रतः पान्तित्वित्युत्तरतो देवास्त्वेन्द्रज्येष्ठा वरुणराजानो ऽधस्ता- च्चोपरिष्टाच्च पान्तित्वित्युपरिष्टादथैतेनैव सहाग्निनाधिद्रवति १० प्राचीमनु प्रदिशं प्रेहि विद्वाञ्क्रमध्वमग्निना नाकमुख्यं पृथिव्या अहमदुन्तरिक्षमारुहग्ँ सुवर्यन्तो नापेक्षन्त ऽग्ने प्रेहि प्रथमो देवयतामिति पञ्चभिर्धारयन्त्येतमग्निमथ दध्नः पूर्णामौदुम्बरीग्ँ स्वयमातृण्णायां जुहोति ' नक्तोषासेति पुरोऽनुवाक्यामनूच्याग्ने सहस्राक्षेति जुहोत्य'थ प्रदक्षिणमावृत्यैनं प्रतिष्ठापयति सुपर्णो १५ ऽसि गरुत्मानिति ' तिसृभिः सादयतीति ब्राह्मणमथैनं विस्रस्याङ्कतिषाहं कृत्वाध्वराङ्कतिभिरभिजुहोत्यग्निर्यज्ञं नयतु प्रजानन्नैनं यज्ञहनो विदन्देवेभ्यः प्रब्रूताद्यज्ञं प्रप्र यज्ञपतिं तिर स्वाहा वायुर्यज्ञं नयतु प्रजानन्सूर्यो यज्ञं नयतु प्रजा- नन्यज्ञो यज्ञं नयतु प्रजानन्नैनं यज्ञहनो विदन्देवेभ्यः प्रब्रूता- २० द्यज्ञं प्रप्र यज्ञपतिं तिर स्वाहेत्यावद्रुत्याग्निवत्युत्तरं परिग्राहं परिगृह्य योपयित्वा तिर्यञ्चग्ँ स्फ्यग्ँ स्तब्ध्वा संप्रैषमाह

Digitized by Madhuban Trust [१०।५२, ५३।] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ५५ प्रोक्षणौरासाद्येध्माबर्हिषुपसादयेत्तं याधिद्रुत्य प्राक्क्लॢान्परि- धौन्र्परिधाय नानाष्टच्यामिध्माभ्यज्य खाहाकारेणाभ्याधाय तिस्रो नानाबुद्न्याः समिध खादधाति प्रेद्धो अग्ने दौदिहि पुरो न दूत्यौदुम्बरीं विधेम ते परमे जन्मन्नग्न दूति वैकङ्कतीं ५ ताᳵ सवितुर्वरेण्यस्य चित्राामिति शमौमयौमथ दे सुवाहुतौ जुहोति चित्तिं जुहोम्यग्न तमयेत्येथ सुचि चतुर्गृहीतं गृही- त्वाज्यस्य पूर्णाᳵ सुचं जुहोति सप्त ते अग्ने समिधः सप्त जिह्वा इत्य॑त्र जुह्वन्मनसा दिशो ध्यायेद्दिश्य एवैनमवरुन्द्धे॑ दघ्ना पुरस्ताज्जुहोत्याज्येनोपरिष्टात्तेजसैवास्मा दृन्द्रियं च शमीची १० दधातौति ब्राह्मणम॑थाचैव तिष्ठन्द्याचयति वैश्वानरं द्वादशकपालं मारुताᳵस् सप्तकपालान॑थोपस्तौर्य सर्व्वश एव वैश्वानरमवदध- दाहाग्नये वैश्वानरायानुब्रूहौति॑ द्विरभिघारयत्येत्याक्रम्याश्रा- व्याहाग्निं वैश्वानरं यजेति॑ वषट्कृते मध्ये जुहोत्य॑थैनᳵ स्रुवाहुतिभिरभिजुहोति सुवर्न॑ घर्मः स्वाहेति पञ्चभिर॑थ १५ मारुतैः प्रचरति॑ ॥ ५२ ॥ पर्युपस्तारं दर्व्होमाकारमौष्ट्टङ् चाभ्यादृङ् चत्यनुद्रुत्य शुक्रज्योतिश्च चित्रज्योतिश्चेति जुहोति॑ शुक्रज्योतिश्च चित्र- ज्योतिश्चेत्यनुद्रुत्य ऋतजिच्च सत्यजिच्चेति जुहोत्य॑तजिच्च सत्य- जिच्चेत्यनुद्रुत्यर्तᳵ सत्यश्चेति जुहोत्य॑तᳵ सत्यश्चेत्यनुद्रुत्य यो

१ Thus U Ms, cp. TS. v. 7. 5. b; सुवर्ण the other MSS. २ ॰तैः प्रचरन्ति Tr U B Ms. ॰तैश्चरति MH Be Bhav. ३ दार्बिहो• M

ऽरण्ये ऽनुवाक्यो गणस्तमनुद्रुत्य जुहोति । यो ऽरण्ये ऽनुवाक्यो गणस्तमनुद्रुत्येदृक्षास एतादृक्षास इति जुहोतीदृक्षास एतादृक्षास इत्यनुद्रुत्य मितासश्च संमितासश्च न इति जुहोति । मितासश्च संमितासश्च न इत्यनुद्रुत्येदृङ् चान्यादृङ् चेति जुहोति । तानाभितो वैश्वानरं परिचिनोति । गणेन गण- ५ मनुद्रुत्य जुहोत्युच्चैर्वैश्वानरस्याश्रावयत्युपाꣳशु मारुताञ्जुहो- तीति ब्राह्मणम् ॥ ५३ ॥ अथैतं प्रसेकमन्वावायतयति दक्षिणतो वोदञ्चं पश्चाद्वा प्राञ्चं । तस्य स्रुगिव पूर्वार्धो भवत्येवमेव मध्यं । चमस इव बुध्न- संक्षिप्तश्चतुर उपस्तृणान आहाप्रमत्तः संततमानय वसोर्धारां १० निगदिष्यामीति । स यत्र धारामग्निं प्राप्नोति तत्

कृष्णायै श्वेतवत्सायै पयो जुहोत्य॑थ षड्राष्ट्रभृतो जुहोत्यृताषा- डृतधामेति' भुवनस्य पत इति रथमुखे पञ्चाहुतीर्जुहोत्य॑थ तिस्रो रुचो जुहोति यास्ते अग्ने सूर्ये रुचो या वो देवाः सूर्ये रुचो रुचं नो धेहि ब्राह्मणेष्वित्य॑थ पात्र्यामाज्यमानीयोपाञ्जलि- नोपघातं वातनामानि जुहोति समुद्रो ऽसि नभस्वानार्द्रदानुः शंभूर्गयोभूरभि मा वाहि स्वाहा मारुतो ऽसि मरुतां गणः शंभूर्गयोभूरभि मा वाहि स्वाहावस्युरसि दुवस्वाञ्छं- भूर्गयोभूरभि मा वाहि स्वाहेति' वातसु हैके जुह्वतो मन्यन्ते' ऽथैताञ्छकलान्परिधीनग्नावन्वनुप्रहरति' तदेत- च्छकलान्तम्' ॥ ५४ ॥ सप्तदशः ॥ अथ सदोहविर्धाने संमिनोति' सदोहविर्धाने संमित्या- ध्वरधिष्ण्यान्निवपति' तेषूपर्यग्न्यधिष्ण्यानुपदधाति ममाग्ने वर्चो विहवेष्वस्त्वित्याग्नीध्रीय एकां च याजुषीꣳ सप्त च लोकंपृणा' अथ होतुर्धिष्ण्याय एकां चैव याजुषीमेकादश च लोकंपृणा' अथेतरेभ्येकैकां चैव याजुषीꣳ सप्तसप्त च लोकंपृणा' अथ³ मार्जालीय एकां च याजुषौँ पञ्च च लोकंपृणा' अथा- ग्रीषोमौ प्रणयत्य॑ग्नीषोमौ प्रणीय यूपस्यावृता यूपमुच्छ्रयति' खर्वन्तं यूपमुत्सृज्याग्नीषोमीयं पशुमुपाकरोति' तस्य प्रसिद्धं वपया चरित्वा वपाश्रपणी अनुप्रहृत्य⁴ वसतीवरीर्गृह्णात्यथ²

पादटिप्पण्यः (Footnotes)

[F1] १ Thus M Tr U H Bhav. Keś. ; मन्यंते Be ; मन्यते B. [F2] २ B ins. च, Ba च लोकंपृणा। [F3] ३ Here Tr ins : समुत्क्रम्य चात्वाले मार्जयन्ते ऽथ [F4] ४ ॰प्योः परिष्ट॰ U Be B Ms.

Digitized by Madhuban Trust ५८ बौधायनश्रौतसूत्रम्। [ १० । ५५, ५६ । ] पशुपुरोडाशं निर्वपति ।' तमनुवर्तन्ते ऽष्टौ देवसुवाग् हवीग्- ष्यग्नये गृहपतय इत्येतानि ।' तानि नानावघ्नन्ति ।' नाना श्रपयन्ति ।' नानाधान्यानि भवन्ति ।' प्रैषवान्पशुपुरोडाशो ऽनुब्रूहि यजेतीतरेषाग् हविषाग् ।' स यत्र वारुणस्यावद्यन्नाह वरुणाय धर्मपतये ऽनुब्रूहीति तदुपभृति स्विष्टकृते सर्वेषाग् ५ सकृत्सकृदुत्तरार्धादवद्यति ।' द्विरभिघारयति ।' न प्रत्यनक्त्य- त्याक्रम्याश्राव्याह वरुणं धर्मपतिं यजेति ।' वषट्कृते जुहोत्यथ वै भवतोष्टो वरुणो भवत्यनिष्टः स्विष्टकृदथास्य ब्रह्मा हस्तं गृह्णा- तीति ।' स यद्येष्टो वरुणो भवत्यनिष्टः स्विष्टकृदथास्य ब्रह्मा हस्तं गृह्णाति२ ॥ ५५ ॥ १० सविता त्वा प्रसवानाग् सुवतामग्निर्गृहपतीनाग् सोमो वनस्पतीनाग् रुद्रः पशूनां बृहस्पतिर्वाचामिन्द्रो ज्येष्ठानां मित्रः सत्यानां वरुणो धर्मपतीनामित्येतदेव सर्वं भवति ये देवा देवसुव स्थ त इममामुष्यायणममित्राय सुवध्वं महते क्षत्राय महत आधिपत्याय महते जानराज्यायेत्यथैनं यज- १५ मानायतने तिष्ठन्तं प्राहैष वो ऽमी३ राजेति येषाग् श्रेष्ठौ भवति ।' सोमो ऽस्माकं ब्राह्मणानां राजेतीतरे प्रत्याहुरथ भूर्भुवः सुवरिति वाचं विसृजते ।' द्वाभ्यां मुखं विमृष्टे प्रति १ Thus MU Be; नानावघ्नति H; नानावभ्रंति B; नानायिघ्नन्ति Ms; तानि नाना पृथक हविघ्नन्ति (sic) Msc. २ This clause is omitted in most of the MSS. ३ भरता (as TS. i. 8.10. d) Tr only, i. s. of मी । CC-0. Public Domain. Vipin Kumar Collection, Deoband

अग्निचयनम्

[ १० । ५६, ५७ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ५६

त्यन्नाम राज्यमधायि सर्व्वे भ्राता वरुणस्याभूवन्निति' गायत्र्या- न्विष्णुक्रमान्क्रामते१ विष्णोः क्रमो ऽसि विष्णोः क्रान्तमसि विष्णोर्विक्रान्तमसीत्य॑थ स्विष्टकृता चरति' न रौद्रस्येडाम- वद्यत्य॑पाञ्चेनमभ्यवहरन्ति गम्भिष्ठमिडान्ताः२ पुरोडाशाः संति- ५ ष्ठन्ते' पत्नीसंयाजान्तः पशुर्हृदयशूलान्त इत्येके' ऽथ वसतीवरीः परिहृत्य पयाꣳसि विशिष्योपवसन्ति' ॥ ५६ ॥ अष्टादशः ॥ अथातो महारात्र एव बुध्यन्ते' समानं कर्मा सुचाꣳ सादनात्सादयित्वा स्रुचो ऽग्निं योगेन युनक्त्यग्निं युनज्मीमौ ते पक्षौ चिदसि समुद्रयोनिरिति तिसृभिर॑थ राजानमुपावहृत्य १० प्रातरनुवाकमुपाकरोति' परिहिते प्रातरनुवाके ऽपो ऽच्छैत्य॑- द्भिरुदैति३' यः क्रतुस्तमुपैति' प्रसिद्धो ऽभिषवः' प्रसिद्धं ग्रहा गृह्यन्ते' समानं कर्माश्विनाद्ग्रहादाश्विनं ग्रहं गृहीत्वैका- दश रशना आदाय यूपमभैति' खर्व्वन्तं यूपमुत्सृज्यैकादशि- नान्पशूनुपाकरोत्याग्नेयं कृष्णग्रीवꣳ सारस्वतीं मेषीं बभ्रुꣳ सौम्यं १५ पौष्णꣳ श्यामꣳ शितिपृष्ठं बार्हस्पत्यꣳ शिल्पं वैश्वदेवमैन्द्रमरुणं मारुतं कल्माषमैन्द्राग्नꣳ सꣳहितमधोरामꣳ सावित्रं वारुणं पेत्व- मिति' तेषां प्रसिद्धं वपाभिश्चरित्वा प्रसर्पन्ति प्रातःसवनाय'

पादटिप्पण्यः (Footnotes):

१ Thus Mu Tr B H ; गायत्र्यान्वि० Be. २ Thus U (sec. m.) Ms ; गंभीर० Tr HU (pr. m.) गंनिष्ठ० Be B ; गभीरे ह्रदे M, which seems to be a periphrase of अपां गम्भिष्ठम् . Bhav. : रौद्रं चरुमप्सु निनयति गभीरे ह्रदे । ३ Thus only M ; all the other MSS. उदेति ।

६० बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ १० । ५७, ५८ । ] तदृजुधा संतिष्ठते ' प्रसर्पन्ति माध्यंदिनाय सवनाय ' स॑१ यत्र क च मध्यंदिनो२ भवति तदेतद्धिरण्मयपात्रं मधोः पूरयित्वा सौर्या चिन्वत्यावेक्ष्याश्वमवघ्राप्य ब्रह्मणे ददाति ' प्रसिद्धो ऽभिषवः ' प्रसिद्धं ग्रहा गृह्यन्ते ' समानं कर्मा दाक्षिणेभ्यो ' दाक्षिणानि हुत्वा त्रिभिर्मरुत्वतीयैश्चरति ' सीदन्ति नाराशꣳसा आप्या- ५ यिता दक्षिणस्य हविर्धानस्यापालम्बमधोऽधो माहेन्द्रायैवाथ पुरस्तादभिषेकस्य षट् पार्थानि जुहोत्यग्नये स्वाहा सोमाय स्वाहेत्य॑थ यजमानायतने कृष्णाजिनं प्राचीनग्रीवमुत्तरलोमोप- स्तृणाति ' तद्यजमानं प्राञ्चमुपवेश्य सुवर्णरजताभ्याꣳ रुक्माभ्यां पर्युपास्य सर्वौषधेन पुरस्तात्प्रत्यञ्चमभिषिञ्चति ' शीर्षतो ऽभि- १० षिञ्चत्या मुखादन्ववस्रावयति ॥ ५७ ॥ देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे ऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्याꣳ सरस्वत्यै वाचो यन्तुर्यन्त्रेणाग्नेस्त्वा साम्राज्येनाभिषिञ्चामीन्द्रस्य त्वा साम्राज्येनाभिषिञ्चामि बृहस्पतेस्त्वा साम्राज्येनाभिषिञ्चा- मीति३ ' समुन्मृष्ट

[ १० । ५८, ५९ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ६१ विसृजते ऽ द्वाभ्यां मुखं विमृष्टे ऽ गायत्रान्विष्णुकमान्क्रमते १ ऽ ऽथोपरिष्टादभिषेकस्य षट् पार्थानि जुहोति ॥ ५८ ॥ इन्द्राय स्वाहा घोषाय स्वाहेति ऽ द्वादश भूतानामवेष्टी- र्जुहोति पृथिव्यै स्वाहान्तरिक्षाय स्वाहेत्यूर्जुधा माध्यंदिनᳵ ५ सवनᳵ संतिष्ठते ऽ प्रसर्पन्ति तृतीयसवनाय ऽ प्रसिद्धमादित्य- ग्रहेण चरित्वाग्रयणं गृह्णाति ऽ समानं कर्मा पवमानात्पवमानेन चरित्वा स्वे धामन्पशुभिश्चरति२ ऽ तेषां नाना मनोता नाना देवता नाना प्रत्यभिमर्शना नाना वसाहोमाः समानो वन- स्पतिः समानः स्विष्टकृत्प्रैषवान्समानीडा समान्यो दिशो ऽ १० नाना दिश इत्येके ऽ समानं कर्मा यज्ञायज्ञियस्य३ स्तोत्रा- द

६२ बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ १० । ५६ । ]

मैत्रावरुणीं वशामुपाकरोति ' तस्यै मैत्रावरुणामिक्षावव- दानौया भवति ' सर्वसꣳस्यां पशोः कुर्वन्त्यथ गार्हपत्य आज्यं विलाप्योत्पूय स्रुचि चतुर्गृहीतं गृहीत्वाज्यस्य पूर्णाꣳ स्रुचमग्ने- र्विमोकं जुहोतीमꣳ स्तनमूर्जस्वन्तं धयापामित्यथैनमुपतिष्ठते ये ऽग्नयः पुरीष्या इत्यथैनमाग्निभिरुपतिष्ठत आपं त्वाग्ने मन- ५ सेति नवभिरनुच्छन्दसमथोदवसानीयया यजते ' ऽथ देविका- हविर्भिर्यजते ' ऽथ त्रैधातवीयया यजते ' ऽथ सौत्रामण्या यजते ' संवत्सरं न कंचन प्रत्यवरोहति ' न शीर्षमाꣳसं खादति न वयसां माꣳसं ' नाग्निं चित्वा रामामुपेयान्नाभि- चिद्दर्षति धावेद्यदि धावेदुपावर्तेतान्नाद्यमेवाभ्युपावर्तत इति १० ब्राह्मणम् ' ॥ ५६ ॥ एकोनविꣳशः ॥

॥ इति दशमः प्रश्नः ॥

वाजपेयः Digitized by Madhuban Trust [ ११ । १ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ६३ वाजपेयेन यक्ष्यमाणो भवति' स उपकल्पयते कृष्ण- जिनग् सुवर्णरजतौ च रुक्मौ बस्ताजिनग् शतमानग् हिरण्यग् सप्तदश सुवर्णानि¹ कृष्णलानि हिरण्यपात्रं मधोः पूर्णमौदु- म्बरग् रथचक्रग् सप्तदशारग् सप्तदशफलकां च श्रितिं² यूपं च ५ तूपरं चतुरश्रिग् सप्तदशारत्निं गोधूमकलापोष्णीषं³ नैवारग् सप्तदशशरावग् सप्तदशोषपुटान्सप्तदश४ वायव्यानि सप्तदश पृथुबुध्नान्युपयामान्सप्तं च वालं च सप्तदश निष्कान्सप्तदश वस- नानि सप्तदश वासोभारान्सप्तदश रथान्सप्तदश दुन्दुभीन्सप्तदश हस्तिनः सप्तदश दास्यः सप्तदशानाग्ंसि युक्तानि सप्तदश १० गवाग् शतानि वयसोवयसो वा सप्तदश सहस्रं५ वा' तस्मिन्हि सर्वाणि वयाग्ंसि भवन्ति' चतुर्विग्ंशतिं पशूनेकपञ्चाशत- मश्वाञ्खादिरौ विष्टक्षौ६ बभ्रैर्व्यूतां७' प्रज्ञाता आग्निष्टोमिकाः संभाराः' स ग्रीष्मस्य जघन्याहःसु पुरस्तादाषाढ्यै पौर्णमास्यै १ सौवर्णानि U Be 11. २ Thus M Tr Be (sec. m.) Bhav. (one copy); श्रुतिं U (sec. m.); the other MSS. श्रोतिं, स्रोतिं, ष्ट्रतिं (Bhav. another copy). ३ Thus MU Be 11; •कलापि• T Be B; •कलापा• F. ४ •पुटिकान् M (Bhav.). ५ साहसं M. ६ Thus M Tr Bhav.; विष्टक्षां U Be 11; विष्टक्षौ Be B; विष्टषा F; विष्ट H. ७ Thus FH; बभ्रैव्यू॰ Be 11 Bhav. (one copy); बभ्रैर्व्यू॰ Be and M (without, however, the r); बभ्रैयू॰ U; बैधैव्यू॰ B; बभ्रीव्यू॰ Tr.

६४ बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ ११ । २, २ । ]

दीक्षते ' तस्य त्रयोदश दीक्षास्तिस्र उपसदः सप्तदश्यां¹ प्रसुतो ' ऽपि वा सप्तदश दीक्षास्तिस्र उपसद एकविंशत्यां प्रसुतो ' ऽपि वा तिस्र एव दीक्षास्तिस्र उपसदः सप्तम्यां प्रसुतः ' ॥ १ ॥ अथ वै भवति सावित्रं जुहोति कर्मणःकर्मणः पुरस्ता- दिति ' दीक्षणीयां निर्वप्स्यन्त्सवित्रं जुहोति देव सवितः ५ प्रसुव यज्ञं प्रसुव यज्ञपतिं भगाय दिव्यो गन्धर्वः केतपूः केतं नः पुनातु वाचस्पतिर्वाचमद्य स्वदाति नः स्वाहेति ' दीक्षा- हुतीर्होष्स्यन्त्सवित्रं जुहोति ' प्रायणीयां² निर्वप्स्यन्त्सवित्रं³ जुहोत्यन्तर्हिरण्याग्ं⁴ होष्यन्त्सवित्रं जुहोति ' पदेन चरति ' पदेन चरित्वा राजानं क्रीत्वोह्यातिथ्यं निर्वप्स्यन्त्सवित्रं जुहोति ' १० प्रथमाभ्यां प्रवर्ग्योपसद्भ्यां प्रचरिष्यन्त्सवित्रं जुहोत्येतस्मिन्काले प्रतिप्रस्थाता दक्षिणे शालाखण्डे ऽवटं खानयित्वा वाजपेय- सुराग्ं संधापयति ' महावेद्यै पूर्वं परिग्राहं परिग्रहीष्यन्त्सवित्रं जुहोत्याहवनीयं प्रणेष्यन्त्सवित्रं जुहोति ' रथवाहने सदोहवि- र्धाने संमेष्यन्त्सवित्रं जुहोत्यग्नीषोमौ प्रणेष्यन्त्सवित्रं जुहोतीति १५

१ Thus M Tr U Be 11 Be (sec. m.); सप्तदशो (as Āp. xviii. 1.6) B Be (pr. m.); सप्तदशा F. २ Thus M Be (sec. m.) Be 11 F; •णीयान्नि• Tr BH Be (pr. m.); दीक्षणीयायां U. ३ Thus Be UF; प्रायणीयान्नि• Tr BH Be; प्रायणीयं M. ४ Thus U Tr HF Be 11 Bhav.; •हिरण्ग्ं M Be

ावभि०")

• ऽथ (avagraha + tha)
• प्रतिप्रस्थाता
• पश्चात्ताङ् (look at पश्चात्ताङ्: प - श्चा - त् - ता - ङ् with virama? Yes, पश्चात्ताङ् वासो-)
• वासो-

Line 4: भिर्वेष्टयन्नभिसर्पत्युदीचीनदग्रैर्वा विग्रथ्नाति धनुर्वेष्ट्योर्वा⁵ प्रवे-

• भिर्वेष्टयन्नभिसर्पत्युदीचीनदग्रैर्वा (उदीचीनदग्रैर्वा : उ - दी - ची - न - द - ग्रै - र्वां ? Wait, is it उदीचीनदग्रैर्वा or उदीचीनदशैर्वा? उदीचीनदग्रैर्वा, meaning "with north-pointed ends" - wait, usually उदीचीनदशैर्वा (with northward fringes/borders)? Wait, look at the letter: 'द' then 'ग्रै' or 'शै'? Look closely: it has an anusvara? No, it's 'द' then 'ग्रै' or 'शै'? Wait! Look at footnote 4/5: No footnote on that word. Let's look at the letters: उ - दी - ची - न - द - शै - र्वा or ग्रै? Look at the letter: it has a loop at top left,

..." ? No, that's not a valid letter. Wait, let's look at: "उपसादयत्य॑थाध्वर्यूरङ्गिरुदैति३" Wait, why is there a cross/plus sign over 'रुदैति'? Ah! There is a small mark before 'ऽथर्वान्क्रतू-': Wait, look at: "रुदैति३ ۠ ऽथर्वान्क्रतू-" Wait, is that a cross? It looks like a dagger or an asterisk or footnote mark? Wait, there are footnote numbers: Footnote 1: १ in line 10. Footnote 2: २ in line 11. Footnote 3: ३ after रुदैति in line 14. Wait, what is that symbol after ३? It looks like a Maltese cross or a flower: ✠ or ⸭ or something? No, it's a raised mark, or is it footnote 4? Wait! Where is footnote 4? Look at footnote 4 at the bottom: "४ Some of the MSS. insert ग्रहं ।" Where is footnote 4 in the text? Ah! Footnote 4 is in line 16: "कर्माग्रयणाद्ग्रहार्दाग्रयणं४" - look, there is a small ४ after 'ग्रयणं'! Then what is that mark after 'रुदैति३'? Let's zoom in on line 14:

? No, चिग्येणि has no number, or it has superscript? Wait, look at line 12: "सोमग्रहान्दिग्येणि३ वा" "चिग्येणि वोदीच" or "चिग्येणि३"? Wait, look at line 13: "चिग्येणि वोदीच आयातयति ' पश्चादक्षं प्रतिप्रस्थाता सुरा-" Wait, does "चिग्येणि" in line 13 have a ३? Look closely at line 13: "चिग्येणि वोदीच" - no, there is a tiny mark: is it 'वोदीच' or '३ वोदीच'? Look at line 12-13: Line 12 ends with: "...वा" Line 13 starts with: "चिग्येणि वोदीच आयातयति..." Wait, look between णि and वो: there is NO 3, or is there? No, just space! Wait, look at line 13-14: "सुरा-" "ग्रहान्दिग्येणि३ वा चिग्येणि वोदीच आयातयत्य॑ षोडशिनं" Wait! In line 14: "ग्रहान्दिग्येणि३ वा चिग्येणि वोदीच आयातयत्य॑ षोडशिनं" Wait, look at "दिग्येणि३" in line 14: it has ३! Wait