बौधायन श्रौतसूत्रम् (कृष्ण यजुर्वेद तैत्तिरीय शाखा - सम्पूर्ण प्रश्न एवं श्रौत-याग कल्प सटीक)

स्तृपो ऽसीति ' तस्मिन्प्रविचे अपिसृजति यजमाने प्राणापानौ दधामीति वा तूष्णीं वा ' तं यजमानाय वा ब्रह्मणे वा प्रयच्छत्येतानि बर्हिःसंनहनान्यायातयति दक्षिणायै श्रोणे- रोत्तरादंसादथ दक्षिणे वेद्यन्ते बर्हिस्संस्तीर्य स्तृणाति देव- ५ बर्हिरूर्णाम्रदसं त्वा स्तृणामि स्वासस्थं देवेभ्य इति ' तां बहुलां पुरस्तात्प्रतीचीं त्रिवृतमनतिदृध्रङ्१ स्तृणात्यथ प्रस्तर- पाणिः प्राङभिसृप्य परिधीन्यरिदधाति गन्धर्वो ऽसि विश्वा- वसुर्विश्वस्मादोषतो यजमानस्य परिधिरिड ईडित इति मध्यममिन्द्रस्य बाहुरसि दक्षिणो यजमानस्य परिधिरिड १० ईडित इति दक्षिणं मित्रावरुणौ त्वोत्तरतः परिधत्तां ध्रुवेण धर्मणा यजमानस्य परिधिरिड ईडित इत्युत्तरमथ सूर्य्येण पुरस्तात्परिद

दर्शपूर्णमासौ Digitized by Madhuban Trust [ १ । १३, १४ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । २१ पाहि यज्ञं पाहि यज्ञपतिं पाहि मां यज्ञनियमित्यथ १ विष्णूनि स्थ वैष्णवानि धामानि स्थ प्राजापत्यानीत्याज्या- न्यभिमन्त्रयते ' ॥ १३ ॥ एकादशः ॥ अथादत्ते दक्षिणेनाज्यस्थालीग्ँ सस्रुवाग्ँ सव्येन पात्रीं ५ वेदमित्येतत्समादाय प्रदक्षिणमावृत्य प्रत्यङ्ङाद्रुत्य जघनेन गार्हपत्यमुपविश्य पात्र्यां द्वेधोपस्तृणीते स्योनं ते सदनं करोमि घृतस्य धारया सुशेवं कल्पयामि । तस्मिन्त्सीदामृते प्रतितिष्ठ व्रीहीणां मेध सुमनस्यमान इत्यथ धृष्टिमादाय दक्षिणस्य पुरोडाशस्याङ्गारानपोहतीदमहग्ँ सेनाया अभीत्वर्यै १० मुखमपोह्यामीत्यैनं विदर्शयति सूर्य ज्योतिर्विभाहि महत् दून्द्रियायेति ' वेदेन विरजसं कृत्वाभिघारयत्याप्यायतां घृतयोनिरग्निर्हव्यानुमन्यताम् । खमङ्कच त्वमङ्कच सुरूपं त्वा वसुविदं पशूनां तेजसाग्नये जुष्टमभिघारयामीति ' यद्देवत्यो वा भवत्यैनमुद्वासयति पृक्त उत्स्नाति जनिता मतीनाम- १५ त्याज्येन सुसंतर्पयत्यार्द्रः प्रथस्तुर्भुवनस्य गोपा इत्युपरिष्टादभ्य- ज्याधस्तादुपानक्ति यस्त आत्मा पशुषु प्रविष्टस्तमङ्क्त्वेत्येव- मेवोत्तरं पुरोडाशमुद्वासयत्यथ पृषतमथ दध्यथ सांनाव्ये अलंकरोति यस्त आत्मा पशुषु प्रविष्टो देवानां विष्ठामनु यो वितस्थे । आत्मन्वान्त्सोम घृतवान् हि भूत्वा देवान्गच्छ २० सुवर्विन्द यजमानाय मह्यमिति ' प्रत्यञ्च्य कपालान्युद्वासय- तीरा भूतिः पृथिव्यै रसो मोत्क्रमीदिति ' संख्यायोद्वासयति १ अथ om. Be JF Sāy. CC-0. Public Domain. Vipin Kumar Collection, Deoband

यजमानस्य गोपायेति ब्राह्मणम॑द्येनम्¹ स्रुवमाज्यस्य पूरयि- त्वान्तरेण पुरोडाशाववदधात्यथैनानि² संपरिगृह्यान्तर्वेद्या- सादयति भूर्भुवः सुवरित्येताभिर्व्याहृतीभिर्मध्यतः पुरोडाशा- वासादयति दक्षिणतः शृतमुत्तरतो दध्यथैनम्¹ स्रुवमग्रेण स्रुचः पर्याहृत्य दक्षिणेन जुह्वं प्रस्तरे सादयति स्योनो मे ५ सीद सुषदः पृथिव्यां प्रथयि प्रजया पशुभिः सुवर्गे लोके । दिवि सीद पृथिव्यामन्तरिक्षे ऽहमुत्तरो भूयासमधरे मत्पसत्ना इत्यथैनं यथाहृतं³ प्रतिपर्याहृत्य ध्रुवायामवदधात्यृषभो ऽसि शाकरो घृताचीनाग्ँ सूनुः प्रियेण नाम्ना प्रिये सदसि सीदेति' ॥ १४ ॥ द्वादशः ॥ १० अथेध्मात्समिधमाददान आहाग्नये समिध्यमानायानुब्रूही- त्यथ यत्र होतुरभिजानाति प्र वो वाजा अभिद्यव इति तत्रप्रथमामभ्यादधाति' प्रणवेप्रणवे ऽभ्यादधात्यथ यत्र होतु- रभिजानाति समिद्धो अग्न आहुतेति तदन्ततो ऽभ्यादधाति' परि समिधग्ँ शिनक्ष्यथ यत्र होतुरभिजानात्याजुहोतादुवस्य- १५ तेति तदेतेन⁴ वेदेन चिराहवनीयमुपवाजयत्यनूक्तासु सामि- धेनीषु ध्रुवाप्यात्स्रुवेणोपहत्य वेदेनोपयम्य प्राजापत्यं तिर्यञ्च-

१-१ एनम् all MSS., also Prayoga Burnell, Keś. the second time and Sāyaṇa. २ Thus Be HT Sāy. (sc. हवीग्ंषि); अथैतानि J, अथैनं B, ३ Thus Be JF; अथैनमथा B; अथैनदद्या TH. ४ तदेतेनैव Be J Sāy. (sec. m.)

! Like in "त्य॑थादत्ते", "त्य॑न्वारब्धे", "त्य॑थासंस्पर्शयन्"). So: जुह्वे॑ह्यग्निरुत्वा or जुह्वे॑ह्यग्निस्त्वा or जुह्वे॑ह्यग्निष्ट्वा? Wait, look at the consonant before त्वा: Is it 'रु' or 'र्' or 'र्ष्' or 'स्'? Wait, look at line 8: अ - ग्नि - [?] Wait, look at the foot of that letter: It looks like र्त्वा: wait, why would Caland write अग्निर्त्वा? In Vedic, ahina sandhi or padapāṭha sometimes has r? No, "अग्निष्ट्वा" or "अग्निस्त्वा". Wait, look at the ligature: It has: र (ra) with उ (u)? No, look: It is 'स्' (sa) + 'त्वा' (tvā) = स्त्वा! Wait, why did I think 'रु'? Because of the loop of 'स्'! Look at 'स्' in Devanagari: it has a top horizontal, left loop with a leg down, a crossbar, and then त्वा: Wait, in line 9: "देवस्त्वा": दे (de) व (va) स्त्वा (stvā) Look at "स्त्वा" in line 9: it has the exact same glyph! Wait, does line 8

२४ बौधायनश्रौतसूत्रम् । [१ । १५, १६ ।]

संनहनानि स्फ्य उपसंगृह्य पृष्ठमाग्नीध्रो ऽनूपस्तिष्ठत्य॑थाश्रावयत्यो¹ श्रावयास्तु श्रौषडग्निर्देवो होता देवान्यक्षद्विद्वाँ१श्चिकित्वान्मा- नुष्यद्भरतवदमुवदमुवदावहेह वक्षद्ब्राह्मणा२ अस्य यज्ञस्य प्रावितार इत्यसौ मानुष इति होतुर्नाम गृह्णात्युपोत्थाय होता विमुञ्चति ' विमुक्तो ऽध्वर्युरुपविशति ' प्रसवमाकाङ्क्ष- ५ न्नास्ते '॥ १५ ॥ त्रयोदशः ॥ अथ यत्र होतुरभिजानाति घृतवतीमध्वर्यो स्रुचमास्यस्वेति तज्जुहूपभृताव्यादायात्याक्रम्याश्राव्याह समिधो यजेति ' वषट्कृते जुहोति यज यजेति ' चतुर्थं यक्ष्यन्नर्धमौपभृतस्याज्यस्य३ जुह्वां समानयते ' पञ्च प्रयाजानिष्ट्वोदङ्ङत्याक्रम्य सँस

हिꣳसिषं मा ते तेजो ऽपक्रमोदित्यैनमभिमृशति भरतमुद्ध- रेमनुषिश्चावदानानि ते प्रत्यवदास्यामि नमस्ते अस्तु मा मा हिꣳसीरिति ' पूर्वार्धादवदायापरार्धादवद्यत्य॑भिघारयति प्रत्य- नक्ति यदवदानं ते ऽवद्यन्व्यलोमाकार्षमात्मनः । आज्येन प्रत्यनज्येनत्तन्न आप्यायतां पुनरित्त्याक्रम्याश्राव्याग्निं यजेति ' वषट्कृते जुहोत्य॑थ चतुर आज्यस्य गृह्णान आह प्रजापतय इत्युपाꣳ- श्वनुब्रूहीत्युच्चै॑रत्याक्रम्याश्रावाह प्रजापतिमित्युपाꣳशु यजेत्युच्चै- र्वषट्कृते जुहोत्य॑थोपस्तीर्योत्तरस्य पुरोडाशस्यापरार्धादवद्यन्ना- हाग्नीषोमाभ्यामिति पौर्णमास्यामिन्द्राय वैमृधायेति चेन्द्राग्नि- भ्यामित्यमावास्यायामसंनयत इन्द्रायेति संनयतो महेन्द्रायेति वा यदि महेन्द्रयाजी भवति ' ॥ २६ ॥ समान उपस्थानः ' समानो ऽभिमर्शनो ' ऽपरार्धादवदाय पूर्वार्धादवद्यत्य॑भिघारयति ' समानः प्रत्यञ्

वयं पूर्णमासं यजामहे । स नो दोहताँ सुवीर्यँ रायस्पोषँ सहस्रिणम् । प्राणाय सुराधसे पूर्णमासाय स्वाहेति पौर्णमा- स्याम॑मावास्या सुभगा सुशेवा धेनुरिव भूय आप्यायमाना । सा नो दोहताँ सुवीर्यँ रायस्पोषँ सहस्रिणम् । अपानाय सुराधसे ऽमावास्यायै स्वाहेत्यमावास्यायामेत्याक्रम्याश्राव्याहाग्निँ ५ स्विष्टकृतं यजेति॑ वषट्कृत उत्तरार्धपूर्वार्धे ऽतिहाय पूर्वा आहुतीर्जुहोत्य॑थैतन्नेक्षणमाहवनीये ऽनुप्रहरत्य॑थैनत्स्रावेणा- भिजुहोत्य॑थोदङ्ङत्याक्रम्य जुह्वामप आनीय संक्षालनमन्तःपरिधि निनयति वैश्वानरे हविरिदं जुहोमि साहस्त्रमुत्सँ शतधारमे- तम् । स नः पितरं पितामहं प्रपितामहँ सुवर्गं लोके गच्छतु १० पिन्वमानँ स्वधा नम इति॑ निर्णिज्य स्रुचं निष्ट्याद्भिः पूर- यित्वा बहिःपरिधि निनयतीमँ समुद्रँ शतधारमुत्सं व्यच्य- मानं भुवनस्य मध्ये । घृतं दुहानामतिदितिं जनायाग्ने मा हिँसीः परमे व्योमन्नित्य॑थैतदौपभृतमाज्यँ सर्वश एव जुह्वाँ समान- यते॑ ऽथ यथायतनँ स्रुचौ सादयित्वा प्राशित्रमवद्यति दक्षि- १५ णस्य पुरोडाशस्योत्तरार्धाद्यवमात्रमज्यायौ यवमात्रादाव्यादात्स्वे- द्यतामिदम् । मा रूपमापद्यज्ञस्य शुद्धँ स्विष्टमिदँ हवि- रित्य॑थैनत्स्रुवदण्डेनाभिघार्य जघनेन प्रणीताः सादयित्वाद्भिः सुवदण्डँ सँस्पर्श्यावदधाति १ । ॥ १७ ॥ चतुर्दशः ॥ अथ कँसं वा चमसं वेडोपह्वानं याचति॑ तमन्तर्वेदि निधाय २० तस्मिन्नुपस्तीर्य दक्षिणस्य पुरोडाशस्य दक्षिणाधार्त्प्ररुज्यावद- १ Thus BH Sāy., संस्पृश्य JFT Be.

धाति मनुना दृष्टां घृतपदीं मित्रावरुणसमीरिताम् । दक्षि- णार्धादसंभिन्दन्नवद्यान्मेकतोमुखामिति॑ । द्वितीयमवदानानि संभिद्यावदधात्य॑थ १ दक्षिणस्यैव पुरोडाशस्य पूर्वार्धात् व्यङ्गुलं वा चतुरङ्गुलं वाज्येन सुसंतृप्तग्ं संतर्प्यैणेन २ ध्रुवां यजमानभागं ५ निदधाति॑ । द्विर्ध्रुवायाज्यादवद्यति द्विरुत्तरस्य पुरोडाशस्य द्विः घृतस्य द्विर्दध्नो॑ऽभिघारयत्य॑थ होतुरङ्गुलावनेक्ति॑ । जिघ्रेण भक्षयित्वा॑ । चतुरवान्तरेडामवद्यत्युपस्तृणाति॑ । द्विरादधात्य॑भि- घारयति॑ । समन्वारेभेते ऽध्वर्युश्च यजमानश्च ब्रह्मा चाग्नीध्र- श्चाथ यत्र होतुरभिजानि दैव्या अध्वर्यव उपह्वता उपह्वता १० मनुष्या इति तद्दक्षिणं ३ पुरोडाशं चतुर्धा कृत्वा बर्हिषदं करो- त्य

याजान्यजति ' प्राचान्ततः संभिनत्त्येथोदङ्ङ्गुत्या-Wait, is itसंभिनत्त्येथोदङ्ङुत्या-? Let's look at line 10: त्रीन्प्रतीचो ऽनूयाजान्यजति ' प्राचान्ततः संभिनत्त्येथोदङ्ङ्गुत्या-Wait,संभिनत्त्यथोदङ्ङुदृत्यorसंभिनत्त्येथोदङ्ङुत्या-? Letters: सं भि न त्त्ये थो द ङ्ङ्गु त्या -Wait,संभिनत्त्यथोorसंभिनत्त्येथो? Look at त्त्ये: there is an e-matra: त्त्ये? No, wait, त्त्य+थो? Wait, in Sanskrit: "संभिनत्ति । अथोदङ्ङुदृत्य"? संभिनत्त्यथोदङ्ङुदृत्य->संभिनत्ति + अथ + उदङ् + उदृत्य->संभिनत्त्यथोदङ्ङुदृत्य! Look at the image: संभिनत्त्यथोदङ्ङुदृत्या-Wait! Is thatत्याorत्या` with an r-stroke

रात्तृणं प्रच्छिद्य जुह्वामवधात्यथाश्रावयत्यो श्रावयास्तु श्रौष- डिषिता दैव्या होतारो भद्रवाच्याय प्रेषितो मानुषः सूक्तवाकाय सूक्ता ब्रूहीति॑ तमुपरीव प्राचं प्रहरति नात्यग्रं प्रहरति न पुरस्तात्प्रत्यस्यति न प्रतिशृणाति न विच्छ्वं १वियौत्यूर्ध्वंस्रुचौ- त्याप्यायन्तामाप ओषधयो मरुतां पृषतय स्थ दिवं गच्छ ततो नो वृष्टिमेरयेत्याग्नीध्रमीक्षते ऽग्नौदिति॑ तमाहाग्नीध्रः संवदस्वेत्येगानग्नीदित्याहाध्वर्युरगन्नित्याहाग्नीध्रः॑ श्रावयेत्याहा- ध्वर्युः॑ श्रौषडित्याहाग्नीध्र॑ इदं ब्रूहीत्याहाध्वर्युर॑नुप्रहरेत्याहा- ग्नीध्रो ऽनुप्रहरति॑ खगा दैव्या होतृभ्यः स्वस्तिर्मानुषेभ्यः शंयो- र्ब्रूहीत्य॑थोपोत्थायाहवनीयमुपतिष्ठ

! In Sanskrit, होतृदिङ्ङङ्गुलावनेक्ति? No. Wait! What is होतृदिश्यङ्गुलावनेक्तिin standard Baudhayana? In Baudhayana: "अथातो पत्नीसंयाजानामेव मीमाꣳसा... होतृदिश्यङ्गुलावनेक्ति" or "होतृदिश्यङ्गुलावनेक्ति"? Wait, could it be: होतृदिश्यङ्गुलावनेक्ति? Wait, let's look at the footnote 2: २ Thus B Be JH Keś. Sāy. (pr. m.); चतुरहस्ते० TF; चतुर्हस्त्ये० Sāy. sec. m. This refers toचतुर्र्हस्तेडाꣳ२in line 15. Footnote 1 refers toएवाज्यस्य१in line 9 and 11. Footnote 3 refers toमार्जयेते३in line 17. There is NO footnote on line 14! That means all manuscripts agree on the reading in line 14, or Caland didn't note a variant. Now, what DID Caland print in line 14? Let's look at the letters again: हो तृ दि र॑ ङ्गु ला

[ १ । २०, २१ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ३१

यच्च शूर्प आशिश्रेष दृषदि कृष्णाजिने यत्कपाले । अवप्रुषो विप्रुषः संयजामि विश्वे देवा हविरिदं जुषन्ताम् । यज्ञे या विप्रुषः सन्ति बह्वौरग्नौ ताः सर्वाः स्विष्टः मङ्कता जुहोमि स्वाहेत्यपरं चतुर्गृहीतं गृहीत्वान्वाहार्यपचन एवेध्माप्रव्रश्चना- ५. न्यभ्याधाय फलीकरणानोप्य फलीकरणहोमं जुहोत्यग्ने ऽदब्धायो ऽशीततनो पाहि माद्य दिवः पाहि प्रसित्यै पाहि दुरिष्ट्यै पाहि दुरद्मन्त्यै पाहि दुश्चरितादविषं नः पितुं कृणु सुषदा योनिर स्वाहेत्यथैतेनैव यथेतमेत्य [वेदे यजमानं वाचयति वेदो ऽसि वित्तिरसीत्यान्नादनुवाकस्य ] १ होत्रे वेदं १० प्रदाय पत्नीं २ विष्यतीमं विष्यामि वरुणस्य पाशं यमवध्नीत `सविता सुकेतः । धातुश्च योनौ सुकृतस्य लोके स

धयः पयस्वतीरुधां पयः । अपां पयसो यत्पयस्तेन मामिन्द्र सꣳसृजेत्यथैनां¹ गार्हपत्ये समिध आधापयत्यग्ने व्रतपते व्रतम- चारिषं तदशकं तन्मे ऽराधि स्वाहा वायो व्रतपत आदित्य व्रतपते व्रतानां व्रतपते व्रतमचारिषं तदशकं तन्मे ऽराधि स्वा- हेत्य॑थ यथाप्रपन्नं निष्क्रामयत्यथ² प्राङेत्य ध्रुवामाप्याययत्याप्या- यतां ध्रुवा घृतेन यज्ञंयज्ञं प्रति देवयद्ध्यः । सूर्याया ऊधो ऽदित्या उपस्थ उरुधारा पृथिवी यज्ञे अस्मिन्नित्य॑थाज्यस्थाल्याः स्रुवेणोपघातं प्रायश्चित्तानि जुहोत्याश्रावितमत्याश्रावितं वषट्कृ- तमत्यनूक्तं च यज्ञे । अतिरिक्तं कर्मणो यच्च हीनं यज्ञः पर्वाणि प्रतिरन्नेति कल्पयन् । स्वाहाकृताञ्छतिरेतु देवान्स्वाहेत्य॑थ यज्ञ

[१। २१।] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ३३ रौरिचं यद्वा न्यूनमिहाकरम् । अग्निष्टत् स्विष्टकृद्विद्वाꣳत्सर्वꣳ स्विष्टꣳ सुकृतं करोतु मे । अग्नये स्विष्टकृते सुकृतकृत आहु- तीनां कामानाꣳ समर्धयित्रे स्वाहा । प्रजापते न त्वदेतान्यन्यो विश्वा जातानि परि ता बभूव । यत्कामास्ते जुहुमस्तन्नो अस्तु ५ वयꣳ स्याम पतयो रयीणाꣳ स्वाहेत्य॑थ बर्हिषो धात्नाꣳ संप्रलुप्य ध्रुवायाꣳ समनक्ति समङ्क्त बर्हिर्हविषा घृतेन समा- दित्यैर्वसुभिः सं मरुद्भिः । समिन्द्रेण विश्वेभिर्देवैभिरङ्क्तामित्य॑- थेनदाहवनीये ऽनुप्रहरति दिव्यं नभो गच्छतु यत्स्वाहेत्य॑थो- पोत्थाय दक्षिणेन पदा वेदिमवक्रम्य१ ध्रुवया समिष्टयजूर्जुहोति १० देवा गातुविदो गातुं वित्त्वा गातुमित मनसस्पत इमं नो देव देवेषु यज्ञꣳ स्वाहा वाचि स्वाहा वाते धाः स्वाहेत्यू॑र्ध्वगृह्णाति स्रुचं ' निनयति प्रणीता ' उपोत्थाय यजमानो दक्षिणेन पदा विष्णुक्रमान्क्रमते ' संतिष्ठत आमावास्यं वा२ पौर्णमास्यं वा हविः ' ॥ २१ ॥ सप्तदशः ॥ इति प्रथमः प्रश्नः ॥ १ अतिक्रम्य Be H, चाक्रम्य T. २ om. JB ; वा om. both times Be.

अग्न्याधेयम् : उपन्याहरणम् ३४ बौधायनश्रौतसूत्रम् । [२।१।] अथोपव्याहरणं विज्ञायते क्रत्वादा क्रतुकामं कामयीत¹ यज्ञाङ्गादौ यज्ञाङ्गकाममिति' प्राक्कूलान्दर्भान्सँस्तीर्य तेषु प्राङ्मुखो यजमान उपविश्य जपति याः पुरस्तात्प्रस्रवन्त्युपरि- ष्टात्पर्वतस्य याः । ताभौ रश्मिपवित्राभिः श्रद्धां यज्ञमारभे ॥ देवा गातुविदो गातुं यज्ञाय विन्दत । मनसस्पतिना देवेन ५ वाताद्यज्ञः प्रयुज्यतामिति² श्रद्ध एहि³ सत्येन त्वा हृयाम्यौत्यां- कृत्या वेदनं करोत्याकृत्यै त्वा कामाय त्वा समृधे त्वा पुरो दधे । अमृतत्वाय जीवसे ॥ आकूतिमस्यावसे काममस्य समृद्धये । इन्द्रस्य युञ्जते धियः ॥ आकूतिं देवीं मनसः पुरो दधे यज्ञस्य माता सुहवा मे अस्तु । यदिच्छामि मनसा सकाम्रो विदेय- १० मेतद्धृदये निविष्टमिति' मनसा चिः संकल्पयते चिह्रुचैः' सर्व- कामो ऽग्नीनाधास्य इत्यग्न्याधेये' स्वर्गकामो दर्शपूर्णमासाभ्यां यक्ष्य इति दर्शपूर्णमासयोः' स्वर्गकामश्चातुर्मास्यैर्यक्ष्य इति चातुर्मास्येषु' स्वर्गकामः पशुना यक्ष्य इति पशुबन्धे' स्वर्गकामः सोमेन यक्ष्य इति सोमे' स्वर्गकामो ऽग्निं चेम्य इत्यग्निचये' १५ ऽहीने ऽहर्गणे वा यथाकामो यत्कामो वा यजते' तन्म ऋध्यतां तन्मे समृध्यतां तन्मे संपद्यतां काम इत्यथर्त्विजां⁴ प्रति- वचनं तत्त ऋध्यतां तत्ते समृध्यतां तत्ते संपद्यतां काम इत्यौँ तथेति प्रतिवचनम्' ॥ १ ॥ १ Thus Be JF Keś. ; कामयेत BT ; H corrupt. २ After इति B has अङ्गामाङ्ख्यते . ३ Thus HBT ; एहीति JF ; एही इति Be. ४ Thus BHT, अथ ऋत्विजां the other MSS.

अथर्त्विजो१ देवयजनं याचते ' ऽध्वर्यो देवयजनं मे देही- त्यध्वर्युमादित्यो देवो दैवो ऽध्वर्युः स ते देवयजनं ददात्वित्यौँ तथेति प्रतिवचनं ' ब्रह्मान्देवयजनं मे देहीति ब्रह्माणं१ चन्द्रमा देवो दैवो ब्रह्मा स ते देवयजनं ददात्वित्यौँ तथेति प्रति- वचनं ' होतर्देवयजनं मे देहीति होतारमग्निर्देवो दैवो होता स ते देवयजनं ददात्वित्यौँ तथेति प्रतिवचनमुद्गातर्देवयजनं मे देहीत्युद्गातारं ' पर्जन्यो देवो दैव उद्गाता स ते देवयजनं ददात्वित्यौँ तथेति प्रतिवचनम् ' सदस्य देवयजनं मे देहीति सदस्यमाकाशो देवो दैवः सदस्यः स ते देवयजनं ददात्वित्यौँ तथेति प्रतिवचनम् ' होत्रका देवयजनं मे दत्तेति होत्रकानापो देव्यो दैव्या होत्राꣳसिन्धवस्तास्ते देवयजनं ददत्वित्यौँ तथेति प्रतिवचनं ' चमसाध्वर्यवो देवयजनं मे दत्तेति चमसाध्वर्यून्वै- श्वे देवा दैवाश्चमसाध्वर्यवस्ते२ ते देवयजनं ददत्वित्यौँ तथेति प्रतिवचनमपि वा न देवयजनं याचत ' आदित एव तीर्थ स्नातोदेत्याहतं वासः परिधाय ' शुद्धो हैव शुचिः पूतो मेध्यो विपाप्मा ब्रह्मचारी सहकारिप्रत्यय आ चतुर्थात्कर्मणो ऽभिस- मीक्षमाणो वेदकर्माणि प्रयोजयेत्प्रागपवर्गाण्युदगपवर्गाणि वा प्राङ्मुखः प्रदक्षिणं यज्ञोपवीती दैवानि कर्माणि करोति ' दक्षिणमुखः प्रसव्यं प्राचीनावीती पित्र्याणि ' तिष्ठन्नासीनः प्रह्वो वा यथान्यायं ' छन्दोगब्राह्मणं यथा वै दक्षिणः पाणिरेवं

१ Thus HJT Be, अथ ऋत्विजो BJ. २ Thus T, दैवाश्च the other MSS.

ं यथा पित्र्यजनं तथा श्मशानकरणं यथा श्मशानकरणं तथाभिचरणीयेष्विष्टिपशुसोमेष्वोदित एव पुरोदकं देवयजनं यस्मादन्यत्पुरस्तात्स्रवन्तिकं देवयजनं न विन्देयुरुत्तरतो देवयजनमात्रमतिक्रम्य..." Wait! What follows "देवयजनमात्रमतिक्रम्य"? Does it say "यजेरन्"? No, there is no य. Wait! Could the word be: "अतिक्रम्येष्टि"? Wait, look at the last part: "ष्टि" - इष्टि! अतिक्रम्य + इष्टि = अतिक्रम्येष्टि! Wait, but is it "अतिक्रम्येष्टि"? Let's look at the sandhi: अतिक्रम्य + इष्टि = अतिक्रम्येष्टि! Wait, look at: अति- (line 4) क्रम्येष्टि' ॥ २ ॥ Wait, does it say "क्रम्येष्टि"? Let's look at the letters if it were "क्रम्येष्टि":

1. क्र Wait, where is the 'े' matra? Is the mark on top an 'े' matra? Wait! An 'े' matra in Devanagari is a slant stroke to the top-left! Wait, what is the stroke to the left of क्र? Is that a stroke to the left of क्र? LOOK AT IT CAREFULLY

अन्वाधेयम् : ऋत्विजां वरणम् Digitized by Madhuban Trust [ २ । ३, ४ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ३७ ग्रावस्तुदिति होतुः । प्रस्तोता प्रतिहर्ता सुब्रह्मण्य इत्युद्गातुरभि- गरो ध्रुवगोपः सङ्श्राव इति१ सदस्यस्य । स्वप्रधाना२ । अस्व- प्रधाना२ इत्येके२ । दश वैकादश वा चमसाध्वर्यवो ऽन्यद्दक्षि- णाभिः परिक्रीता भवन्तीति विज्ञायते । तस्मादग्निहोत्रस्य यज्ञक्रतोरेक ऋत्विग्दर्शपूर्णमासयोश्चत्वार ऋत्विजो ऽध्वर्युर्ब्रह्मा होताग्नीध्र इति । चातुर्मास्येषु प्रतिप्रस्थाता पञ्चमः । पशुबन्धे मैत्रावरुणः षष्ठः । सर्वे सौम्ये ऽध्वरे । तान्कर्मणःकर्मणो वृणीतै- कैकमुपसंगृह्य चोदयेदसावहमाध्वर्यवेण त्वा गच्छामि याजयतु मां भवानिति । ब्रह्मत्वेन हौत्रेणौद्गात्रेण सादस्येनेति । न सदस्यो विद्यत इत्येके । स्वेनस्वेन कर्मणा होत्रकान्३ होत्रकानित्येके२ । तत्पुरुषा होत्रकाश्चमसाध्वर्यवश्चाध्वर्युर्वा ऋत्विजां प्रथमो युज्यते तेन स्तोमो योक्तव्य इति ॥ ३ ॥ आदित्यो देवो दैवो ऽध्वर्युः स मे ऽध्वर्युर्ध्वर्यो ऽध्वर्युं त्वा वृण इत्यध्वर्युमादित्यो देवो दैवो ऽध्वर्युः स ते ऽध्वर्युस्ते- नानुमतः कर्मैवाहं करिष्यामीत्यों तथेति प्रतिवचनं । चन्द्रमा देवो दैवो ब्रह्मा स मे ब्रह्मा ब्रह्मन् ब्रह्माणं त्वा वृण इति ब्रह्माणं । चन्द्रमा देवो दैवो ब्रह्मा स ते ब्रह्मा तेनानुमतः कर्मैवाहं करिष्यामीत्यों तथेति प्रतिवचनमग्निर्देवो दैवो होता १ सङ्श्राव B Be JH, संश्रावयति T, सङ्श्रावयति F, with श्र Bh. २ Thus Be, स्वप्रधानाः स्वप्रधाना इत्येके J ; स्वप्रधान अस्वप्रधान इत्येके B ; स्वधान अस्वप्रधानादत्येके F ; स्वप्रधाना इत्येके H ; स्वस्वप्रधाना इत्येके T. ३ Thus B ; होत्रकाञ्छोत्रका इत्येके T ; होत्रकान् होत्रकानित्येके JHF ; Be om. न होत्रकान् । CC-0. Public Domain. Vipin Kumar Collection, Deoband

स मे होता होतर्होतारं त्वा वृण इति होतारमग्निर्दैवो दैव्यो होता स ते होता तेनानुमतः कर्मैवाहं करिष्यामीत्यों तथेति प्रतिवचनं ' पर्जन्यो देवो दैव उद्गाता स म उद्गातोद्गातरुद्गा- तारं त्वा वृण इत्युद्गातारं ' पर्जन्यो देवो दैव उद्गाता स त उद्गाता तेनानुमतः कर्मैवाहं करिष्यामीत्यों तथेति प्रतिवचन- ५ माकाशो देवो दैव्यो सदस्यः स मे सदस्यः सदस्य सदस्यं त्वा वृण इति सदस्यमाकाशो दैवो देवः सदस्यः स ते सदस्यस्तेनानु- मतः कर्मैवाहं करिष्यामीत्यों तथेति प्रतिवचनमापो देव्यो दैव्या होत्राशꣳसिन्यस्ता मे होत्राशꣳसिन्यो होत्रका होत्रकान्वो वृण इति होत्रकानापो देव्यो दैव्या होत्राशꣳसिन्यस्तास्ते हो- १० त्राशꣳसिन्यस्ताभिरनुमताः कर्मैव वयं करिष्याम इत्यों तथेति [L

[२।५।] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ३६ १सिᳪहे मे मन्युर्व्याघ्रे मे ऽन्तरमयो ' वृके मे क्षुद्रᳪशे मे घसिर्धन्वने मे पिपासा ' राजगृहे मे ऽशनायाऽश्मनि मे तन्द्रि- र्गर्दभे मे ऽशं:२ ' शल्यके३ मे ह्रीरश्वत्थे मे वेपथुः ' कूर्मे मे ऽङ्गरोगो ' वस्ते मे ऽपमर्याऽप्रिये मे मृत्युर्भ्रातृव्ये मे पाप्मा ' ५ सपत्ने मे निर्ऋतिर्दुष्कीर्तौ मे वृद्धिः ' परस्वति मे ऽसमृद्धिः ' खड्गे म आर्तिर्गवये म आन्ध्यं ' गौरे मे बाधिर्यमृक्षे मे शोको ' गोधायां मे खेदो४ ' जरायां मे हिमः ' कृष्णशकुनौ मे भीरुता ' कङ्के मे पापो गन्ध ' उलूके मे श्वभ्रशः५ ' श्लोके म ईर्ष्या ' मर्कटे मे दुर्हर्द्धिः ' कुलले मे मᳪस्योलले मे १० प्रध्योद्दे६ मे तृष्णाऽर्ये मे भ्रमो ' ऽव्यां म आद्यं ' कोशे मे गन्धः ' कुमार्यां मे ऽलङ्कारः ' सूकरे मे ऋदयः७ ' पृदाखुनि८

१ The construction of the text of this khaṇḍa is extremely difficult. I compared also the printed Prayogamālā of Veṅka- ṭeśvara (Vol. II, fol. 36), the MS. I. O. 288, fol. 12, a very old MS., corrected, and the Gṛhyaprayoga according to the MS. of Burnell's collection. The MSS. have, of course, nowhere the avagraha. २ Thus only B and Pray. Mālā, मेशि: the other MSS. ३ Thus Be, शल्पके IO, शल्म्यके H, शय्यके FT, शल्यके J, शंयके B, शंयुके Pray. M. ४ Thus Be, the other MSS. खेदो । ५ Thus all except T which has भ्यशः । ६ प्रध्यो० TB, IO, प्रोध्यो F, प्रखौ Be, प्रह्रो H, प्रभो J. Perhaps ऽप्रध्या is to be read ? ७ Thus H ; कदयः IO, क्रंदशः Pray. M. ; ऋदधुः the other MSS. ८ Thus all except Pray. M. : पदाकुमि. Probably पृदाकुनिं is to be read.