बौधायन श्रौतसूत्रम् (कृष्ण यजुर्वेद तैत्तिरीय शाखा - सम्पूर्ण प्रश्न एवं श्रौत-याग कल्प सटीक)

Digitized by Madhuban Trust (यह पृष्ठ रिक्त है / केवल पृष्ठ-छाया दिखाई दे रही है) CC-0. Public Domain. Vipin Kumar Collection, Deoband

बौधायनश्रौतसूत्रम् । आमावास्येन वा पौर्णमासेन वा हविषा यक्ष्यमाणो भवति ' स पुरस्तादेव हविरातञ्चनमुपकल्पयत ' एकाहेन वा द्व्यहेन वा यथार्थं वै ब्राह्मणं भवति दध्रातनक्ति सेन्द्रत्वायाग्नि- होत्रोच्छेषणेनाभ्यातनक्ति यज्ञस्य संतत्या इति ' चन्द्रमसं वा- ५ निज्ञाय संपूर्णं वा विज्ञायाग्नीनन्वादधाति ' त्रीणि काष्ठानि गार्हपत्ये ऽभ्यादधाति त्रीण्यन्वाहार्यपचने त्रीण्याहवनीये ' परि- समूहन्त्युपवसथस्य रूपं कुर्वन्त्यथास्य व्रतोपेतस्य पर्णशाखामा- च्छैति १ प्राङ् वोदङ् वा वाचंयमो यत्र वा वेत्स्यन्मन्यते ' सा या प्राची वोदीची वा बहुपर्णा बहुशाखाप्रतिशुष्काग्रा भवति तामा- १० च्छिनत्तीषे त्वोर्जे त्वेति 'तया वत्सानपाकरोति वायव स्थोपायव स्थेत्यैषां मातृः प्रेरयति देवो वः सविता प्रार्पयतु श्रेष्ठतमाय कर्मण आप्यायध्वमघ्निया देवभागमूर्जस्वतीः पयस्वतीः प्रजा- वतीरनमीवा अयक्ष्मा मा व स्तेन ईशत माघशंसो रुद्रस्य हेतिः परि वो वृणक्त्विति ' ध्रुवा अस्मिन्गोपतौ स्यात बह्वीरिति १ Thus Koś. Sāy. Darśapūrn. prayoga by Veṅkateśvara (MS. Tübingen M.A. 1. 317) and Prayoga Burnell No. 52 (Grantha MS.); comp. आछायने of the Dvaidha Sūtra and Bh.; आकारः प्रमाद- पाठ इति केचित् . Most MSS. read आछेति or आच्छेति ; आच्छाति B. 1

यजमानमीक्षते ' ऽथैताग् शाखामग्रेणाहवनीयं पर्याहृत्य पूर्वया द्वारा प्रपाद्य जघनेन गार्हपत्यमग्निष्ठे ऽनस्युत्तरार्धे वाग्न्यागार¹- स्योदूहति यजमानस्य पशून्पाहीति नु यदि संनयति ' यद्यु वै न संनयति बर्हिः प्रतिपदेव भवति ॥ १ ॥ प्रथमः ॥ अथ जघनेन गार्हपत्यं तिष्ठन्नसिदं वाश्वपर्शुं² वादत्ते ५ देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे ऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्या- मादद इत्यादायाभिमन्त्रयते यज्ञस्य घोषदसीति ' गार्हपत्ये प्रतितपति प्रत्युष्टग् रक्षः प्रत्युष्टा अरातय इति त्रिर्³था- हवनीयमभिप्रैति प्रेयमगाद्धिषणा बर्हिरच्छ मनुना कृता स्वधया वितष्टा त आवहन्ति कवयः पुरस्ताद्देवेभ्यो जुष्ट- १० मितीँ बर्हिरासद इति वेदिं प्रत्यवेक्षते ' ऽथ तां दिशमेति यत्र बर्हिर्वेत्स्यन्मन्यते ' दर्भस्तम्बं परिगृह्णाति यावन्मलं प्रस्तराय मन्यते देवानां परिषूतमसीत्यैनमूर्ध्वमुन्मार्ष्टि वर्ष- वृद्धमसीत्यसिदेनोपयच्छति देवबर्हिर्मा त्वान्वङ्ङा तिर्यक् पर्व ते राध्यासमित्याच्छिनत्त्याच्छेत्ता ते मा रिषमित्याच्छेद- १५ नान्यभिमृशति देवबर्हिः शतवल्शं विरोहेति ' सहस्रवल्शा वि वयग् रुहेमेत्यात्मानं प्रत्यभिमृशते ' सर्वश एवैनग् स्तम्बं लुनोति⁴ ' कृत्वा प्रस्तरं निदधाति पृथिव्याः संपृचः पाहीति ' १ Thus HT Sāy. Keś. ; वाग्न्यागार• the other MSS. २ Thus H Sāy. (sec. m.), the other MSS. परशुं ३ त्रिः om. Be TF Sāy. ; comp. III. 5. ४ Thus Be BTH ; लुनाति JF.

दर्शपूर्णमासौ Digitized by Madhuban Trust [ १ । २, ३ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ३ तूष्णीमत ऊर्ध्वमयुजो मुष्टीँल्लुनोति¹ ' त्रीन्वा पञ्च वा सप्त वा नव वैकादश वा यावतो वालं मन्यते ' ऽथ चिरन्वाहितꣳ शुल्बं कृत्वापसलैरावेष्टयत्यदित्यै रास्नासीति ' तदुदीचीनाग्रं निधाय² ' तस्मिन् प्रस्तरमभिसंभरति सुसंभृता त्वा संभरामीति ' ५ संनह्यतीन्द्राण्यै संनहनमिति ' ग्रन्थिं करोति पूषा ते ग्रन्थिं ग्रथ्नात्विति ' स ते मास्थादिति पश्चात्प्राञ्चमुपगूहत्यथैनदुद्य- च्छत³ इन्द्रस्य त्वा बाहुभ्यामुद्यच्छ इति ' शीर्षन्नधिनिधत्ते बृहस्पतेर्मूर्ध्ना हरामीत्यैत्युर्वन्तरिक्षमन्विहीत्येतयोत्तरेण गार्ह- पत्यमनधः सादयति देवंगममसीति ' तदुपरिव निदधाति १० यत्र गुप्तं मन्यते ' तूष्णीं परिभोजनीयानि लुनोति¹ ' सकृदा- च्छिन्नं पितृभ्य आच्छिनत्त्यथ तथैव चिरन्वाहितꣳ शुल्बं कृत्वैकविꣳशतिदारुमिध्मꣳ संनह्यति यल्लक्षणो रूपं कृत्वा प्रावि- शस्त्वं वनस्पतीन् । ततस्त्वामेकविꣳशतिधा संभरामि सुसंभृतेति ' वेदं करोति वत्सशुं पशुकामस्य मूतकार्यमन्नाद्यकामस्य त्रिवृतं १५ तेजस्कामस्योर्ध्वाग्रꣳ स्वर्गकामस्य ' वेदिं करोति प्रागुत्तरात्परि- ग्राहादथापराह्ने पिण्डपितृयज्ञेन चरति '॥ २ ॥ द्वितीयः ॥ अथैतस्यै शाखायै पर्णानि प्रच्छिद्याग्रेण गार्हपत्यं निव- पत्त्यैनामधस्तात्परिवास्य जघनेन गार्हपत्यं स्थविमदुपवेषाय निदधात्यैतस्याः प्रादेशमात्रं प्रमाय दर्भनाडैः प्रवेष्ट्य तच्छि- १ Thus Be BTII; लुनाति JF. २ Thus Be BTH; निदधाति JF. ३ Thus BH Sāy.; अथैनमु० TFJ Be. CC-0. Public Domain. Vipin Kumar Collection, Deoband

' or 'द'. Wait! Could it be 'तृ'? Like 'तृच्छाखा'? No. Wait, let's look at the ligature: Could it be 'वृ'? Yes, 'व' with 'ृ' = 'वृ'. Wait, could it be 'दृ'? Wait, is there an anusvara? No. Wait, what if the word is 'वृच्छाखापवित्रं'? Yes, it literally is printed: वृच्छाखापवित्रं! Wait, let's look at letter 3: Is it 'त्रिवृत्यल्लाग्रे' or 'त्रिवृत्तं लाग्र्यं'? Let's look at: 'चि' or 'त्रि'? Look at 'त्रि' in 'त्रिवृत्य-': Wait, look at 'त्रि' in line 11: 'सहस्रधारमिति' ('त्रि' has a loop and down-left leg). Look at line 1: the letter has a vertical stem, and from the left a horizontal stroke that goes left and down. That is 'त्रि'! Then 'वृ': 'व' with 'ृ'. Then 'त्य' or 'त्त'? Look at 'त्य': 'त' + 'य'. Then 'ल्ला' or 'ला'? It has double 'ल': 'ल्ल' with 'ा' = 'ल्ला'. Then 'ग्रे': 'ग' + '्र' + 'े' = 'ग्रे'. So it is `त्र

पृच्छति कामधुक्ष इत्यमूमित्येवेतरः प्रत्याह॑ तामनुमन्त्रयते या विश्वकर्मेति॑ तिसृषु दुग्धासु वाचं विसृजते बहु दुग्धी- न्द्राय देवेभ्यो हव्यमाप्यायतां पुनः । वत्सेभ्यो मनुष्येभ्यः पुनर्दोहाय कल्पतामिति महेन्द्रायेति वा यदि महेन्द्रयाजी ५ भवति॑ विसृष्टवागनन्वारभ्य तूष्णीमुत्तरा दोहयित्वा॑ दोहने ऽप आनीय संक्षालनमानयति संपृच्यध्वमृतावरीरूर्मिणी- र्मधुमत्तमा मन्द्रा धनस्य सातय इत्यथैनत्प्रोदगुदास्य शीती- कृत्वा१ तिरः पवित्रं दध्यातनक्ति सोमेन त्वातनच्म्यिन्द्राय दधीति महेन्द्रायेति वा यदि महेन्द्रयाजी भवति॑ यावता १० मूर्च्छयिष्यन्मन्यते तावदानयत्यग्निहोत्रोच्छेषणमभ्यातनक्ति यज्ञस्य संततिरसि यज्ञस्य त्वा संततिमनुसंतनोमीत्यथैनदुदन्वता कंसेन वा चमसेन वापिदधात्यदस्तमसि विष्णवे त्वा यज्ञा- यापिदधाम्यहम् । अङ्गिरस्किने पात्रेण याः पूताः परिशेरत इति॑ तदुपरीव निदधाति यत्र गुप्तं मन्यते विष्णो हव्यग्ं १५ रक्षस्वेत्येतस्मिन्काले दर्भैः प्रातर्दोहाय वत्सानपाकरोति तूष्णीम्॑ ॥ ३ ॥ तृतीयः ॥ अथ प्रातर्हुते ऽग्निहोत्रे हस्तौ संमृशते कर्मणे वां देवेभ्यः शकेयमिति॑ नक्तं परिस्तीर्णा एवैते ऽग्नयो भवन्ति॑ यद्यु वा अपरिस्तीर्णा भवन्त्याहवनीयमेवाग्रे पुरस्तात्परिस्तृणात्यथ २० दक्षिणतो ऽथ पश्चादथोत्तरत॑ एवमेवान्वाहार्यपचनं परि-

१ Thus TJH; शीतिकृत्वा BF, शांतिकृत्वा Be.

६ बौधायनश्रौतसूत्रम् । [२ । ४ ।]

स्तृणात्येवं गार्हपत्यम॑थाग्रेण गार्हपत्यं तृणानि संस्तीर्य तेषु द्वन्द्वं न्यञ्चि यज्ञाआयुधानि संसादयति ' स्फ्यं च कपालानि चाग्निहोत्रहवणीं च शूर्पं च कृष्णाजिनं च शम्यां चोलूखलं च मुसलं च दृषदं चोपलां च जुहूं चोपभृतं च स्रुवं च ध्रुवां च प्राशित्रहरणं चेडापात्रं च मेक्षणं च पिष्टोद्वपनीं च ५ प्रणीताप्रणयनं चाज्यस्थालीं च वेदं च दारुपात्रीं च योक्त्रं च वेदपरिवासनं च धृष्टिं चेध्मप्रव्रश्चनं चान्वाहार्यस्थालीं च मदन्तीं च यानि चान्यानि पात्राणि तान्येवमेव द्वन्द्वꣳ संसाद्य ' ब्रह्माणं दक्षिणत उपवेश्य ' पृष्ठ्याꣳ स्तृणाति संततां गार्हपत्यादाहवनीयाद्यज्ञस्य संततिरसि यज्ञस्य त्वा संतत्यै १० स्तृणामि संतत्यै त्वा यज्ञस्य स्तृणामीत्य॑थ बर्हिषः पवित्रे कुरुते प्रादेशमात्रे समे अप्रतिच्छिन्नाग्रे अनखच्छिन्ने दर्भौ प्राणा- पानौ यज्ञस्याङ्गानि सर्वशः । आप्याययन्तौ संचरतां पवित्रे हव्यशोधने इत्य॑थैने अद्भिरनुमार्ष्टि पवित्रे स्थो वैष्णवी स्थो यज्ञिये स्थो वायूपूते स्थो विष्णोर्मनसा पूते स्थो यज्ञस्य १५ पवने स्थ इत्य॑थोत्तरेण गार्हपत्यमुपविश्य कꣳसं वा चमसं वा प्रणीताप्रणयनं याचति ' तस्मिꣳस्तिरः पवित्रमप आनय- न्नाह ब्रह्मन्नपः प्रणेष्यामि यजमान वाचं यच्छेति ' प्रसूतः समं प्राणैर्धारयमाणो ऽविषिञ्चन्गलोत्तरेणाहवनीयं दर्भेषु सादयित्वा दर्भैः प्रच्छाद्य ' [पवित्रमादाय]१ प्रदक्षिणमावृत्य २० प्रत्यङ्ङाद्रुत्यादत्ते दक्षिणेनाग्निहोत्रहवणीꣳ सव्येन शूर्पं वेषाय

१ om. Be BT Sāy.

लेति ' गार्हपत्ये प्रतितपति प्रत्यूष्टꣳ रक्षः प्रत्यूष्टा अरातय इति चिर'थ¹ जघनेन गार्हपत्यमग्निष्ठमनो भवति ' तस्योत्तरां धुरमभिमृशति धूरसि धूर्व धूर्वन्तं धूर्व तं यो ऽस्मान्धूर्वति तं धूर्व यं वयं धूर्वाम इत्येनो ऽभिमन्त्रयते त्वं देवानामसि ५ पप्रितमं पप्रितमं जुष्टतमं वह्नितमं देवहूतममहुतमसि हविर्धानं दृꣳहस्व मा ह्वारिति ' ॥ ४ ॥ अथ विष्णोः क्रमो ऽसीति दक्षिणमक्षपालिं क्रमित्वाभ्या- रुह्य प्रउगे शूर्पं निदधाति² ' शूर्पे स्रुचं स्रुचि पवित्रे ' अथ पुरोडाशीयान्प्रेक्षते मित्रस्य त्वा चक्षुषा प्रेक्षे मा भेर्मा १० संविक्था मा त्वा हिꣳसिषमित्युरु वातायेति तृणं वा किꣳशारु वा निरस्य॑

नुजानात्यथ निर्वपति" In Baudhayana Srautasutra, the chapter begins: Wait, is it: निर्वप्स्यन् ? Wait! निर्वप्स्यन्? Let's look at the word: निर्वप्स्यन् -> नि र्‍व प त्स्य न्? Wait, does it have an anusvara? Wait, if it is निर्वप्स्यन् निर्वपेति यजमानो ऽनुजानात्यथ निर्वपति: Wait! "निर्वप्स्यन् 'निर्वपे'ति यजमानो ऽनुजानाति"! WAIT! Does the Adhvaryu say anything, or is it: "निर्वप्स्यन् 'निर्वपेति' यजमानो ऽनुजानाति"? No, the Yajamana permits him when he is about to pour out: "निर्वप्स्यन्तं निर्वपेति यजमानो ऽनुजानाति" (accusative) or "निर्वप्स्यन् [पृच्छति]..."? WAIT! Look at the image! नि र्‍व प त्स्य न्? Wait, look at the end of the word: Does it have a virama under न? Look closely: `नि - र्व - प - त्स्य

[१ । ६ ।] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ८

ऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यामग्नये वो जुष्टं प्रोक्षाम्यग्नीषो- माभ्याममुष्मा अमुष्मा इति यथादैवतं त्रिरुत्तानानि पात्राणि कृत्वा प्रोक्षति शुन्धध्वं दैव्याय कर्मणे देवयज्याया इति त्रिरेतिशिष्टाः प्रोक्षणीर्निधाय ' कृष्णाजिनमवधुनोत्यूर्ध्वग्रीव- ५ मुदङ्कावृत्यावधूतꣳ रक्षो ऽवधूता अरातय इति त्रिस्तथैनत्पुर- स्तात्प्रतीचीनग्रीवमुत्तरलोमोपस्तृणात्यदित्यास्त्वगसि प्रति त्वा पृथिवी वेत्त्विति ' तस्मिन्नुलूखलमध्यूहत्यधिषवणमसि वानस्पत्यं प्रति त्वादित्यास्त्वग्वित्त्विति ' तस्मिन् पुरोडाशीयानावपत्यग्नेस्तनू- रसि वाचो विसर्जनं देववीतये त्वा गृह्णामीति ' मुसलमव- १० दधात्यद्रिरसि वानस्पत्यः स इदं देवेभ्यो हव्यꣳ सुशमि शमिष्वेत्यथ हविष्कृतमाह्वयति हविष्कृदेहि हविष्कृदेहीति त्रिर् ' [उच्चैः समाहन्त्वा इति च]१ अथ दृषदुपले वृषारवे- णोच्चैः समाहन्तीषमावदोर्जमावद द्युमद्वदंत वयꣳ संघातं जेष्मेत्यवहन्त्योत्तुषान् खलोत्तरतः शूर्पमुपयच्छति वर्षवृद्धमसीति ' १५ तस्मिन् पुरोडाशीयानुद्वपति प्रति त्वा वर्षवृद्धं वेत्त्वित्यथोदङ् पर्यावृत्य परापुनाति परापूतꣳ रक्षः परापूता अरातय इति ' सव्येन तुषानुपहस्त्येमां दिशं निरस्यति रक्षसां भागो ऽसी- त्य'थाप उपस्पृश्य विविनक्ति वायुर्वो विविनक्तीति ' पात्र्यां तण्डुलान् प्रस्कन्दयति देवो वः सविता हिरण्यपाणिः प्रति- २० गृभ्णात्वित्यवहन्त्यै प्रयच्छन्नाह त्रिष्फलीकर्तवै त्रिष्फलीकृतान्मे

१ om. Be FJT Sāy.

प्रब्रूतादिति ' चिष्फलीकृतान् प्राङ्‌निष्फलीक्रियमाणानां यो न्यङ्गो ऽवशिष्यते । रक्षसां भागधेयमापस्तत्प्रवहतादिति तण्डुलप्रक्षालनमन्तर्वेदि निनयत्युत्करदेशे वै'तस्मिन् काले प्रातर्दोहं धेनूर्दोहयत्युदगग्रेण पवित्रेण ' नाचामन्ति ' ॥ ६ ॥ पञ्चमः ॥ अथ प्रोक्तेषु निष्फलीकृतेषु तथैव कृष्णाजिनमवधूनोत्यू- र्ध्वग्रीवमुदङ्ङावृत्यावधूतꣳ रक्षो ऽवधूता अरातय इति चिरस्यै- नत्पुरस्तात्प्रतीचीनग्रीवमुत्तरलोमोपस्तृणात्यदित्यास्त्वगसि प्रति त्वा पृथिवी वेत्त्विति ' तस्मिन्नुदीचीनकुम्बाꣳ शम्यां निदधाति दिव स्तम्भनिरसि प्रति त्वादित्यास्त्वग्वेत्त्विति ' तस्यां प्राचीं १० दृषदमध्यूहति धिषणासि पर्वत्या प्रति त्वा दिव स्तम्भनिर्वे- त्त्विति ' दृषदुपलामध्यूहति धिषणासि पार्वतेयी प्रति त्वा पर्व- तिर्वेत्त्विति ' तस्यां पुरोडाशीयानधिवपति देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे ऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यामग्नये जुष्टमधिवपाम्यग्नी- षोमाभ्याममुष्मा अमुष्मा इति यथादैवतम्१'धिवदते२ धान्य- १५ मसि धिनुहि देवान्धिनुहि यज्ञं धिनुहि यज्ञपतिं धिनुहि मां यज्ञनियमिति ' पिनष्टि प्राणाय त्वापानाय त्वा व्यानाय त्वेति ' बाहू अन्ववेक्षते दीर्घामनु प्रसितिमायुषे धामिति ' कृष्णाजिने पिष्टानि प्रस्कन्दयति देवो वः सविता हिरण्य- १ यथादैवत० most MSS. २ Thus HB and Sāyaṇa, who comments: अधिवप्य जपति; अधि- वदतो T, अधिवपते J, अधिवपतेऽभिमृश्य जपति Be Keś.; अभिमृश्य जपति F'.

[ २।७, ८ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ११ पाणिः प्रतिगृह्णात्विति ' हविःपेष्यै प्रयच्छन्नाहासंवपन्ती पिंषाण्यूनि कुरुतादिति ' पिंषन्ति¹ पुरोडाशीया॑नि चर- व्यान्दधति ' यदि चरुं करिष्यन्भवति प्रागधिवपनाच्चरुपुरो- डाशीयान्विभजेरन् ' ॥ ७ ॥ षष्ठः ॥ ५ अथैतानि कपालानि प्रक्षालितानि जघनेन गार्हपत्य- मुपसादयत्यष्टौ दक्षिणत एकादशोत्तरतो ' ऽथ जघनेन गार्ह- पत्यमुपविश्य धृष्टिमादत्ते धृष्टिरसि ब्रह्म यच्छेति ' गार्हपत्य- मभिमन्त्रयते ऽपाग्ने ऽग्निमामादं जहीति ' निष्क्रव्यादग् सेधेति दक्षिणाङ्गारं निरस्यत्य॑थान्यमावर्तयत्या देवयजं वहेति ' तं १० दक्षिणेषां कपालानां मध्यमेनाभ्युपदधाति ध्रुवमसि पृथिवीं दृꣳह्यायुर्दृꣳह प्रजां दृꣳह सजातानस्मै यजमानाय पर्यूहेत्य॑- ङ्गारमधिवर्तयति निर्दग्धꣳ रक्षो निर्दग्धा अरातय इत्य॑थ पूर्वार्धमुपदधाति धर्ममस्यन्तरिक्षं दृꣳह प्राणं दृꣳहापानं दृꣳह सजातानस्मै यजमानाय पर्यूहेत्य॑थापरार्धमुपदधाति १५ धरुणमसि दिवं दृꣳह चक्षुर्दृꣳह श्रोत्रं दृꣳह सजातानस्मै यजमानाय पर्यूहेत्य॑थ दक्षिणार्धमुपदधाति धर्मासि दिशो दृꣳह योनिं दृꣳह प्रजां दृꣳह सजातानस्मै यजमानाय पर्यूहेत्य॑थ पूर्वमुपधिमुपदधाति चित स्थ प्रजांमस्मै रयिमस्मै सजातानस्मै यजमानाय पर्यूहेत्य॑थापरमेवमेव² ' द्वे उत्तरतः

१ Thus only Bh., Sāy., Keś. ; T पिंचन्ति, the other MSS. पिंषन्ति । २ Thus H Sāy. ; एवमेवं F ; एवं J ; एव Be BT.

परि प्रजाता स्थ समद्भिः पृच्यध्वमिति॑ संयौति! Yes! In line 15 it ends with "इत्यथानुपरी-", and line 16 starts with "णावयत्यङ्गः"! "अनुपरीणावयत्यङ्गाः" or "अनुपरीणावयत्यङ्गः"? Let's look at "ङ्गः": अ (a) + ङ्गः (ṅgaḥ) with visarga! Yes: "णावयत्यङ्गः परि प्रजाता स्थ समद्भिः पृच्यध्वमिति॑ संयौति"

Line 17: "जनयत्यै त्वा संयौमीति॑ संयुत्य व्यूह्याभिमृशत्यग्नये त्वाग्नीषो-" Wait, is it "जनयत्यै त्वा" or "जनित्यै त्वा"? Look at the first word: ज (ja) न (na) य (ya) त्यै (tyai) : "जनयत्यै" त्वा (tvā) संयौमीति॑ (saṃyaumīti॑) संयुत्य (saṃyutya) व्यूह्याभिमृशत्यग्नये (vyūhyābhimṛśatyagnaye) त्वाग्नीषो- (tvāgnīṣo-) with hyphen. Yes!

Line 18: "माभ्याममुष्मा अमुष्मा इति यथादेवतं॑ पिण्डं करोति मखस्य

दर्शपूर्णमासौ [१ ६,१०।] बौधायनश्रौतसूत्रम् । १३ यज्ञपतिः प्रथतामिति १ तं तन्वन्तं कूर्मप्रकारं करोति १ सर्वाणि कपालान्यभिप्रथयतीति ब्राह्मणम् १ ॥ ६ ॥ अथ तिरः पवित्रमाज्यस्थास्यामाज्यं निर्वपति महीनां पयो ऽस्योषधीनां꣢ रसस्तस्य ते ऽक्षीयमाणस्य निर्वपामि ५ देवयज्याया इत्य॑थोत्तरतो भस्ममिश्रानङ्ग़ारान्निरूह्य तेष्वधि- श्रयत्ये॑वमेवोत्तरं पुरोडाशमधिश्रपयत्य॑ शृतमथ दध्य॑थ पात्रा- मप आनीय दक्षिणस्य पुरोडाशस्य त्वचं ग्राहयति त्वचं गृह्णीष्व त्वचं गृह्णीष्वेति त्रि॒िर॑थोत्तरस्या॑थ पर्यग्नि करोत्यन्त- रितं꣢ रक्षो ऽन्तरिता अरातय इति त्रिर॑थ दक्षिणं पुरो- १० डाशं꣢ श्रपयति देवस्त्वा सविता श्रपयतु वर्षिष्ठे अधि नाके ऽग्निरस्ते तनुवं माति धागिति १ गार्हपत्यमभिमन्त्रयते ऽग्ने हव्यं꣢ रक्षस्वेत्ये॑वमेवोत्तरं पुरोडाशं꣢ श्रपयत्य॑थ दक्षिणं पुरोडाशं भस्मनाभिवास्य वेदेनाभिवासयति सं ब्रह्मणा पृच्यस्व सं ब्रह्मणा पृच्यस्वेति त्रिर॑थोत्तरम॑विदहन्त॑ श्रपयतेति वाचं १५ विसृजते १ ऽचैतत्पात्रीसंक्षालनं गार्हपत्यादङ्गाररेणाभितप्य छत्वा- न्वैर्वेदि प्रतीचीनं तिसृषु लेखासु निनयत्येकताय स्वाहा द्विताय स्वाहा त्रिताय स्वाहेत्य॑थ वेदमादत्ते ऽयं वेदः पृथिवीमन्वविन्दद्गुहा सतीं गहने गह्वरेषु । स विन्दतु यजमानाय लोकमच्छिद्रं यज्ञं भूरिकर्मा करोत्विति १ वेदेन २० वेदिं त्रिः संमार्ष्टि वेदेन वेदिं विविदुः पृथिवीं꣢ सा पप्रथे १ The visarga omitted by Be BTF, written by JH.

५ Wait, at the end: "शततेजा" Wait, after शततेजा: There is line number '५' on the far right. Text: "मन्त्रयत इन्द्रस्य बाहुरसि दक्षिणः सहस्रभृष्टिः शततेजा"

Line 6: इत्यथैनं बर्हिषा संस्पृश्यति¹ वायुरसि तिग्मतेजाः शतभृष्टिरसि Wait, let's check footnote 1 marker. It is a superscript 1: ¹. And the word: "संस्पृश्यति¹" Wait, look at footnote 1: "१ Thus BJT Sāy., संमृश्यति F, संस्पृशति Mādh. ; संप्सृश्यति Be." Wait, look at footnote 1 text: "१ Thus BJT Sāy., संमृश्यति F, संस्पृशति Mādh. ; संप्सृश्यति Be." Wait, does it have "संस्पृश्यति" in the main text? Yes!

Line 7: वानस्पत्यो द्विषतो वध इत्यथान्तर्वेद्युदीचीनाग्रं बर्हिर्निदधाति Wait, let's check the spelling: "उदीचीनाग्रं" or "उदीचनाग्रं"? Look at line 7: इ - त्या - न्त - र्वे

" and "प्रतीची"! Wait, then why did I see ौ? Let's look at the letter ची: The letter च has the ी matra (the long i, which is a vertical bar to the right, connected at the top by an arch). AND inside/above it, there is a small superscript २! Wait! The superscript २ is above the च / between the vertical bar! That's why it looked like a top slant! YES! It is प्राची२ᳵ! The २ is the footnote number २! And look at footnote 2: २ Thus HBT Sāy. Mādh., प्राचौᳵ FJ. AHA! H, B, T, Sāy., Mādh. read "Thus" (i.e. प्राचीᳵ), whereas manuscripts F and J read प्राचौᳵ! That makes 100% complete, brilliant sense! Because the editor (Caland) adopted प्राचीᳵ in the text (which agrees with H, B, T, Sāy., Mādh.), and recorded the variant प्राचौᳵ of manuscripts F and J in footnote 2! Wow, that is so clear now!

Now, what is that symbol after प्राची? In footnote 2 it is: प्राचौ followed by

: Is it "त्रिरभ्यन्तरस्"? Let's look at the letters: त्रि (tri) र (ra) भ्य (bhya) - wait, look at the letter between 'र' and 'न्तरस्': Wait, is it: "त्रि" "र" "भ्य" "न्त" "र" "स्"? Wait, look at the glyphs:

1. त्रि (tri)
2. र (ra) - wait, or is it combined? Look at: "त्रिरभ्यन्तरस्" - let's count characters: त्रि - र - भ्य - न्त - र - स् - त्रि - र् - बा - ह्य - त - स् Let's look at the actual print in line 11: ' त्रि र भ्य न्त र स् त्रि र् बा ह्य त स् Wait, look at the first two: Could it be "त्रिरभ्यन्तरस्"? Yes, there is त्रि, then a letter that looks like र, then भ्य (or just त्रिरन्तरस्? No, Caland prints त्रिरभ्यन्तरस्). But wait, does it say त्रिरभ्यन्तरस् or त्रिरन्तरस्? Wait, look at the letters: त्र + ि = त्रि Then र (ra) Then न्त (nta) with dot? Wait, why did I initially think "चिरन्तरस्"? Because 'चि' and 'त्रि' look similar in some

[ १ । २१ ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । १७ तथैव संमृज्याद्भिः संस्पृश्य प्रतितप्योत्प्रयच्छत्यथैतानि स्रुक्सं- मार्जनान्यद्भिः संस्पृश्य गार्हपत्ये ऽनुप्रहरति दिवः शिल्पमवततं पृथिव्याः ककुभिः श्रितं तेन वयङ् सहस्रवल्शेन सपत्नं नाशयामसि स्वाहेत्यथाग्रेणोत्करं तृणानि संस्तीर्य तेषु स्रुचः ५ सादयित्वैतां पत्नीमन्तरेण वेद्युत्करौ प्रपाद्य जघनेन दक्षिणेन गार्हपत्यमुदीचीमुपवेश्य योक्त्रेण संनह्यत्याशासाना सौमनसं प्रजाङ् सौभाग्यं तनूमग्नेरनुव्रता भूत्वा संनह्ये सुकृताय कमिति ' [अथैनां वाचयति युक्तं क्रियाता आग्नीः कामे युज्याता इति]१ ' अथैनां तिरः पवित्रमप आचामयति पय- १० स्वतीरोषधयः पयस्वद्वीरुधां पयः । अपां पयसो यत्पयस्तेन मामिन्द्र संसृजेत्यथैनां गार्हपत्ये समिध आधापयत्यग्ने व्रतपते व्रतं चरिष्यामि तच्छकेयं तन्मे राध्यताङ् स्वाहा वायो व्रतपत आदित्य व्रतपते व्रतानां व्रतपते व्रतं चरि- ष्यामि तच्छकेयं तन्मे राध्यताङ् स्वाहेत्यथ जघनेन गार्हपत्य- १५ मुपसीदति सुप्रजसस्त्वा वयङ् सुपत्नीरूपसेदिम । अग्ने सपत्नदम्भनमदब्धासो अदाभ्यम् ॥ इन्द्राणीवाविधवा भूया- समदितिरिव सुपुत्रा । अस्तूरि त्वा गार्हपत्योपनिषदे सुप्रजास्त्वाय ॥ मम पुत्राः शत्रुहणो ऽथो मे दुहिता विराट् । उताहमस्मि संजया पत्युर्मे श्लोक उत्तम इति ' [अथैनां १ The passage enclosed in brackets is only found in BF; Sāyaṇa remarks about it: अथ सुकृताय कमित्यस्यानन्तरं युक्तं... युज्याता इत्यस्यापि पत्न्या वाचनं ब्राह्मणप्रमाणकम् । 3

वाचयत्यूने ऽतिरिक्तं धीयता इति च]१ ' अथैनां गार्हपत्य- मीक्षयत्यग्ने गृहपत उप मा ह्वयस्व देवानां पत्नीरुप मा ह्वयध्वं पत्नि पत्न्येष ते लोको नमस्ते अस्तु मा मा हिं- सीरित्यथैनामाज्यमवेक्षयति महीनां पयो ऽस्योषधीना ्ँ रसो ऽदब्धेन त्वा चक्षुषावेक्षे सुप्राजस्त्वायेत्यथैनद्गार्हपत्ये ऽधिश्रयति ५ तेजो ऽसीति ' समिधमुपयम्य प्राङ् हरति तेजो ऽनु प्रेहीत्यथैन- दाहवनीये ऽधिश्रयत्यग्निस्ते तेजो मा वि नैदित्यथैता ्ँ समिधं मध्यत आहवनीयस्याभ्यादधाति [स्वाहेति]२ ' अथैनदुदगेण प्रोक्षणीः पर्याहृत्य दक्षिणार्धे वेद्यै निधाय यजमानमाज्य- मवेक्षयति निमौच्यावेक्षेतेति३ ब्राह्मणमथैनद्यथादृतं प्रति- १० पर्याहृत्योत्तरार्धे४

वेदे प्रतिष्ठाप्य तस्यां गृह्णीते शुक्रं त्वा शुक्रायां धाम्नेधाम्ने देवेभ्यो यजुषेयजुषे गृह्णामीत्येतेन यजुषा चतुर्गृहीतं गृहीत्वा संमृश्योद्यच्छत्यथोपाभृति गृह्णीते ज्योतिस्त्वा ज्योतिषि धाम्नेधाम्ने देवेभ्यो यजुषेयजुषे गृह्णामीत्येतेन यजुषाष्टगृहीतं गृहीत्वा भूयसो ग्रहान्गृह्णानः कनीय आज्यं गृह्णीते ˈ तथैव संमृश्योद्यच्छत्यथ ध्रुवायां गृह्णीते ऽर्चिस्त्वार्चिषि धाम्नेधाम्ने देवेभ्यो यजुषेयजुषे गृह्णामीत्येतेन यजुषा चतुर्गृहीतं गृही- त्वाभिपूर्य तथैव संमृश्योद्यच्छति ˈ ॥ १२ ॥ दशमः ॥ अथैतामाज्यस्थालीꣳ सस्रुवां जघनेन वेदिं निधाय प्रोक्षणीरुन्नह्यत्यनुपोत्तिष्ठत्यापो देवीरग्रेपुवो अग्रेगुवो ऽग्र इमं यज्ञं नयताग्रे यज्ञपतिं धत्त युष्मानिन्द्रो ऽवृणीत वृत्रतूर्ये यूयमिन्द्रमवृणीध्वं वृत्रतूर्य इत्यद्भिरेवापः प्रोक्षति प्रोक्षिता स्थ प्रोक्षिता स्थेति चिरं येधं विस्रस्य प्रोक्षति कृष्णो ऽस्याखरेष्ठो ऽग्नये त्वा स्वाहेति ˈ वेदिं प्रोक्षति वेदिरसि बर्हिषे त्वा स्वाहेति ˈ बर्हिः प्रोक्षति बर्हिरसि स्रुग्भ्यस्त्वा स्वाहेत्याहरन्त्ये- तद्बर्हिरन्तरेण प्रणीताश्चाहवनीयं च ˈ तदन्तर्वेदि पुरोग्रन्थ्या- साद्य प्रोक्षति दिवे त्वेत्यग्राण्यन्तरिक्षाय त्वेति मध्यानि पृथिव्यै त्वेति मूलानि ˈ १सह स्रुचा पुरस्तात्प्रत्यञ्चं ग्रन्थिं प्रत्युक्ष्याति- षिष्टाः प्रोक्षणीर्निर्नयति दक्षिणायै श्रोणेरोत्तरायै श्रोणेः स्वधा पितृभ्य ऊर्ग्भव बर्हिषद्भ्य ऊर्जा पृथिवीं गच्छतेत्युदूच्य प्रोक्षणीधानं बर्हिर्विस्रस्य पुरस्तात्प्रस्तरं गृह्णाति विष्णो

१ Before सह TBII Be insert अथ ततः ; not found in JF Sāy.