बौधायन श्रौतसूत्रम् (कृष्ण यजुर्वेद तैत्तिरीय शाखा - सम्पूर्ण प्रश्न एवं श्रौत-याग कल्प सटीक)

४० Digitized by Madhuban Trust बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ २।५। ]

मे खप्रो॑ ऽजगरे मे दुखप्रो॑ । विद्युति मे क्षयग्रो॑१ लोभायां मे क्लेदः॑ । श्लभे२ मे पाप्मालक्ष्मी॑ । स्त्रीषु मे ऽनृतम॑जासु मे कर्कशो॑ । व्रात्ये म ईत्या॑ । शूद्रे मे स्तेयं॑ । वैश्ये मे ऽकर्मकृत्यम्३ । राजन्यबन्धुनि मे ऽज्ञानं॑ । नैषादे मे ब्रह्महत्या॑ । कुलिङ्गे मे श्ववथुरुल्लले४ मे विल्लाम्॑ । उद्रिणि मे वमतिः५ । किं॑पुरुषे मे ५ रोदो॑ । द्वीपि॑नि मे निष्टप॑द्धस्तिनि मे किलासः॑ । शु॒नि मे दुरिप्रम्॑ । स्त्रावन्त्येषु६ मे म्लेच्छो॑ । विदे॑हेषु मे शौपथो॑७ । महा- वर्षे॑षु मे ग्लौर्मूर्जवत्सु मे तप्मा॑ । दुन्दुभौ मे कासिकै॑ष्वाकुषु८ मे पित्तं॑ । कलिङ्गे॑षु मे ऽमेध्यम॑श्वत॒र्यां मे ऽप्रजस्ता॑ । पुँश्चल्यां॑ मे दुश्चरितं॑माखुनि मे दन्तरोगो॑ । मक्षिकायां मे श्लक्ष्णः९ । १० शुके मे हरिमा॑ । मयूरे मे जल्प्या॑ । वृषे मे जरा॑ । चाषे मे पापवादो॑ । ऽप्सु मे श्रमो॑ । ब्रह्मोक्थे मे किल्बिषमपेहि॑ पाप्म- न्पुनरपनाशितो भवा नः पाप्मन्त्सुकृतस्य लोके पाप्मन्वेह्याविद्धतो१०

१ Thus Be BHT, क्षयशो F, क्षयसो J, क्षयसो Pray. M. २ Thus BJT Pray. M., Prayoga Burnell; श्लेभे H, श्लरभे Be F, IO. ३ Thus (without avagraha) Be BHJT; कर्मकृत्यं F, Pray. M. ४ Thus Be BJHT, IO, Pray.; उल्लाले F; कुलले Pray. M. ५ वमनिः Be BHFT, IO, Pray.; वमतिः J, Pray M. Is the word श्ववमतिः or a subst. connected with वमिति ? ६ Thus Be BHFT, Pray., Pray. M.; स्नाव० J, IO. ७ Thus Be JT; शौपथौ F, शौपथुर् B, H uncertain, शिपथुः Pray., शपथो IO, यपथो Pray. M. ८ Thus BT Pray., the other MSS. काशिके० । ९ Thus Be BJHF, क्षम्यणः T, श्लक्ष्णकः Pray. M. १० Without the least doubt the tradition of these verses accord- ing to the Baudhāyanins is corrupt. A comparison with Ath. Saṃh. VI. 26 proves that we ought to read अपह्रुतान् (comp. नः) instead of अविद्धतो and जहासि instead of जहाति ।

CC-0. Public Domain. Vipin Kumar Collection, Deoband

[२ । ५, ६ ।] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ४१

यो नः पाप्मन् जहाति तसु त्वा जहिमो वयमन्यत्रास्मन्नि- विशताम्१ सहस्राक्षो अमर्त्यो यो नो द्वेष्टि स रिष्यतु यमु द्विष्मस्तसु जहीत्याञ्जलिनाप उपहन्ति सुमित्रा न आप ओषधयः सन्त्विति ' तां दिशमेता अप उत्सिञ्चति२ यस्यामस्य दिशि द्वेष्यो भवति दुर्मित्रास्तस्मै भूयासुर्यो ऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्म इत्येवाप उपस्पृश्य यथेतं प्रविशन्ति ' ॥ ५ ॥ द्वितीयः ॥ अथैदमग्न्याधेयं ' तस्य कः कर्मण उपक्रमो भवतीत्युक्ता- न्यृतुनक्षत्राण्युक्तमात्मनः पुरश्चरणं ' कथमस्यानुपूर्व्यं३ भवति ' स्नानपवनमन्त्राचमनमन्त्रप्रोक्षणपुण्याहवाचनानि श्रद्धामाह्वया- कृत्या वेदनं कृत्वोपवाह्यर्त्विजो४ वृत्त्वार्हयित्वा देवयजनं याचित्वा देवयजनमादाय स्फ्यमादायान्तरेण वेद्युत्करावुद्धेगेन प्रपद्य जघनेन गार्हपत्यं तिष्ठन्प्राचीनम्५ स्फ्येन गार्हपत्यस्याय- तनमुद्धन्त्युद्धन्यमानमस्या असेधमप पाप्मानं यजमानस्य हन्तु। शिवा नः सन्तु प्रदिशश्चतस्रः शं नो माता पृथिवी तोकसा- तेत्यथैनदद्भिरवोक्षति शं नो देवीरभिष्टय आपो भवन्तु पीतये । शं योरभिस्रवन्तु न इत्येवमेवान्वाहार्यपचनस्यायतन- मुद्धन्त्येवमेवाहवनीयस्यैवमितरयोर्यदि करिष्यन्भवत्यथान्तरेण

१ Thus Be HF, 10; the other MSS. ०चास्मिन्नि० or ०चास्मान्नि० । २ Thus only B Be and partially T, cp. Pray. M. loc. cit. the other MSS. have this passage as infra IV. 7, s. f. ३ Thus all except H, which has पूर्वं । ४ Thus BTJ, हृत्यार्त्विजो F, कृत्य र्त्वलिजो Be H. ५ Thus BT, the other MSS. प्राचीम् ।

6

वेद्युत्करावुद्धेण्रेनोदङ्ङुपनिष्क्रम्य तां दिशं यन्ति यत्रास्य संभारा उपकॢप्ता भवन्त्यपि वोत्तरेण शालायाः सर्वे संभारा उपकॢप्ता भवन्त्यपि वान्तर्वेदि प्राचीनं तानन्ताननुपूर्व्यमेकैकᳵ संभारमे- कैकेन यजुषा संभरति ' वैश्वानरस्य रूपं पृथिव्यां परिरप्सा । स्योनमाविशतु न इति सिकताः संभृत्य निदधात्येवमेवोत्तर- ५ मुत्तरᳵ संभारमुत्तरेणोत्तरेण यजुषा संभृत्य संभृत्यैव१ निद- धात्यूषाꣳ सिकताश्चाखूत्करं च वल्मीकवपां च ह्रदं च वरा- हविहतं च पुष्करपर्णं च शर्कराश्चेत्यष्टौ पार्थिवा ' अथोत्तरेण यजुषा षड्ढिरण्‍यशल्कानाडु‌रत्यथ२ वानस्पत्याभिर्वानस्पत्याः ' शाखा आर्द्राः सपलाशाः सप्रारोहाः प्रादेशमात्रौरप्रतिशुष्काग्रा १० [L1

चतुरङ्गुलमुत्सेधां द्वादशाङ्गुलं विस्तीर्णाꣳ षोडशाङ्गुलमाय- तामपि वा प्रादेशमात्रीꣳ सर्वतः समां चतुरङ्गुलमेवोत्सेधां² ' तस्या उत्तानाया अनुलोममधस्तात्प्राचींनप्रवणं प्रजननं कुर्वन्ति ' तावतीमेवोत्तरारणिमथैनै३ आहरत्यश्वत्थाद्व्यवा- ५ हाद्वि जातामग्नेस्तनूं यज्ञियाꣳ संभरामि । शान्तयोनिꣳ शमीगर्भमग्नये प्रजनयितवे ॥ यो अश्वत्थः शमीगर्भ आरुरोह त्वे सचा । तं ते हरामि ब्रह्मणा यज्ञियैः केतुभिः सहेत्यथै- तान्त्सुसंभृतान्संभारान्पुनरेव संभरति यं त्वा समभरं जातवेदो यथा शरीरं भूतेषु न्यक्तम् । स संभृतः सीद शिवः प्रजाभ्य १० उरुं नो लोकमनुनेषि विद्वानिति ॥ ६ ॥ अथ वै भवतीन्द्रो वृत्रꣳ हत्वासुरानपराभाव्य सो ऽमावास्यां प्रत्यगच्छत्ते पितरः पूर्वेद्युरागच्छन्निर्वृत्यन्त्यज्ञो ऽगच्छत्तं देवाः पुनरयाचन्त ' तमेभ्यो न पुनरददुस्ते ऽब्रुवन्वरं वृणामहा अथ वः पुनर्दास्यामो ऽस्मभ्यमेव पूर्वेद्युः क्रियता इति ' तमेभ्यः १५ पुनरददुस्तंस्मात्पितृभ्यः पूर्वेद्युः क्रियते ' यत्पितृभ्यः पूर्वेद्युः करोति पितृभ्य एव तद्यज्ञं निष्क्रीय यजमानः प्रतनुत इति ब्राह्मणमथ यदि गां न लभते मेषमजं वा लभते ' ऽपि वा घृतमोदनं पक्त्वा तस्योपरिष्टात्सद्भूतमाज्यं पयो वानीय तस्मा- देतत्सर्वं करोति यद्गवा कार्यं ' विज्ञायते च धेन्वै वा एतद्रेतो

१ MSS. द्वादशाङ्गुलविस्ती• but cp. Rudradatta on Āpast. śrs. V. 1. 2. २ एव om. BT. ३ ०रणीम० FJT.

Here is the line-by-line transcription of the page into Unicode Devanagari:

यदाज्यं पयो वानडुहस्तण्डुला इति¹ गौरैवाङ्गसामान्यात्संप्र- च्छ्वा² अम्बरीषं वोत्तपनीयं वाभिप्रव्रजन्यपि वोपासनसेवा- भिप्रव्रजन्यैर्धमौपासनं कुर्वन्ति सर्वं वा ब्राह्मौदनिकमौपा- सनं कुर्वन्ति ' सो ऽत्र वैव हि हूयत इति ' समानं कर्मा संभारनिवपनात् ' तृतीयात् संभाराणां त्रेधा विभज्य सभ्याव- ५ सथ्ययोराहवनीये वा सभ्यावसथ्ययोः संकल्पः ' समानं कर्मा समिदाधानात् ' पञ्च नानावृक्षीयाः समिधो ऽभ्यज्यादधाति ' कथमत्रानुपूर्व्यं भवत्यश्वत्थस्योदुम्बरस्य पर्णस्य शमी च विकङ्कत- स्येत्येतदत्रानुपूर्व्यं भवति ' कथमु खल्वेन्द्राग्न्यादित्ययोरन्त इत्यै- न्द्राग्न्यादित्योरन्त² उदञ्चपदिकं सृजेत्तंतो ऽन्य

[ २ । ७, ८ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ४५ काममवाप्नोतीत्येकां गां दक्षिणां दद्यादिति पैङ्गलायनि- ब्राह्मणं भवति ¹ न लेवानाहिताग्निः स्याद्विज्ञायते ² च देवानां वा एषो ऽन्यतमो य आहिताग्निरित्य॑थ यदस्याग्निमुद्धरति सहस्रं तेन कामदुघो ऽवरुन्द्धे॑ ऽथ यदग्निहोत्रं जुहोति ५ सहस्रं तेनेत्य॑परिमितमेवेदमूक्तं भवति ² ॥ ७ ॥ तृतीयः ॥ अथाग्न्याधेयस्योपवसथ इत्युपकल्पयते गां माङ्गुलामहतं वासश्चतुर उदकुम्भाँस्त्रीनौदुम्बराञ्छङ्कलानौदुम्बरीं ³ दर्वीमेकां वपाश्रपणीमविशाखामौदुम्बरीमेव सर्वानिवान्यान्र्स्थालीपाकात्यै- त्ययज्ञिकान्संभारानेरकोपबर्हणे ⁴ आञ्जनाभ्यञ्जने आज्यं तृण- १० मुष्टिग्ं स्फ्यग्ं सूत्रमिति॑ दक्षिणत एतत्परिश्रितं भवति॑ तस्यैतस्मिन्परिश्रिते प्राङावृत्तस्य केशान्तं करोति तूष्णीं' त्रीणि दर्भपुञ्जीलान्यपनियत्य वपति वपे ⁵ प्रवपे ⁶ देवेन सवित्रा प्रसूतो ब्रह्मणा सग्ंश्शितो ऽहं यानि म इत ऊर्ध्वं लोमानि तानि मे स्वस्तये सन्वित्य॑थैनमुप्तकेशश्मश्रुं ⁷निकृत्तनखमुदकु- १ The words नले० ... स्यात् are omitted by BT. २ Be HFJ repeat the last clause: ऽथपरि० ... भवति; BT om. ऽथपरिमितं । ३ Thus Be H; •बराञ्छडान् T; •बरांस्थूलान् BJ; •बराग्वकलान् F. ४ स्थालीपाकात् corrected acc. to Bh.; MSS. •कान् । ५ Thus T, वपेत् the other MSS., also Keś. ६ Thus F, प्रवपेत् the other MSS. except H, which omits the syllable पे. The yajuṣ seems to begin with वपे । ७ Thus only Be, निक्रत the other MSS.

...? Let's look at line 9 end: ऽमात्यादिन्-? No, there is नwith a virama? Orन्न-? It's न्न-! Wait, line 10 starts with नाद्यान्orमाद्यान्? Let's read the full sentence: Who is being made to sit? "अन्वाहार्यपचनवेलायां सादयित्वा शोधयित्वा बर्हिषा परिस्तीर्याज्यं विलाप्योत्पूयोत्तरत एतानुपसादयति चतुर उदकुम्भांस्त्रीनौदुम्बराञ्शङ्कूंश्चौदुम्बरीं दर्वीमेकां वपाश्रपणीमविशाखामौदुम्बरीमेव दक्षिणतः सर्वानैवान्यान्स्थालीपाकांस्तैन्दुकान्शिक्यान्सम्भारानैकोपबर्हणे आञ्जनाभ्यञ्जने आज्यं तृणमुष्टिं स्फ्यं सूत्रमिति दक्षिणतो ऽधिदेवनं करोति" WOW! Look at that sentence: 1. सर्वानैवान्यान्स्थालीपाकांस्तैन्दुकान्शिक्यान्सम्भारानैकोपबर्हणे Let's look at line 14: पाकांस्तैन्दुकान्शिक्यान्सम्भारानैकोपबर्हणे५

न्त्यorदक्षिणोऽड्वन्त्यorदक्षिणोऽङ्कन्त्य: Notice the shape: it looks extremely like दक्षिणोऽङ्कन्त्यपहताorदक्षिणोऽड्वन्त्यपहता. Wait, let's look at the letter again: Could it be दक्षिणोऽङ्कन्त्यपहता? Let's look at the dot of ङ: is there a dot? No dot. But in ligatures with ङ (like ङ्क, ङ्ग, ङ्ख, ङ्घ), traditional Devanagari NEVER puts a dot on ङ! The dot is only used for the isolated letter ङ. For example, ङ्ग in line 3 अङ्गिरवोhas NO dot on the ङ part! So ङ् without dot + क below = ङ्क! Therefore, this glyph is unmistakablyङ्क! Wait, what about the ligature with न्त्य? It is: दक्षिणोऽङ्कन्त्यपहता! Wait, could it be दक्षिणोऽङ्क्त्यपहता? Look at न्त्यin line 2: It has: half-न (left loop, horizontal bar) half-त (vertical stroke with left curve) ya (loop up and down with right vertical bar). Compare withचयन्तिright after:न्तिhas न-त-इ. Compare withगच्छन्तु: न्तु

' or 'चौरपानꣳ'? Wait, is it a typo in Caland's edition for क्षीरपानꣳ? Yes, old European/Indological editions sometimes have misreadings from South Indian manuscripts! In Grantha script: 'क्षी' (kṣī) in Grantha: kṣa + ī: the sign for kṣa looks like a loop, but in Grantha, 'cau' (co/cau) has the e-sign and o-sign... Or the typesetter misread the manuscript as 'चौर'! Wait, let's check: is the printed glyph 'चौरपानꣳ' or 'क्षीरपानꣳ'? Wait, look at the dot above: Wait, look at the letter: Does it have a loop? No, it's 'च'! And it has 'ौ'! Wait, let me look at the image again: Line 1: "पानान्याहरति१ मधुपानं चौरपानꣳ सक्तुपानं यद्वा भवत्यन्य-" Wait, look at the glyph: च + ौ + र + पा + न + ꣳ Wait, is it 'चौरपानꣳ'? Let me look at whether it could be 'क्षीरपानꣳ': If it were 'क्षी', there would be 'क्ष'. But it's clearly 'च'! Wait, wait, could it be 'चौरपान

तानि चावदानानि प्रज्ञातौ च मतस्नू' तान्येतेष्वेव शूलेषूप- निद्धैतस्मिन्नेवाग्नौ१ श्रपयन्ति ' शृतायां वपायां पञ्च सुवा- हुतीर्जुहोति ॥ ६ ॥ याः प्राचीः संभवन्त्याप उत्तरतश्च याः । अद्भिर्विश्वस्य ५ भुवनस्य धर्त्रीभिरन्तरयं पितुर्दधे स्वधा नमः स्वाहा ॥ अन्तर्दधे पर्वतैरन्मर्मह्या पृथिव्या । दिवा दिग्भिरनन्ताभि- रूतिभिरन्तरयं पितामहाद्दधे स्वधा नमः स्वाहा ॥ अन्तर्दध ऋतुभिः सर्वैरहोरात्रैः सुमन्विकैः । अर्धमासैश्च मासैश्चान्तरयं प्रपितामहाद्दधे स्वधा नमः स्वाहा ॥ यन्मे माता प्रलुलोभ १० चरत्यननुव्रता । तन्मे रेतः पिता वृङ्क्तामाभुरन्योपपद्यता२ स्वधा नमः स्वाहा ॥ यदः क्रव्यादङ्गमदहल्लोकाञ्जयन्प्रणयञ्जात= वेदाः । तद्वो ऽहं

५० बोधायनश्रौतसूत्रम् । [२।१०।] तूष्णीं दर्भैरभिधाय पिण्डानामावृत्तैतान्यवदानानि ददाति हृदयमेवाग्रे ऽथ सव्यं मतस्नुमथ दक्षिणमेतत्ते ततासौ ये च त्वामनु याँश्च त्वमन्वस्येषा¹ ते तत स्वधाचितिर्यावती पृथिवी तावती ते मात्रा तावतीं त एतां मात्रां भूतां ददामि पृथिव्या मितमसि तताय मा चेष्ठा इति ' द्वितीयं ५ ददात्येतत्ते पितामहासौ ये च त्वामनु याँश्च त्वमन्वस्येषा ते पितामह स्वधाचितिर्यावदन्तरिक्षं तावती ते मात्रा तावतीं त एतां मात्रां भूतां ददाम्यन्तरिक्षेण मितमसि पितामहाय मा चेष्ठा इति ' तृतीयं ददात्येतत्ते प्रपिता- महासौ ये च त्वामनु याँश्च त्वमन्वस्येषा ते प्रपितामह १० स्वधाचितिर्यावती द्यौस्तावती ते मात्रा तावतीं त एतां मात्रां भूतां ददामि दिवा मितमसि प्रपितामहाय मा चेष्ठा इत्यथ पितरो यथाभागं मन्दध्वमित्युक्ताथैकेनोदकुम्भेन मार्जयति तूष्णीमथैभ्यो गामुपपरेत्य लोहितमुपप्रवर्तयति यानि रक्षांस्यसृग्भागानि ये चापि पितरो हरन्तां १५ विहरन्तां तृप्यन्तु रुधिरस्य ते ॥ ये नः पतिता गर्भा असृग्भाज उपासते । तेभ्यः स्वजा स्वधा नमस्तृप्णुवन्तु मदन्तु च ॥ य आमा ये च² पक्वा ये च दुग्धाः पतन्ति नः । तेभ्यः स्वजा स्वधा नमस्तृप्णुवन्तु मदन्तु च ॥ ये कुमारा या स्त्रियो

१ Here and in the corresponding passages further on the MSS. have ॰न्वस्येया instead of ॰न्वस्येषा । २ om. BT and two MSS. of the gṛhya-sūtra.

ये ऽविज्ञाताः पतन्ति नः । तेभ्यः खजा स्वधा नमस्तृप्यन्तु मदन्तु चेत्यागत्याञ्जनं ददात्य॑थाभ्यञ्जनं ददात्य॑थ वसाँᳵषि ददात्य॑थ षड्भिर्नमस्कारैर्विपर्यासमुपतिष्ठते ' ऽथ वीरं याचते ' ऽथैनानुत्थाप्य प्रवाह्य तिसृभिर्मन आव्हयते मनो न्वाङवामह ५ आ न एतु मनः पुनः पुनर्नः पितरो मन इत्य॑थैतदहतं वास एवम्बिदे ब्राह्मणाय दत्त्वान्यदसनौयं' वासः परिधाय दक्षिणोपपरेत्याद्भिर्मार्जयते ॥ १० ॥ यासु गन्धा रसा वर्णा बलं च निष्ठिते' उभे । ता म आपः शिवाः सन्तु दुष्कृतं प्रवहन्तु मे ॥ या ऊर्जमभिविषिञ्चन्ति १० देवप्रेषिता महीम् । ता म आपः शिवाः सन्तु दुष्कृतं प्रवहन्तु मे ॥ यासां निष्क्रमणे सर्वमिदं जायते जगत् । ता म आपः

५२ बोधायनश्रौतसूत्रम् । [२।२१] अवाङ्मुखानि सुरभीणि कृत्वा । प्रादाः१ पितृभ्यः स्वधया ते अक्षन्प्रजानन्नग्ने पुनरप्येहि देवानित्यैतान्यवदानानि ब्राह्मणेभ्यो ददाति हृदयमेवाग्रे ऽथ सव्यं मतस्नुमथ दक्षिणं यथासङ्गमन्नं कुरुते ' गामेतामग्रग्रः कृत्वा ब्राह्मणेभ्यो वरं२ ददाति ' स३ ये ह के चैतस्यै मांसं लभन्ते सर्वे ह वा अस्यै ते गोभाजशो ४ भवन्त्यामात्ये४ जयानभ्यातानान्द्राष्ट्रभृत इति हुत्वामात्यहोमा- ञ्जुहोत्येष ह वा उपवसथ ' उप ह्यस्मिन्देवा वसन्ति प्रात- र्जेष्यामो वामं वस्वित्येतद्दु वै देवानां वामं वसु यदाग्नेयो ऽष्टाकपाल ' उप हैन वामं वसु गच्छति यस्य ह वा एता- मेवंविद्वाङ्गां कल्पयते५ ' सर्वं पाप्मानं तरति ' तरति ब्रह्म- १० हत्यामप पुनर्मृत्युं जयतीति होवाच प्रजापतिस्तान्यि ह वा एतानि कूष्माण्डानीत्याचक्षते काजवानीति६ वामात्यहोमा इति वातीमोक्षा७ इति वा ' स यत्किं चास्मिँल्लोके पापं १ प्रादात् Be only. २ om. Be H. ३ Thus T only; F ददाति स ऐ वैकेचेतस्यै; B Be H : ददात्यथैद्ययेके- चेतस्यै; J ददांतियेचकेचैतस्यै; Bh. reads with स । ४ Thus T ; B : गोभाजशो भवंतस्मात्ये; FH : गोभागशोभव (or वं) त्यमात्ये; J : गोभाजोनस्मिन्नेवाग्रौभवत्याजशोमात्ये; Be presents the same reading as T, but ष्मात्ये instead of ष्मामात्ये। ५ Thus B Be TH, the other MSS. कल्पयति। ६ Uncertain. The above given is the reading of T ; काजपानोति J ; काजपातिति F ; काजयानौति HB Be ; probably Maitr. S. II. 1. 4 काजयं is to be compared. ७ Thus TJF ; वातिमोक्षा B Be H.

कर्म करोति सर्वस्मात्तस्मान्निर्मुच्यानृणः स्वर्गं लोकमैतीति होवाच प्रजापतिः '॥ ११ ॥ चतुर्थः ॥ अग्नीनाधास्यमानो भवति स उपकल्पयत उषाश्च सिक- ताश्चाखूत्करं च वल्मीकवपां च सूदं च वराहविहतं च ५ पुष्करपर्णं च शर्कराश्चेत्यष्टौ पार्थिवा ' अथ वानस्पत्या अश्वत्थस्योदुम्बरस्य पर्णस्य शमीं च विकङ्कतस्याग्निहृतस्य शमीगर्भादरणी१ मुञ्चकुलायं विचित्यस्याश्वत्थस्य तिस्रः समिध आर्द्र्राः सपलाशाः सप्ररोहाः प्रादेशमात्रीरप्रतिशुष्काग्राः षड्ढिरण्याग्ँस्त्रीग्ंसौवर्णाग्ँस्त्रीन् राजतानथ पूर्ववाहग्ँ रथचक्रं १० ब्राह्मौदनिकान्व्रीहीन्सर्वौषधग्ँ रोहितं चर्मानडुहं नवानि यज्ञपात्राणीत्य॑थास्मा२ अरणी आहरति यो अश्वत्थः शमीगर्भ आरुरोह ते सचा । तं ते हरामि ब्रह्मणा यज्ञियैः केतुभिः सहेत्य॑थातो नक्षत्राणामेव मीमाग्ँसा ' कृत्तिकास्वग्निमा- दधीत ' रोहिण्यामग्निमादधीत ' पुनर्वस्वोरग्निमादधीत ' १५ पूर्वयोः फल्गुन्योरुत्तरयोः फल्गुन्योश्चित्रायामित्य॑थात ऋतूना- मेव मीमाग्ँसा ' वसन्ते ब्राह्मणो ऽग्निमादधीत ' ग्रीष्मे राजन्यः ' शरदि वैश्यो ' वर्षासु रथकार इत्यथो खलु यदैवैनग्ँ३ श्रद्धोपनमेद्यादधीत ' सैवास्यर्द्धिरिति ' तदेतदा-

१ Thus B Be HF ; शमी० TJ. २ इति om. JF (H is defect here). ३ Thus BT Keś. ; यदैवेनग्ँ JHF Be, but cp. Sāyaṇa on T. Br. I.

1. 2. 8 (page 13 of the commentary).

/दौ) ष्या (ष् + य + ा) ञ्छ (ञ + छ) क ला नि त्ये त त्सम ा दा य Yes, दौष्याञ्छकलानित्येतत्समादाय! 4. संप्रच्छन्ना १५

Line 16: अम्बरीषं वोत्तपनीयं वाभिप्रव्रजन्ति । तस्मिन्दौष्याञ्छकलान्सं- Wait, तस्मिन्दौष्याञ्छकलान्सं- Line 17: प्रकीर्य बर्हिषा परिस्तीर्याज्यं विलाप्योत्पूयाञ्जलिनोपस्ती- Let's check the words: प्रकीर्य बर्हिषा परिस्तीर्याज्यं विलाप्योत्पूयाञ्जलिनोपस्ती- Wait, विलाप्योत्पूयाञ्जलिनोपस्ती- or विलाप्योत्पूयाञ्जलिनोपस्तीर्य? It ends with उपस्ती- hyphenated to the next page! Look at line 17: प्रकीर्य बर्हिषा परिस्तीर्याज्यं विलाप्योत्पूयाञ्जलिनोपस्ती-

Now let's check the footnotes: Footnote 1:

अग्न्याधेयम् Digitized by Madhuban Trust [ २ । १३ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ५५ र्णाभिघारितꣳ सर्वौषधं जुहोत्यग्नये सर्वौषधाय पुष्ट्यै प्रजन- नाय स्वाहेत्य॑थ जयान्भ्यातानान्राष्ट्रभृत इति द्वादशात्य- होमाञ्जुहोत्य॑थ स्रुचि चतुर्गृहीतं गृहीत्वा प्राजापत्यां जुहोति प्रजापते न त्वदेतान्यन्य इत्य॑परं चतुर्गृहीतं गृहीत्वानुख्यां ५ जुहोत्यन्वग्निरुषसामग्रमख्यदन्वहानि प्रथमो जातवेदाः । अनु सूर्यस्य पुरुत्रा च रश्मीननु द्यावापृथिवी आततान स्वाहे- त्य॑थैतानङ्गाराञ्छते वा शरावे वा यजमानो गृह्णात्यायुषे वो गृह्णामि तेजसे वो गृह्णामि तपसे वो गृह्णामि¹ वीर्याय वो गृह्णामि ब्रह्मवर्चसाय वो गृह्णामीत्य॑थैनानादायोपोत्तिष्ठ- १० त्यायुर्मामाविशतु भूतिर्मामाविशतु ब्रह्मवर्चसं मामाविश- त्विति॑ तानध्वर्यवे संप्रदायोदायन्त्यन्वारब्धे यजमान॑ एतेनैव यथेतमेल्योत्तरेणागारं परीत्य² पूर्वया द्वारा प्रपाद्य गार्ह- पत्यस्यायतने न्युष्योपसमादधाति॑ परिस्तृणन्ति॑ दक्षिणत उपविशतो ब्रह्मा च यजमानश्चा॑थैतद्रोहितं चर्मानडुहं जघने- १५ नाग्निं प्राचीनग्रीवमुत्तरलोमोपस्तृणाति॑ तस्य वहमः काले चतुरः पात्राञ्ब्रीहीन्निर्वपति³ ब्रह्मणे जुष्टं निर्वपामीति वा तूष्णीं वा॑थ निरुपप्तानभिमृशत्याकृत्यै त्वा कामाय त्वा समृद्धे⁴ त्वेत्य॑थैतान्व्रीहीञ्छूर्पे समुष्याद्भि॒रभ्युक्ष्य चर्मोदूहत्य॑थैतस्मिन्नेव⁵ १ Before वीर्याय B ins. : ओजसे वो गृह्णामि । २ प्रतीत्य B Be. ३ T and Ke's, perhaps rightly, व्रीहीणां i. s. of व्रीहीन् । ४ Thus all except T, which has समृद्धौ, but cp. T. Br. II. 5. 3. 2. ५ उद्वहति B. CC-0.

चर्मण्युलूखलमुसले निधायाऽहन्त्यथैतेनैव पात्रेण चतुर उद- पात्रानानयति यदि वीडिता स्थाली भवति ' यद्यु वा अवीडिता पञ्च वा भूयसो वा ' स समोदकः संपद्यते ' ॥ १३ ॥ तं य एव कश्च१ कुशलः परीन्धेन२ श्रपयित्वाभिघार्यो- दञ्चमुद्वासयत्यथैनमायतिगवं३ ऋत्विग्भ्यः प्राङुपसंगच्छन्त ५ एनमेत ऋत्विजो४ ' ऽथैतां पात्रीं निर्णिज्योपस्तीर्य तस्यामेन- मसंशन्निवोद्धरति ' सर्पिरासेचनं कृत्वा प्रभूतमाज्यमानीयौथै- तस्यैवोदनस्योपघातं५ जुहोत्युपतिष्ठते वा प्र वेधसे कवये मेधाय वचो वन्दारु वृषभाय वृष्णे । यतो भयमभयं तन्नो अस्तव देवान्यजे हेळोऽस्वाहेत्यथैताꣳश्चतुर आर्षेयानूत्तरतो १० ऽनुदिङ्मुखानुपवेश्य ताननुपूर्वमाचामय्य६ तेभ्य एनं भूमिꣳ स्पृशन्ननु- च्छिन्दन्निवोपोद्धरति ' त्रिः प्राश्य प्रश्रूꣳसन्ति७ राद्धस्ते ब्रह्मौदन इति ' तेभ्यः साण्डं वत्सतरं ददात्यथैष उत्तरत आसीनो ब्राह्मणः चामकाषं प्राश्नाति ' तस्मै यदस्योपकल्पते८ तद्ददात्यथ १ कश्चन B Be and Keś. ; कश्चित् T ; कश्च the other MSS. २ Thus HJ Be; परीधेन B; परिडेने T; परिधेन F. ३ Thus H Bh., Keś. ; आयतिगवम् B ; आयतौगव Be J ; आयतिगवे काले F ; आयतिगं T. ४ Thus Be F ; एतदृत्विजो HBJ ; T om. एत । ५ Thus H ; ॰वोदन• the other MSS. ६ अनुपूर्व्यं• J. ७ Thus H Be T F, Keś. ; प्रश्रूꣳसति the other MSS. ८ Thus F only ; the other MSS. ॰कल्पयते ।

? No. Let's compare: रु त्ताthen:ङ्गो? No, it's ङ्गार्ग्याधेये? Wait! Look at ऽग्न्याधेये: is that an avagraha ऽ? Look at ऽग्न्याधेयेin line 13: Wait, look atऽभ्यादधातिin line 1: the avagraha isऽ. In line 13, look at the character before ग्न्याधेये: Wait, it has a top horizontal bar, a vertical down, a loop: that is ऽ! But wait, look before it: There is दाwith a repha? Orडा? रुत्तानोऽङ्गाग्न्याधेये? Wait, what is Dvaidha I, 16 about? Footnote 2 says: cp. Dvaidha I, 16.` Let's recall BaudhSS Dvaidha on Agnyadheya (Praśna 20, adhyāya 16): "गां कुर्वीतेति — उत्तानो गार्ग्य आहाग्न्याधेये गां कुर्वीत घोररूपमिति..."! YES! UTTAANO GAARGYA! "उत्तानो गार्ग्य आहाग्न्याधेये गां कुर्वीत घोररूपमिति"! Let's look at line

िमिन्धानः! And before that: शल्केस्तोँ... wait! Is itशल्केभिः? Wait, look at शल्केस्तोँ: Is it शल्केस्तोँ? Wait! शल्केभिः->शल्केस्तोँ? No, look at: श ल्के स्तोँ-> could it beशल्केस्तोँ? Yes, शल्केस्तोँ! Wait, what mantra is this? Let's search the mantra: "उभौ लोको सनेमहम् । उभयोर्लोकयोर्ऋद्ध्वाति मृत्युं तराम्यहम्"! Mantra: "शल्केभिर्ग्निमिन्धीत..." / "शल्केस्तो रात्रिमग्निमिन्धिते..." Wait, Baudhayana Srauta Sutra 2.15: "शल्केस्तोँ रात्रिमग्निमिन्धिते शल्कैरग्निमिन्धान उभौ लोको सनेमहम् । उभयोर्लोकयोर्ऋद्ध्वातिमृत्युं तराम्यहमिति..." YES! That is the EXACT text: शल्केस्तोँ रात्रिमग्निमिन्धिते शल्कैरग्निमिन्धान उभौ लोकोIt isरात्रिमग्निमिन्धिते! There is no ाand noर्`

५ दश्चन्द्रमसि...? In Sanskrit editions, line numbers 5, 10, 15, 20 are printed in the left margin. Let's include it as printed: ५ दश्चन्द्रमसि कृष्णं तदपीहेत्य॑थैनानादधाति दिवस्त्वा वीर्येण Wait, "कृष्णं": is it कृष्णं with dot anusvara? Yes, कृष्णं. "तदपीहेत्य॑थैनानादधाति" - notice the udatta on त्य: त्य॑. "दिवस्त्वा वीर्येण"

Line 6: पृथिव्यै महिम्ना । अन्तरिक्षस्य पोषेण सर्वपशुमादध इत्य॑थैना- Notice: "इत्य॑थैना-" (udatta on त्य).

Line 7: न्संप्रयौति सं वः सृजामि हृदयानि सꣳसृष्टं मनो अस्तु वः । "न्संप्रयौति" - at the start of the line! (Sandhi from इत्यथैनान् + संप्रयौति = इत्यथैनान्संप्रयौति, split across lines: इत्य॑थैना- / न्संप्रयौति). "सं वः सृजामि हृदयानि सꣳसृष्टं मनो अस्तु वः ।"

Line 8: स