बौधायन श्रौतसूत्रम् (कृष्ण यजुर्वेद तैत्तिरीय शाखा - सम्पूर्ण प्रश्न एवं श्रौत-याग कल्प सटीक)

Be;-> wait,Be & Be? Look at Be- wait, the symbol betweenBeandBe(orB): It looks like &! Be & B;orBe & Be;? Wait, in Caland's critical apparatus: Manuscripts: M, D, U, Be, B. So: Be & B;! Wait, look at Be & B;: Wait, the character is &? Yes, italic ampersand &! And the next is B;? Wait, it says Be? Let's look: Be & B; in B the last kh. is wanting. Wait, is itBe & B;? Letter 1: B Letter 2:e Letter 3:&(it looks like a cursive&) Letter 4: B;(just aBfollowed by semicolon;). Wait, is there an eafter the secondB? No, it's just B;. Wait, look at: Be & B;- yes,Be & B; in B the last kh. is wanting.`

6. Formatting each line: Header: Digitized by Madhuban Trust (can

[इष्टिकल्पः] Digitized by Madhuban Trust [ १३ । ४३ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । १५१

दानो अग्ने गोपाय नो जीवसे जातवेद इत्यˈथ यस्याग्नयो वृथाग्निभिः सँसृज्येरन्नियो वान्यस्य वाग्निभिः सो ऽरण्योर- ग्रीन्समारोह्योदवसाय¹ मथित्वाग्नीन्विहृत्याग्नये विविचये पुरो- डाशमष्टाकपालं निर्वपत्यग्नये² व्रतपतय इति ˈ तस्या एता ५ भवन्ति वि ते विष्वग्वातजूतासो अग्ने त्वामग्ने मानुषीरीडते विश्वास्वग्ने व्रतपा असि यद्वो वयं प्रमिनाम व्रतानीति ˈ संतिष्ठन्त इष्टयः संतिष्ठन्त इष्टयः ˈ ॥ ४३ ॥ त्रयोदशः ॥

॥ इति त्रयोदशः प्रश्नः ॥

पादटिप्पणी (Footnotes): १ ॰रोध्योदव॰ Be S Be. २ च ins. M.

CC-0. Public Domain. Vipin Kumar Collection, Deoband

तपो ऽतप्यत स सर्पानसृजत सो ऽकामयत प्रजाः सृजे- येति स द्वितीयमतप्यत स वयांस्यसृजत सो ऽका- मयत प्रजाः सृजेयेति स तृतीयमतप्यत स एतं दौक्षि- तवादमपश्यत्तंमवदत्ततो वै स प्रजा असृजतेति तत्पृच्छन्ति कतमत्तत्तपो यत्तपस्तप्त्वा दौक्षितवादं वदतीत्यथ वै भवत्य- ङ्गिरसः सुवर्गं लोकं यन्तो ऽप्सु दौक्षातपसी प्रावेशयंत्सु ...क्षाति ... साक्षादेव दौक्षातपसी अवरुन्द्ध इत्येतदिति" WAIT! Look at Caland's text: Caland often puts lacunae / dots or marks when manuscripts are corrupt or broken! Look at line 7 end and line 8: Line 7: "...प्रावेशयन्त्स-" or "...प्रावेशयन्त्सु"? Wait, look at the end of line 7: There is: "प्रावेशयन्त्सु" - wait, look at the character after 'सु': Is there an avagraha or something? Wait, look at line 8: There is a space: Wait, is the word "...क्षाति॑"? Look at the characters of line 8: Under "सुवर्गं" in line 7, there is: Wait

[ २४ । १, २ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । १५३

भवति ⁠। सो ऽरष्टोरथीनन्त्समारोह्य बृहस्पतिवत्यर्चा प्रयाति ⁠। भद्रार्दभि श्रेयः प्रेहि बृहस्पतिः पुरएता ते अस्त्वित्याह ⁠। ब्रह्म वै देवानां बृहस्पतिस्तमेवान्वारभते ⁠। स एनꣳ संपारय- तीति ब्राह्मणं ⁠। प्रज्ञातमपाꣳ संयानस्योक्तमभ्यवसानस्येत्य १ वै ५ भवति यो वै सोमꣳ राजानꣳ साम्राज्यं लोकं गमयित्वा क्रीणाति गच्छति स्वानाꣳ साम्राज्यं ⁠। छन्दाꣳसि खलु वै सोमस्य राज्ञः साम्राज्य्यो लोकः ⁠। पुरस्तात्सोमस्य क्रयादे- वमभिमन्त्रयेतेति ⁠। स पुरस्तात्सोमस्य क्रयादेवमभिमन्त्र- यते ॥ १ ॥ १० एष ते गायत्रो भाग इति मे सोमाय ब्रूतादेष ते त्रैष्टुभो भाग इति मे सोमाय ब्रूतादेष ते जागतो भाग इति मे सोमाय ब्रूताच्छन्दोमानाꣳ साम्राज्यं गच्छेति मे सोमाय ब्रूता- दिति ⁠। साम्राज्यमेवैनं लोकं गमयित्वा क्रीणाति ⁠। गच्छति स्वानाꣳ साम्राज्यमिति ब्राह्मणमथ वै भवति यो वै तानूनपत्रस्य १५ प्रतिष्ठां वेद प्रत्येव तिष्ठति ⁠। ब्रह्मवादिनो वदन्ति न प्राश्नन्ति न जुह्वत्यथ क्व तानूनपत्रं प्रतितिष्ठतीति ⁠। प्रजापतौ मनसीति ब्रूयाच्चिरवजिघ्रेदिति ⁠। स चिरवजिघ्रति प्रजापतौ त्वा मनसि जुहोमीत्येषा वै तानूनपत्रस्य प्रतिष्ठा ⁠। य एवं वेद प्रत्येव तिष्ठतीति ब्राह्मणमथ वै भवति यो वा अध्वर्योः प्रतिष्ठां वेद २० प्रत्येव तिष्ठति ⁠। यतो मन्येतानभिक्रम्य होष्यामीति तत्तिष्ठ-

१ Thus M Be G ; •स्यानस्य• B. 20

न्ना॒श्राव॑येदिति॑ । स यतो॑ मन्येता॒नभि॑क्रम्य होष्या॒मीति॑ तत्ति॑ष्ठ- न्ना॒श्राव॑येदे॒षा वा अध्व॒र्योः प्रति॑ष्ठा॑ । य ए॒वं वेद॒ प्रत्ये॑व ति॑ष्ठतीति॑ ब्राह्म॒णम॑थ वै भवति यद॒भिक्र॑म्य जुहुयात्प्रति॒ष्ठाया॑ इयान्नेन्मात्मानञ्च तिष्ठता होतव्यं प्रतिष्ठित्यै इति॑ । तदेत- दन्यत्र ह॒विर्य॒ज्ञेभ्यो॑ ऽभिक्रामं॑ जुहोतीति ह॒विर्य॒ज्ञेषु भवत्यथ॑ ५ वै भवति यो वा अध्व॒र्योः खं वेद॑ खवा॒नेव भ॑वति॑ । स्रुग्वा अस्य॒ खं वायव्यम॑स्य॒ खं चमसो ऽस्य॒ खं॑ । यद्वाय॒व्यं वा चम॑सं वान्वारभ्या॒श्राव॑येत्खानि॒यादि॑ति॑ । स वाय॒व्यं चैव चम॑सं चान्वारभ्या॒श्राव॑यति॑ । खादे॒

? No, there is र: wait, look at र: Wait, is there an anusvara on र? Look above the line between र and स्: there is a dot! रं! Then स्तान्: स् + त + ा + न्! Then कामयेता-: क + ा + म + य + े + त + ा + hyphen -! Wait, look at विमथ्नीरन्स्तान्: is it विमथ्नीरंस्तान् or विमथ्नीरन्स्तान्? Wait, look at र: does it have an anusvara or a candrabindu? Wait, look at विमथ्नीरन्स्तान्: Wait, in Sanskrit sandhi: -न् + त्- -> -ꣳस्त्- or -ंस्त्- (e.g., तान् + तु -> तांस्तु, विमथ्नीरन् + तान् -> विमथ्नीरंस्तान्)! YES! Sandhi of विमथ्नीरन् + तान् = विमथ्नीरंस्तान्! In Vedic/classical Sanskrit sandhi: पन्थानं + तर -> पन्थांस्तर / विमथ्नीरन् + तान् -> विमथ्नीरंस्तान्! That is 100% regular Sanskrit sand

" in line 15: Is there a visarga? Yes, two dots: 'ः'. Wait, is there a 'ध'? Let's zoom into "ऽध्वर्युः": ऽ - ध् - व - र्यु - ः -> YES! "ऽध्वर्युः"!

Wait, look at "आलन्भ्यान्सा" in line 15: Is that an 'न्'? Wait, in TS 3.1.7.1: "आलभ्यान्त्स मन्वात्थाः" Look at line 15: "आ - ल - न्भ्या - न् - सा" -> wait, could that be "आलभ्यान्सा"? Look at "लभ्या": Is there an anusvara on ल? No, before भ, there is an 'न्' or is it just 'भ्या'? Wait! Look at the letter: It has an 'ल', then a vertical line? No, 'न्' conjoined with 'भ': 'न्भ'! Wait, in many Grantha-derived / Devanagari texts from South India or certain regions, "लम्भ" is written with 'न्भ'? Wait, look at line 15: "आलन्भ्यान्सा", line 18: "लन्भ्यान्सा". Wait, in line 18: "न्भ्या" has the exact same ligature! So it is definitely printed as

औपानुवाक्यम् [ १४ । ४ ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । १५७ तदध्वर्युः पुरस्ताच्चर्म नह्यते ऽनात्याँ इति ब्राह्मणम॑थ वै भवति यो वै छन्दोभिरभिभवति स सꣳसुन्वतोरभिभवतीति॑ । स सꣳसुन्वतोर्महारात्र उत्थायाग्नीध्रे तिस्रो ऽभिभूतीर्जुहोति संवेशाय लोपवेशाय त्वा गायत्रिया अभिभूत्यै स्वाहा संवेशाय ऽ लोपवेशाय त्वा त्रिष्टुभो ऽभिभूत्यै स्वाहा संवेशाय लोपवेशाय त्वा जगत्या अभिभूत्यै स्वाहेत्य॑थ द्वे प्राणाहुती जुहोति प्राणापानौ मृत्योर्मा पातं प्राणापानौ मा मा हासिष्टमित्य॑थ वै भवति देवतासु वा एते प्राणापानयोर्यायच्छन्ते येषाꣳ सोमः सम्पृच्यते॑ संवेशाय लोपवेशाय लेत्याह॑ छन्दाꣳसि वै संवेश उपवेशश्छन्दोभिरेवास्य छन्दाꣳसि वृङ्क्त इति ब्राह्मणम॑थ वै भवति यस्य भूयाꣳसो यज्ञक्रतव इत्याहुः स देवता वृङ्क्त इति॑ यद्यग्निष्टोमः सोमः परस्तात्स्यादुक्थ्यं कुर्वीतैत्युक्थ्यं क्रतुमुपैति॑ यद्युक्थ्यः स्यादतिरात्रं कुर्वीते- त्य॑तिरात्रं क्रतुमुपैति॑ यज्ञक्रतुभिरेवास्य देवता वृङ्क्ते वसी- यान्भवतौति ब्राह्मणमिति॑ न्वा॑ १ ऽध्वर्युतो॑ऽथ छन्दोगतः॑ प्रेतिवन्ति॑ २ चैतिवन्ति॑ २ चाज्यानि॑ भवन्त्यभिजित्यै॑ मरु- त्वतीः प्रतिपदो विजित्या॑ उभे बृहद्रथंतरे भवत॑ १ इतौन्वा ऽध्व० BGU ; इतौन्वध्व० M. २ Thus only Bhavasvāmin ; प्रेतिव॑त च इतव॑ति चा० M ; प्रेतवंति प्रइतिवेति चाज्य० G ; प्रेतिवंति प्रइतिवोति चाज्य० U ; प्रेतिप्रइतिवेचाज्य० Be ; cp. also TS. III. 1. 7. 2 with the comm. Vol. III, p. 41 and T Br. I. 4. 6 1.

तेति'-> single quote'! Line 17: वक्ष्यामो ' ऽथ वै-> single quote'! Now look at line 1 again: इति¹ न्वै' कन्दोगतो' ऽथ होतृतः² ।Wait, after इति, is that a¹or'? It's ¹! Because Footnote 1 is: "१ Corrected ; इति कंदोग० M ; इत्युत्कंदोग० Be UG." Wait, or is footnote 1 at the beginning of the text, so इति¹? Yes! And after न्वैit is a single quote'! And after कन्दोगतोit is a single quote'! Wait, what about line 2: शस्यमिति' न्वा ' एकयाजिनो³ ।Afterशस्यमितिit is a single quote'! After न्वाit is a single quote'! After एकयाजिनोit is a superscript३`! Look at footnote 3: "३ इतिन्वेकया० M; इतीन्वा एकया० Be UG." This matches completely!

Now let's check line 1: Word 1: इति Wait, why did it look like दूति? Look at the first letter of line 1: Wait, is that really

यो वै देवान्देवयग्रसेनान्वर्पयति मनुष्यान्मनुष्ययग्रसेन देव- यग्रस्येव देवेषु भवति मनुष्ययग्रसी मनुष्येषु' यान्प्राचीन- मायणाद्ग्रहान्गृह्णीयात्तानुपाꣳशु गृह्णीयाद्यानूर्ध्वाꣳस्तानुपब्दि- मत इति' स यान्प्राचीनमाग्रयणाद्ग्रहान्गृह्णाति तानुपाꣳशु गृह्णाति' यानूर्ध्वाꣳस्तानुपब्दिमतो' देवानेव तद्देवयग्रसेना- र्पयति मनुष्यान्मनुष्ययग्रसेन' देवयग्रस्येव देवेषु भवति मनुष्ययग्रसी मनुष्येष्विति ब्राह्मणं' ते यत्र वहिष्पवमानꣳ स्रप्स्यन्तो भवन्ति तेषु समन्वारब्धेष्वान्हवनीये स्रुवाहुतिं जुहोत्यग्निः प्रातःसवने पात्वस्मान्वैश्वानरो महिना विश्वशम्भूः । स नः पावको द्रविणं दधात्वायुष्मन्तः सहभक्षाः स्याम स्वाहेति' माध्यंदिने पवमाने तथैव समन्वारब्धेष्वान्हवनीये स्रुवाहुतिं जुहोति विश्वे देवा मरुतो दून्द्रो अस्मानस्मिन्द्वितीये सवने न जह्युः । आयुष्मन्तः प्रियमेषां वदन्तो वयं देवानाꣳ सुमतौ स्याम स्वाहेत्यार्भवे पवमाने तथैव समन्वारब्धेष्वान्हवनीये स्रुवाहुतिं जुहोतीदं तृतीयꣳ सवनं कवीनामृतेन ये चमसमैरयन्त । ते सौधन्वनाः सुवरानशानाः स्विष्टिं नो अभि वसीयो नयन्तु स्वाहेत्य॑थ वै भवत्यायतनवतीर्वा अन्या आहुतयो हूयन्ते ऽना- यतना अन्या' या आघारवतीस्ता आयतनवतीर्याः सौम्यास्ता अनायतना' ऐन्द्रवायवमादायाघारमाघारयेदिति' स ऐन्द्र- वायवमादायाघारमाघारयत्यध्वरो यज्ञो ऽयमस्तु देवा ओष- धीभ्यः पशवे नो जनाय । विश्वस्मै भूतायाध्वरो ऽसि स पिन्वस्व घृतवद्देव सोम स्वाहेति' सौम्या एव तदाहुतीरायतनवतीः

[Header] Digitized by Madhuban Trust १६० बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ २४ । ५ । ]

करोत्या॑यतनवान्भवति य एवं वेदा॑थो द्यावापृथिवी एव घृतेन युनक्ति॑ ते युक्ते उपजीवनीये भवत॑ उपजीवनीयो भवति य एवं वेदेति ब्राह्मणमथ प्रतिप्रस्थातोत्तरार्ध आहवनीयस्य मन्थिनः सꣳस्रावं जुहोत्येष ते रुद्र भागो यं निरयाचथास्तं जुषस्व विदेगौपत्यꣳ रायस्पोषꣳ सुवीर्यꣳ संवत्सरीणाꣳ ५ स्वाहेत्यथ वै भवति मनुः पुत्रेभ्यो दायं व्यभजत्स नाभानेदिष्ठं ब्रह्मचर्यं वसन्तं निरभजत्स आगच्छत्सो ऽब्रवीत्कथा मा निरभागिति॑ न त्वा निरभाचमित्यब्रवीदङ्गिरस इमे सत्र- मासते॑ ते सुवर्गं लोकं न प्रजानन्ति॑ तेभ्य इदं ब्राह्मणं ब्रूहि॑ ते सुवर्गं लोकं यन्तो य एषां पशवस्ताꣳस्ते दास्यन्तीति॑ १० तदेभ्यो ऽब्रवीदिति॑ तत्पृच्छन्ति॑ किमेभ्यस्तदुवाचेत्यपायानि सन्तनीर्द्रप्सानुमन्त्रणीया अच्छावाकीया१ स्तोत्रीयाः२ शस्त्रियाः सत्यं वदत श्रद्धा वो मा विगादित्येतदेभ्यस्तदुवाचेति३ तं पशुभिस्चरन्तं यज्ञवास्तौ रुद्र आगच्छदित्युक्तस्यैष कर्मणो ऽनुवादो॑ ऽथ द्वे प्रवृताहुती जुहोति॑ जुष्टो वाचो भूयास- १५ मृचा स्तोमꣳ समर्धयेत्युपरिष्टात्तृतीया॑ तासु४ तत्रैव वक्ष्यामो॑ ऽथ द्रप्साननुमन्त्रयते द्रप्सश्चस्कन्द यस्ते द्रप्सो यो द्रप्सो यस्ते द्रप्स इत्यथ वै भवत्यध्वर्युर्वा ऋत्विजां प्रथमो युज्यते तेन

१ Thus MU ; all the other MSS. read the singular. २ Thus M only ; all the other MSS. ॰वाकीयास्तार्तीयाः । ३ Thus M ; विगाद् i.s. of विगादु all the other MSS. ४ Thus M ; स्तोत्र्यासु the other MSS.

CC-0. Public Domain. Vipin Kumar Collection, Deoband

अक्षितमित्याह॑ । यदेवास्य शयानस्योपशुष्यति तदेवास्मैतेना-"

Line 11: "प्याययतीति ब्राह्मणम्॑ ॥ ५ ॥ द्वितीयः ॥" Wait, look at "द्वितीयः": द्वि - ती - य - ः = "द्वितीयः"! Wait, before "द्वितीयः", there is: "॥ ५ ॥" So this ends Khanda 5, and then "द्वितीयः ॥" (indicating the second anuvaka/adhyaya or similar, or rather "द्वितीयः" is the heading or colophon).

Now Line 12: "अथ वै भवति यो वै पवमानानामन्वारोहान्विदान्यजते" Wait, let's check: "अथ वै भवति यो वै पवमानानामन्वारोहान्विदान्यजते" Wait, look at "न्विदान्यजते": न् (n) वि (vi) दा (dā) न् (n) य (ya) ज (ja) ते (te) Wait, "न्विदान्यजते" = न् विदान् यजते, or "न्विद्वान्यजते"? Look at the letter: वि (vi) द्वा (dvā) or दा (dā)? Look at line 19-20: Line 19 end: "य एवं विद्वा-" Line 20 start:

इति ब्राह्मणमथ वै भवति यो वै पवमानस्य संततिं वेद सर्वमायुरेति ' न पुरायुषः प्रमीयते ' पशुमान्भवति ' विन्दते प्रजां ' पवमानस्य ग्रहा गृह्यन्ते ऽथ वा अस्यैते ऽगृह्णीता ' द्रोणकलश आधवनीयः पूतभृत्तान्यदगृह्णीत्वो- पाकुर्यात्पवमानं विच्छिन्द्यात्तं विच्छिद्यमानमध्वर्योः प्राणो ५ ऽनु विच्छिद्येतोपयामगृहीतो ऽसि प्रजापतये त्वेति द्रोण- कलशमभिमृशेदिति ' स प्रजापतये त्वेति द्रोणकलशमभिमृशती- न्द्राय त्वेत्याधवनीयं ' विश्वेभ्यस्त्वा देवेभ्य इति पूतभृतं ' पवमानमेव तत्संतनोति ' सर्वमायुरेति ' न पुरायुषः प्रमी- यते ' पशुमान्भवति ' विन्दते प्रजामिति ब्राह्मणमथ वै १० भवति त्रीणि वाव सवनान्यथ तृतीयग्ं सवनमवलुम्पन्त्यग्ंशु कुर्वन्त ' उपाग्ंशुग्ं हुत्वोपाग्ंशुपात्रे ऽग्ंशुमवास्य तं तृतीय- सवने ऽपिसृज्याभिषुणुयादिति ' स¹ य² एवैष² उपाग्ंशुपात्रे¹ ऽग्ंशुः¹ प्रास्तो भवति तं माध्यंदिने य ऋजीषे ऽपिसृज्या- भिषुणोति ' यदाप्याययति तेनाग्ंशुमद्यदभिषुणोति तेन- १५ र्जीषि ' सर्वाण्येव तत्सवनान्यग्ंशुमन्ति शुक्रवन्ति समावद्वी- र्याणि करोतीति ब्राह्मणम् ' ॥ ६ ॥ अथातो दीर्णप्रवृत्तानामेव मीमाग्ंसा ' द्रोणकलशे दीर्णे वा प्रवृत्ते वा पात्र्यां चतुर्गृहीतं गृहीत्वाऽहवनीये जुहोत्यन्वारब्धे यजमाने विधुं दद्राणग्ं समने बहूनां युवानग्ं सन्तं पलितो २०

१ Thus M ; स एवैष etc. G ; स वैष उपाग्ंशुपात्रेऽग्ंशुः BU, स एवैष उपाग्ंशुपात्रेऽग्ंशुः Be.

औपानुवाक्यम् Digitized by Madhuban Trust [ १४ । ७ ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । १६३ जगार । देवस्य पश्य काव्यं महित्वाद्या ममार स ह्यः समान खाहैत्य॑थ होतृचमसे वसतीवरीभ्यो ऽध्यपो निःषिच्य तस्य स्वधाꣳ संभरति भूतिः सोमेन वर्धतां तस्य मेद्यस्य वीतस्य द्रविणमागभ्यादिति॑ स्कन्नमनुमन्त्रयते भूपतये स्वाहा भुवन- ५ पतये स्वाहा भूतानां पतये स्वाहेति॑ । स यद्यह॑¹ दीर्णे भवति प्रतिलिम्पत्येनं॑ यद्यु वै प्रवृत्त उच्छ्रित्यैनं बर्हिषी अन्तर्धाय स्वधामानयत्यपोद्धृत्य बर्हिषी आग्रयणादंशुं प्रस्क- न्दयत्याधवनीये दीर्णे वा प्रवृत्ते वा तथैव पात्र्यां चतुर्गृहीतं गृहीत्वाहवनीये जुहोत्यन्वारब्धे यजमाने द्वौ समुद्रौ १० विततावजूर्या पर्यावर्तेते जठरेव पादाः । तयोः पश्यन्तो अतियन्त्यन्यमपश्यन्तः सेतुनातियन्त्यन्यꣳ स्वाहेत्य॑थ होतृच- मसे वसतीवरीभ्यो ऽध्यपो निःषिच्य तस्य तथैव स्वधाꣳ संभरति भूतिः सोमेन वर्धतां तस्य मेद्यस्य वीतस्य द्रविण- मागभ्यादिति॑ स्कन्नमनुमन्त्रयते भूपतये स्वाहा भुवन- १५ पतये स्वाहा भूतानां पतये स्वाहेति॑ । स यद्यह॑¹ दीर्णे भवति प्रतिलिम्पत्येनं॑ यद्यु वै प्रवृत्त उच्छ्रित्यैनं बर्हिषी अन्तर्धाय स्वधामानयत्यपोद्धृत्य बर्हिषी आग्रयणादेवाशुं प्रस्कन्दयति॑ पूतभृति दीर्णे वा प्रवृत्ते वा तथैव पात्र्यां चतुर्गृहीतं गृहीत्वाहवनीये जुहोत्यन्वारब्धे यजमाने द्वे द्रधसी १ Thus here and infra ( 163. 15, 164. 6 ) M ; also Be at these last mentioned passages ; यदि the other MSS. and Be, here, but infra यद्युह । २ Thus here and infra M, the other MSS. every time the plural.

मततौ वस्त एकः केशी विश्वा भुवनानि विद्वान् । तिरोधा- यैत्यसितं वसानः शुक्रमादत्ते अनुहाय जार्यै स्वाहेत्यथ होतृचमसे वसतीवरीभ्यो ऽध्यपो निःषिच्य तस्य तथैव स्वधाꣳ संभरति भूतिः सोमेन वर्धतां तस्य मेद्यस्य वीतस्य द्रविणमा- गम्यादिति ' स्कन्नमनुमन्त्रयते भूपतये स्वाहा भुवनपतये ५ स्वाहा भूतानां पतये स्वाहेति ' स यद्यह दोर्णे भवति प्रतिषिञ्चत्येनं ' यद्यु वै प्रवृत्त उच्छ्रित्यैनं बर्हिषी अन्तर्धाय स्वधामानयत्यपोद्धृत्य बर्हिषी आग्रयणादेवाप्तुं १प्रस्कन्दयत्यो- ग्रयणे दोर्णे वा प्रवृत्ते वा तस्य पुरोरुचा श्लोकोच्छ्रित्यैनं बर्हिषी अन्तर्धाय स्वधामानयत्यपोद्धृत्य बर्हिषी द्रोणकल- १० शादेवाप्तुं १ प्रस्कन्दयत्य॑थान्यस्मिन्गृहे दोर्णे वा प्रवृत्ते वा [L12

औपानुवाक्यम् [ १४ । ८ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । १६५ खलु य एष कश्च सौम्यो ऽध्वरः स महायज्ञस्तेषामसुरा यज्ञमन्ववाजिगाꣳसन्ने॑ नान्ववायन्ते ऽब्रुवन्नध्वर्तव्या वा इमे देवा अभूवन्निति॑ । तदध्वरस्याध्वरत्वं॑ । ततो देवा अभवन्न्य- रासुरा॑ । य एवं विद्वाञ्त्सोमेन यजते भवत्यात्मना परास्य ५ भ्रातृव्यो भवतीति ब्राह्मणमथ समस्तꣳ राजानमुपतिष्ठते परिभूरग्निं परिभूरिन्द्रं परिभूर्विश्वान्देवान्परिभूर्माꣳ सह ब्रह्मवर्चसेन स नः पवस्व शं गवे शं जनाय शमर्वते शꣳ राजन्नोषधीभ्यो ऽच्छिन्नस्य ते रयिपते सुवीर्यस्य रायस्पोषस्य ददितारः स्याम । तस्य मे रास्व तस्य ते भक्षीय तस्य त १० इदमुन्मृज इति॑ । चत्वारो ब्राह्मणसंपन्नाः कामास्तेषां यं¹ कामं कामयते तमादिश्योन्मृष्टे॑ । ऽथावकाशैश्चरति॑ । प्राणाय मे वर्चोदा वर्चसे पवस्वेत्युपाꣳशुपात्रमवेक्षते॑ । ऽपाना- येत्यन्तर्यामपात्रं² । व्यानायेत्युपाꣳशुसवनं॑ । वाच इत्यैन्द्रावा- यवं॑ । दक्षक्रतुभ्यामिति मैत्रावरुणम्॑ । श्रोत्रायेत्याश्विनं॑ । १५ चक्षुर्भ्यामिति शुक्रामन्थिनार्वात्मान इत्याग्रयणमङ्गेभ्य इत्युक्थ्य- मायुष इति ध्रुवं॑ । प्रतिष्ठाया इत्यृतुपात्रे माध्यन्दिने सवने॑ । न प्रातःसवने॑ । वीर्यायेत्यतिग्राह्यं वा षोडशिनं वावेक्षते॑ । विष्णोर्जठरमसीति द्रोणकलशमवेक्षत॑ । इन्द्रस्य जठरमसीत्या- धवनीयं॑ । विश्वेषां देवानां जठरमसीति पूतभृतमथ समस्तमेव २० राजानमुपतिष्ठते को ऽसि को नाम कस्मै त्वा काय त्वा यं १ Thus M; यंयं कामं कामयते Be; यं कामं कामयेत UG; यं कामयेत B. २ अंतर्यामं i.s.o. अन्तर्यामपात्रं M.

[Header] Digitized by Madhuban Trust १९६ बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ २४ । ८, ६ । ]

ता सोमेनातीतृपं यं वा सोमेनामौमदम् सुप्रजाः प्रजया भूयासम् सुवीरो वीरैः सुवर्चा वर्चसा सुपोषैः पोषैर्विश्वेभ्यो मे रूपेभ्यो वर्चोदा वर्चसे पवस्व तस्य मे रास्व तस्य ते भक्षीय तस्य त इदमन्मृज इति' चत्वारो ब्राह्मणसंपन्नाः कामास्तेषां यं१ कामं कामयते२ तमादिश्योन्मृष्ट आयुरुन्मृजे भूतिमुन्मृजे ५ ब्रह्मवर्चसमुन्मृजे ऽमुष्य प्राणमुन्मृज इदमन्मृज' इति' यमेव तर्पयति स एनं तृप्तः प्राणापानाभ्यां वाचो दृत्क्रतुभ्यां चक्षुर्भ्याम् श्रोत्राभ्यामात्मनो ऽङ्गेभ्य आयुषो ऽन्तरेति' ताज्क् प्रधन्वतीति ब्राह्मणमुक्तम् स्फ्यविघनानामुपस्थानमुक्तम् संप्रसर्पण- [L1

: ख is printed with the loop at the top, curved down, and the loop of व attached to the stem. Yes, that is standard NSP / traditional Devanagari font for ख! So the glyph is undeniably ख! And the next glyph is धा with ँ (anunasika / candrabindu with a dash/avagraha). Wait, look at the candrabindu: it is ँ! Wait, why does it have an anunasika? Wait! Look at शतमानँ in line 5: शतमान followed by ँ (actually, the Vedic sign for anunasika is ँ or ᳲ or ऽँ). In Unicode, how should we transcribe this Vedic anunasika? Let's look at line 5: शतमानँ or शतमान्ँ or शतमान्? Wait, look at the symbol: it is an avagraha-like curve with a candrabindu on top: ऽँ or just ँ! Wait, in Devanagari typography of Vedic texts (like NSP, Vaidika Samshodhana Mandala), a final nasal / anunasika is represented by a candrabindu over an avagraha: ऽँ or just candrabindu ँ! Wait, let's look at line 5: `स्रुच्यवदधाति शतमानँ हिरण्यं

प्रतिष्ठेतोह¹ हविर्यज्ञेषु भवति । यत्राह ब्रह्मन्स्तोश्यामः प्रशा- स्तरिति तद्ब्रह्मा प्रसौति देव सवितरेतत्त्ते प्राह तत्प्र च सुव प्र च यज बृहस्पतिर्ब्रह्मायुष्मत्या ऋचो मा गात तनूपात्साम्नः सत्या व आशिषः सन्तु सत्या आकूतय ऋतं च सत्यं च वदत सुत देवस्य सवितुः प्रसवे भूरिन्द्रवन्त सुतेति प्रातःसवने । ५ भुव इन्द्रवन्त सुतेति माध्यंदिने । सुवरिन्द्रवन्त सुतेति तृतीयसवने । सुते सुतस्य दोहं वाचयति सुतस्य सुतमस्यूर्जं मह्यꣲ सुतं दुहामा मा सुतस्य सुतं गम्यादिति । शस्ते शस्तस्य दोहं वाचयति शस्तस्य शस्तमस्यूर्जं मह्यꣲ शस्तं दुहामा मा शस्तस्य शस्तं गम्यादिति । तयोरुभयोरभ्यासं² वाचयतीन्द्रिया- १० वन्तो वनामहे धुक्षीमहि प्रजामिषꣲ सा मे सत्याशीर्देवेषु भूयाद्ब्रह्मवर्चसं मागम्यादित्य॑थ यज्ञस्य पुनरालम्भं जपति यज्ञो बभूव स आ बभूव स प्रजज्ञे स वावृधे । स देवानामधि- पतिर्बभूव सो अस्माꣲ अधिपतीन्करोतु वयꣲ स्याम पतयो रयीणामित्य॑थ वै भवति यज्ञो वा वै यज्ञपतिं दुहे यज्ञपतिर्वा १५ यज्ञं दुहे । स य स्तुतशस्त्रयोर्दोहमविद्वान्यजते तं यज्ञो दुहे । स दुग्धा पापीयान्भवति । य एनयोर्दोहं विद्वान्यजते स यज्ञं दुहे । स दुग्धा वसीयान्भवति । सुतस्य सुतमस्यूर्जं मह्यꣲ सुतं दुहामा मा सुतस्य सुतं गम्याच्छस्तस्य शस्तमस्यूर्जं मह्यꣲ शस्तं दुहामा मा शस्तस्य शस्तं गम्यादित्याहैष वै स्तुतशस्त्र- १८

१ B om. इह ; Bhav. comments upon it. २ Thus M ; ॰ध्यासं BG ; ॰ध्याभ्यासं Be U.

[औपानुवाक्यम्] Digitized by Madhuban Trust

[ २४ । ६, १० । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । १६६ योऽर्हाहस्तं य एवं विद्वान्यजते दुह एव यज्ञमिष्ट्वा वसीया- न्भवतीति ब्राह्मणमुक्तꣳ होत्रकाणाꣳ संतर्पणमुक्तानि १ वैश्वकर्म- णान्युक्तमाग्निरो ऽवनयनमुक्तं ध्रुवस्य चर्याय वै भवति ॥ ६ ॥ यदि होताध्वर्युमभ्याह्वयते वज्रमेनमभि प्रवर्तयत्युक्थशा ४ इत्याह प्रातःसवनं प्रतिगीर्येति ' स उक्थमुक्थं वैव प्रतिगी- र्योक्थशा इत्याह सवनꣳसवनं २ वोक्थं वाचौत्याह माध्यंदिनꣳ सवनं प्रतिगीर्योक्थं वाचीन्द्रायेत्याह तृतीयसवनं प्रतिगीर्य ' सप्तैतान्यक्षराणि ' सप्तपदा शक्वरी ' शाक्वरो वज्रो ' वज्रेणैव तृतीयसवने वज्रमन्तर्दधत्त इति ब्राह्मणमेथ वै भवति ब्रह्म- १० वादिनो वदन्ति स वा अध्वर्युः स्याद्यो यथासवनं प्रतिगरे छन्दाꣳसि संपादयेत्तेजः प्रातःसवन आत्मन्दधीतेन्द्रियं माध्यंदिने सवने पशूꣳस्तृतीयसवन इत्युक्थशा इत्याह प्रातः- सवनं प्रतिगीर्योक्थं वाचीत्याह माध्यंदिनꣳ सवनं प्रतिगीर्योक्थं वाचीन्द्रायेत्याह तृतीयसवनं प्रतिगीर्य ' सप्तैतान्यक्षराणि ' १५ सप्तपदा शक्वरी ' शाक्वराः पशवो ' जागतं तृतीयसवनं ' तृतीयसवन एव प्रतिगरे छन्दाꣳसि संपादयत्यथो पशवो वै जगती ' पशवस्तृतीयसवनं ' पशूनेव तृतीयसवन आत्मन्धत्त इति

१ Thus M Be G (pr. m.); सर्प० the other MSS. २ Thus, without any various reading all the Dvaidha MSS.; प्रातःसवनं सवनं चोक्थं M pr. m., but प्रातः is expunged and the second सवनं is changed into प्रतिगोर्थे; प्रतिसवनं वोक्थं B Be; प्रातःसवनं वो० UG. 22