बौधायन श्रौतसूत्रम् (कृष्ण यजुर्वेद तैत्तिरीय शाखा - सम्पूर्ण प्रश्न एवं श्रौत-याग कल्प सटीक)

३०८ बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ १७ । २६ । ] भितः स्वयमातृण्णां ' मध्ये नाभिमिव करोति ' तस्या 'अनु- दिशमवान्तरदिशमरानिव१ नेमिमिवेष्टका२ आयातयति' स एष रथचक्रचिद्द्वादशारवतः परिरुख्यः ' द्रोणचितं चिन्वीतान्न- काम इत्येतस्यैव सतो ऽरनिमात्रेण प्रागोष्ठमिव निरूह्यद्यथै३ मध्ये निम्नमिव४ करोति ' स एष द्रोणचिदन्नकामस्य परि- ५ रुख्यः ' समूह्यं चिन्वीत पशुकाम इति विज्ञायते ' पुष्कर- पर्णꣳ रुक्मꣳ हिरण्मयं पुरुषꣳ स्रुचावित्येतत्सलक्ष्ममित्या- चक्षते५ ' कुरुत एव तदथो पुरीषस्यैवेष्टका६ आयातयति ' स एष समूह्यः पशुकामस्य परिरुख्यः ' परिचाय्यं चिन्वीत ग्रामकाम इत्य'नुशर्करमन्तःशर्करमिष्टकाः परिचिनोत्यथा- १० न्तातो ऽथान्तरत७ ' एवमेवा८ स्वयमातृण्णाया 'अभ्याभितः स्वयमातृण्णामिष्टकाः परिचिनोति ' स एष परिचाय्यो ग्राम- कामस्य परिरुख्यः ' ॥ २६ ॥ १ ॰मवांतरदिक्॰ M Be; ॰मवांतरदेश॰ B Be 7 UD. २ ॰मरान्नेमिसिमितिवेष्टका MSS. exc. M, which has ॰मरानिवनेमिवेष्टका ; perhaps an allusion to R.V. I. 32. 15, TBr. II. 8. 4. 3. ३ द्यथै i. s. o. द्यथ all exc. M. ४ Thus M Be; ग्रिमिव the other MSS. ५ ॰तलक्षण॰ M. ६ पुरुष॰ M. ७ Thus M ; ॰यांतसोयांतत B Be ; ॰द्योतद्योखांतर Be 7 D ; ॰यांतसो- द्योतयांतत U. ८ Thus M; एवमेय the other MSS.

[१० । ३०, ३१ ।] [बौधायनश्रौतसूत्रम्] ३०६ श्मशानचितं चिन्वीत यः कामयेत पितृलोक ऋध्नुया- मिति॑ षट् प्राञ्चः पुरुषास्त्रयः पुरस्तात्तिर्यञ्चौ¹ द्वौ पश्चा- त्तिर्यञ्चौ स आत्मा॑ तस्य मात्रा॑ यदि ग्रीवदघ्नं पुरस्ता- न्नाभिदघ्नं पश्चाद्यदि नाभिदघ्नं पुरस्ताज्जानुदघ्नं पश्चाद्यदि जानुदघ्नं पुरस्ताद्गुल्फदघ्नं पश्चाद्यदि गुल्फदघ्नं पुरस्तात्समं भूमेः पश्चात्स॑ एष श्मशानचित्पितृलोककामस्या॑थ हैष कूर्मचिद्- ब्राह्मणो॑ मध्य उत्सृष्टः² परिकृष्य॑ एतस्यैव मतो ऽरवि- मात्रेण प्राङ् गिर दूव निरूहति॑ तस्यावान्तरदिशं पादा- न्निवेष्टका आयातयति॑ स एष कूर्मचिद्ब्राह्मणो मध्य उत्सृष्टः परिकृष्यः॑ ॥ ३० ॥ दशमः

यहाँ प्रस्तुत पृष्ठ का संपूर्ण और यथार्थ प्रतिलेखन (transcription) नीचे दिया गया है:

वल्मीकवपामेथामावास्येन वा हविषेष्ट्वा नक्षत्रे वाग्रेण शालाँ रोहिते चर्मणि सुरासोमः सँसन्नः१ शेते । तं दक्षिणतः क्लीब उपास्ते । सीसेन क्लीवाच्छष्पाणि क्रीणातीदं तवेदं ममेति । क्रीतः सुरासोम इत्यैनमादाय पूर्वया द्वारा शालां प्रपाद्य जघनेन गार्हपत्यमुपसादयत्यथैतेषां व्रीहीणामर्धानवघ्नन्त्यथे- ५ तरान्गार्हपत्य२ एककपालमधिश्रित्य२ भर्जन्ति३ । तेषां ये फलन्ति लाजास्ते४ भवन्त्यथ ये५ उ५ न फलन्ति तांस्तर्यो । गार्हपत्ये नवां कुम्भीमधिश्रित्य प्रोदकमिवौदनं६ श्रपयन्त्य- थैनं विस्राव्य कठिने७ वा पाजके वा विषजन्त्यथैनान्भृग्णान- वघ्नन्ति८ । तेषां यानि च क्षुद्राणि याश्च त

! Line 16 starts: स्त्रिर्हरति ' यदाग्नीध्रस्त्रिर्हरत्यथ चालालस्यावृता चालालंWait, look atस्त्रिर्हरति: स्त्रिर्हरति ' यदाग्नीध्रस्त्रिर्हरत्यथ चालालस्यावृता चालालं`

Line 17: परिलिखत्युत्तरवेदेरावृतोत्तरवेदिं निवपत्युत्तरनाभिमुत्साद्य

Line 18: यूपावटं² चालाग्नेरावृता² द्वावग्नी प्रणयत आहवनीयादेवा- Wait, footnote markers: After यूपावटं: ² After चालाग्नेरावृता: ² (or खालाग्नेरावृता? Wait! Look at line 18: खालाग्नेरावृता! Wait, look at footnote 2: २ यूपा० खाला om. M Tr. Yes! The text says: यूपावटं² खालाग्नेरावृता²! It has खालाग्नेरावृता, NOT चालाग्नेरावृता! Caland printed खालाग्नेरावृता² with footnote २ यूपा० खाला om. M Tr.! Let's look at the letter in line 18: yes, it has ख, `खालाग्नेरावृता

ृत्य बर्हिषौ श्येन- पत्रेण परिमृज्य सादयत्येष ते योनिः सरस्वत्यै त्वेत्य॑थादत्त आश्वत्थं पात्रं' तेन गृह्णाति कुविदङ्ग यवमन्त इत्यनुद्रुत्यो- पयामगृहीतो ऽसीन्द्राय त्वा सुत्राम्णे जुष्टं गृह्णामीति'

Wait, look at line 7: Is it चीनदृशेन or चौनदृशेन? Let's re-examine: In L6: उदौ- In L7: चौनदृशेन! Look at the top of च: there are TWO slants (ौ)! Wait! L6 has उदौ- and L7 has चौनदृशेन? Wait, why would उदौ have ौ and चौन also have ौ? Wait! In hyphenation: At the end of L6: उदौ- -> the ौ is the vowel of दौ. In L7: चीनदृशेन! Wait, look at चौनदृशेन: does it have ी or ौ? It has a top curve going to the right (ी)? Wait! Look at च in L7:

orगर्तौ॑? Wait, look at footnote 2: २ Thus (with ग) B Be (pr. m.) H ; ०भितः क० MT Tr ; ०भितो क० Be (sec. m.). Wait! The footnote saysThus (with ग) B Be ... ०भितः क० MT Tr! Ah, in the text it is गतौ॑with a circle above or ra-stroke? Wait! Look at the text: ग॒र्तौ॑? No, look at ग: above तौis there a repha? Wait, look atगतौ॑: Wait, look at footnote 2 again: २ Thus (with ग) B Be (pr. m.) H ; ०भितः क० MT Tr ; ०भितो क० Be (sec. m.). Wait, "with ग" means "गर्तौ" vs "कर्तौ"! In Vedic/manuscripts, "गर्त" vs "कर्त"! So Caland read "गर्तौ" or "गतौ"? Wait, look at the letter:गthenतौwith a repha or justतौ? Wait, look at the repha: is there a repha? Ah, there is a small circle above तौ: तौ°`?

व्याहाश्विभ्याꣳ सरस्वत्या इन्द्राय सुत्राम्णे सुराम्णः सोमान्प्र- स्थितान्प्रेष्येति ' मैत्रावरुणो होता यक्षदश्विना सरस्वतीमिन्द्रꣳ ' सुत्रामाणमिति ' पुत्रमिव पितरावश्विनोभेति यजत्येहाद्यग्ने हविराद्ये त इति वषट्कृते जुहोति ' ॥ ३५ ॥ यस्मिन्नश्वास ऋषभास उक्षण दूत्यनुवषट्कृते हुत्वाश्विनस्य ५ सꣳस्रावꣳ सारस्वते ऽवनयति ' सारस्वतस्य सꣳस्रावमैन्द्रे ' तं ब्राह्मणो भक्षयति नाना हि वां देवहितं यदत्रेति द्वाभ्यां ' १यदि ब्राह्मणं न विन्दति वल्मीकवपायामवनयेदेतेनैव मन्त्रे- णोऽथैतानि पात्राणि वल्काशस्य२ पूरयित्वा पर्णमये श्येनपत्र- मवगूहति ' तद्दिग्धाक्षावुच्छ्रित्य दक्षिणाग्रं वꣳशं प्रोहति १० व

चाऽ अवित्सोदं पितृभ्यो नमो अस्त्वत्येत्यध्वर्युर्होता ब्रह्मा त उपतिष्ठन्ते ' यत्रैव शतावृष्णां धारयति तन्निदधाति प्रति- ष्ठित्या इति ब्राह्मणं ' तदेवैनां निधाय दक्षिणतो निद- धात्यैतानि पात्राणि पुराणभस्मनः खरे सादयति ॥ ३६ ॥ पितृभ्यः स्वधाविभ्यः स्वधा नमः पितामहेभ्यः स्वधा- विभ्यः स्वधा नमः प्रपितामहेभ्यः स्वधाविभ्यः स्वधा नम इत्येच गर्भिणीं वडवां ददात्येथाप उपस्पृश्य बार्हस्पत्यस्य पशुपुरोडाशं याचति ' तेन चरति१ देवताप्रभृतिनेडान्ते- नाथ पशुभिश्चरति मनोताप्रभृतिभिरिडान्तैरित्येतान्पुरोडा- शान्याचत्यैन्द्रमेकादशकपालꣳ सावित्रं द्वादशकपालं वारुणं दशकपालमिति ' तैश्चरति देवताप्रभृतिभिरिडान्तैरनूयाजै- श्चरित्वा प्रदक्षिणमावृत्य प्रत्यङ्ङाद्रुत्य पत्नीः संयाज्य प्राङेत्य ध्रुवामाप्याय्य त्रीणि पाशुवन्धिकानि समिष्टयजूंषि जुहोति यज्ञ यज्ञं गच्छेष ते यज्ञो यज्ञपते देवा गातुविद इत्येतै- मवभृथꣳ सꣳसादयन्ति२ यत्किंचित्सुरालिप्तं भवति तत्सह हृदयशूलानि भवन्त्येतत्समादायान्तरेण३ चात्वालोत्करावुद- ङ्ङुपनिष्क्रामन्ति ॥ ३७ ॥ द्वे सृती अशृणवं पितॄणामहं देवानामुत मर्त्यानाम् । ताभ्यामिदं विश्वं भुवनꣳ समेत्यन्तरा पूर्वमपरं च केतुमिति '

१ चरति M Tr. २ Thus M Tr Be ; ०सादयति HBU ; संप्रकिरंति T. ३ भवन्त्ये० HU ; भवन्तौत्ये० M ; भवतौत्ये० T ; भवत्ये० B Be.

३१६ बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ १७ । ३८, ३६ । ]

प्रसिद्धꣲ हृदयशूलैश्चरित्वाथैतानि पात्राण्युदकान्ते पराञ्चि सादयति यस्ते देव वरुण गायत्रच्छन्दाः पाशो ब्रह्मन्प्रतिष्ठितः । तं त एतेनावयज इति पर्णमयं ऽ यस्ते देव वरुण त्रिष्टुप्- च्छन्दाः पाशः क्षत्रे प्रतिष्ठितः । तं त एतेनावयज इति नैय- ग्रोधं ऽ यस्ते देव वरुण जगतीच्छन्दाः पाशो विशु प्रतिष्ठितः । ५ तं त एतेनावयज इत्याश्वत्थं ऽ यस्ते देव वरुणानुष्टुप्छन्दाः पाशः पशुषु प्रतिष्ठितः । तं त एतेनावयज इति शाताह्वां ऽ तूष्णीꣲ शतं वालं च ऽ प्रसिद्धो ऽवभृथः ऽ साम चैव नाह देवैराप एष वो गर्भ इति चोथाप्रतीक्षमायन्ति वरुण- स्यानर्हित्वै ऽ प्रपथे समिधः कुर्वत एधो ऽस्येधिषीमहीत्ये- १० त्याहवनीये ऽभ्यादधाति समिदसि तेजो ऽसि तेजो मयि धेहीत्याहवनीयमुपतिष्ठन्ते ऽपो अन्वचारिषꣲ रसेन सम- सृक्ष्महि । पयस्वाꣲ अग्न आगमं तं मा सꣲसृज वर्चसेत्यथ कुसीदेन सक्तुहोमेन चरन्त्यथ देवता उपस्थाय यूपमुपतिष्ठते । संतिष्ठते सौत्रामणी१ ऽ ॥ ३८ ॥ एकादशः ॥ १५ २वेदमधीत्य स्नास्यन्नुपकल्पयत एरकां चोपबर्हणं च

१ सौत्रामणिः all exc. M; at the close of this adhyāya T adds इति चरकसूत्रम् । २ The text of adhyāya 12 is based on M(ackenzie), cp. Preface, p. II, and on the following MSS. of the Gṛhyasūtra: Ma(dras), on the whole a very good copy in grantha; E(gmore), nāgarī copy of grantha original; T(anjore), grantha, breaking of after the words अपामो ऽपोत्युक्त्वाष्टौ in kh. 41; H(aug), B(enares), these two closely related and on the whole rather bad. I made

[ १७ । ३६ । ] बौधायनगृह्यसूत्रम् ३१७ नापितं च क्षुरं च दारूणि चोपस्तरणं च वृकलाꣳश्च दन्तधाव- नमुष्णाश्चापः शीताश्च सर्वसुरभिपिष्टं¹ चाञ्जनं च स्रजं चादर्शं चाहतं च² वासः प्रावरणं³ च वसनान्तरं बादरं मणिꣳ सुवर्णोपधानꣳ सूत्रं च⁴ प्रवर्तौ च दण्डं चोपानहौ च५ ५ छत्रमानडुहं चर्म सर्वरोहितमित्येते ऽस्य संभारा उपकॢप्ता भवन्ति । स्नानस्य मीमाꣳसा । रोहिण्याꣳ स्नायादित्येकं । प्राजापत्यं वा एतन्नक्षत्रं । तदस्य प्राजापत्य एव नक्षत्रे स्नातं भवत्यथो सर्वान्रोहान्रोहाणीति⁶ । तिष्ये स्नायादित्येकं । बार्हस्पत्यं वा एतन्नक्षत्रं । तदस्य बार्हस्पत्य एव नक्षत्रे १० स्नातं भवत्यथो बृहस्पतिप्रसूतो ऽसानीत्युत्तरयोः फल्गुन्योः स्नायादित्येकं । भाग्यं वा एतन्नक्षत्रं । तदस्य भाग्य⁷ एव also use of G (gṛhyaprayoga MS. Burnell cvii, which cites often literally passages of the Gṛhya), Prm. (Prayogamālā printed at Bombay), Pś (Prayogaśikhāmaṇi, No. 3108 of the Leiden collection), Ks (Kanakasabhāpati's kārikā, Burnell cix) and Pc (Prayogacūḍāmaṇi, Telugu MS., collection Mackenzie No. 21). Adhyāya 13 is contained only in M and E. The two adhyāyas 12 and 13 are now also printed in the Grantha Edition of the Baudhāyana smārtasūtra, designed by me as “Ed.” १ सार्व० EG. २ only in Ed. TE. ३ Thus EHG; प्रावारं MT, प्रपारं Ma. प्रवारणं Ed. ४ om. HBM (sec. m.). ५ om. THB Ma. ६ Thus B; रोहनीति i.s.o. रोहाणीति the other MSS. and Ed. ७ भग्य TM Ma.

नक्षत्रे स्नातं भवत्य॑थो भाग्यो ऽसानीति॑ । हस्ते स्नायादि- त्येक॒ । सावित्रं वा एतन्नक्षत्रं॑ । तदस्य सावित्र एव नक्षत्रे स्नातं भवत्य॑थो सवितृप्रसूतो ऽसानीति॑ । चित्राया॒ग् स्नाया- दित्येकमैन्द्रं वा एतन्नक्षत्रं॑ । तदस्यैन्द्र एव नक्षत्रे स्नातं भवत्य॑थो चित्रो ऽसानीति॑ । विशाखयोः स्नायादित्येकमै- ५ न्द्राग्नं वा एतन्नक्षत्रं॑ । तदस्यैन्द्राग्न एव नक्षत्रे स्नातं भवत्य॑थो विशाखो ऽसानि¹ प्रजया पशुभिरित्येतेषामेकस्मिन्नापूर्यमाण- पक्षे॑ पुरादित्यस्योदयाद्व्रजमभि प्रपद्यते॑ । नैनमेतदहरादित्यो ऽभितपेत्तदह³ स्नातानामु॒⁴ ह॒⁴ वा॒⁴ एष एतत्तेजसा यशसा तपत्यन्तर्लोम्ना चर्मणा व्रजमभिविघ्नन्ति⁵ । पूर्वार्धमध्ये व्रजस्या- १० [L11

[ १७ । ३९, ४० । ] Digitized by Madhuban Trust बौधायनश्रौतसूत्रम् । ३१८ परेणाग्निमुदीचीनप्रतिषेवणामेरकाᳵ साध्वीवासामास्तीर्य¹ तस्यां प्राङ्मुख उपविशत्युत्तरतो नापित ' उत्तरत उपवर्ह- णमा॑मध्यंदिनं भिक्षां दद्याद॑पीह² गां पचेदन्ना चेदस्य³ स्याद्- वैतां³ पालाशीᳵ समिधमाज्येनाक्त्वा मध्यंदिने ऽभ्याद- धाति ॥ ३९ ॥ इमᳵ स्तोममर्हते जातवेदसे रथमिव संमहेमा मनी- षया । भद्रा हि नः प्रमतिरस्य सᳵसद्यग्ने सख्ये मा रिषामा वयं तव स्वाहेत्यथैरकायामुदीचीनशिरा निपद्यते त्र्यायुषं⁴ जमदग्नेः कश्यपस्य त्र्यायुषमगस्त्यस्य⁵ त्र्यायुषमृषीणां⁴ त्र्यायुषं⁴ यद्देवानां त्र्यायुषं⁴ तन्मे अस्तु त्र्यायुषमित्युद्यमानमनुमन्त्रयते⁴ शिवा मे भवथ सᳵस्पृश इति ' क्षुरमभिमन्त्रयते क्षुरो नामासि स्वधितिस्ते पिता नमस्ते अस्तु मा मा हिᳵसीरि- त्युष्यमानमनुमन्त्रयते यत्क्षुरेण वर्चयासि⁵ वत्रा वपसि केशश्मश्रु वर्चो मे मुखं मा म आयुः प्रमोषीरिति ' श्मश्रूण्येवाग्रे वपते ऽथोपपक्षावथ केशानन्योपपादमितराण्यङ्गान्यैतस्माद्धोषा⁶ जरसा⁶ पूर्व आयुषि प्रयान्ति पूर्व आयुय्यन्नादा भवन्ति १ Thus Ma TE, Ed.; •मुपस्तृणीते M; HB om. this passage. २ •दपि च Ed. ३ Thus E Ma; चेत्तस्य स्याद्• TH; चेतस्य स्याद्• B; चेत्स्याद्• M; चेदश्वस्याद्• Ed. ४ Thus EM Ma G, Ed.; त्रियायुष• THB Prm. ५ Thus all exc. E: वर्धयसि and T: वर्चसि। ६ Or should we write •पाजरसा? What may be the sense of these words?

३२० [ १७ । ४० । ] बौधायनश्रौतसूत्रम्

य एवं विद्वांसो लोमानि वापयन्ते ' स यदि लोमानि वापयिष्यमाणः स्यात्केशश्मश्रु वापयित्वा लोमानि संहृत्य नखानि निकृन्तयीता॑थैतानि समुच्चित्य ब्रह्मचारिणे प्रयच्छन्ना- हेमानि हृत्वा दर्भस्तम्बे वोदुम्बरमूले वा निधत्तादिति ' तानि स तत्र निदधात्य॑परेणाग्निं प्राङ्मुख उपविश्य मेखलां ५ विस्रंसयत इमां विष्यामि वरुणपाशमिति ' यो ऽस्य तत्र१ रातेः पुत्रो वान्तेवासी वा भवति तस्मै प्रयच्छन्नाहेमाँ हृत्वा न्यग्रोधे वोदुम्बरमूले वा निधत्तादिति ' तासु२ स तत्र निदधातीदमहममुष्यामुष्यायणस्य शुचा पाप्मानमवगूह्या- म्युत्तरस्य३ द्विषद्भ्य इति ' तृणैः प्रधाव्य दन्तान्विधावयते४ १० ऽन्नाद्याय व्यपोहध्वं भगो राजायमागमत् । स मे मुखं प्रसर्पतु वर्चसे च भगाय चेत्यु॑भयोरपः संनिषिञ्चत्युष्णासु शीता आनयति दैवमानुषस्य५ व्यावृत्या इति ' तामामञ्जलिनोपह- त्याभिषिञ्चत्यापो हि ष्ठा मयोभुव इति तिसृभिर्हिरण्यवर्णाः शुचयः पावका इति तिसृभिः ' षोढाविहितो वै पुरुष १५ इत्येतस्माद्ब्राह्मणाद॑थैतस्य६ सर्वसुरभिपिष्टैः समुदायुत्य त्रिः प्रषिञ्चति ॥ ४० ॥

१ तत्रारातेः T Ma. २ Thus TM Ma ; ताम् EHB, Ed. ३ Thus (अवगूह्यामि) MHB Prm Pśm ; अपगू० T Ma EG Pc. Ed. ४ Thus M Prm ; ०धापयते all the other MSS. and G, Ed. ५ दैव० ET and Bhāradvāja ; देव० the other MSS., Ed. and the Prayogas. ६ ०चैतस्य Ma E, Ed. ; ०चेनस्य MHB ; T indistinct.

नमः प्राकजङ्घाभ्यां नमस्ताभ्यो देवताभ्यो या अभि- गृह्णिन्तीरित्यनुलिम्पते १ ऽप्सरासु २ च॑ यो गन्धो गन्धर्वेषु च यद्यशः । दिव्यो यो मानुषो गन्धः स मामाविशत्विहेत्यथा- हतं परिधत्ते स्वा मा तनूराविश शिवा मा तनूराविशेत्येव- मेवोत्तरासङ्ङ्गमेवमेवात ३ ऊर्ध्वमेथेतं बादरं मणिग्ं सुवर्णोप- धानग्ं सूत्रे प्रोत्य दर्व्यामाधाय दुर्विदण्डे ४ सूत्रेण पर्यस्य जुहोतीयमोषधे त्रायमाणा सहमाना सहस्वती । सा मा करोतु सोमवर्चसम् सूर्यवर्चसं ब्रह्मवर्चसिनमन्नादं ५ करोतु स्वाहेत्यथैनमुदपात्रे ६ ऽनुपरिस्रावयति ६ विश्वा उत त्वया वयं धारा उदन्या इव । अतिगाहेमहि द्विष इत्यपाग्ग्रो ऽस्यौत्यु- क्ताह्लण्या परिहरति वध्यग्ं हि प्रत्यक्षं प्रतिमुञ्चन्ति व्याहृत्या इत्येतस्माद्ब्राह्मणाद्द्यैतौ प्रवर्तौ सूत्रे प्रोत्य दर्व्यामाधाय दुर्वि- दण्डे ७ सूत्रेण पर्यस्य जुहोत्यायुष्यं वर्चस्यग्ं सुवीर्यग्ं राय- स्पोषमौद्भिद्यम् ८ । इदग्ं हिरण्यं वर्चसे ९जैत्रायाविशतादिमम् १०

१ Thus Ma, Ed.; •नुल्पिंत्यस• E ; •नुर्लिपंत्येष्ठ• T; •नुर्लिपेदस• M ; •नुल्पिपेतंस• HB. २ MTE and Ed. om. ३ Thus (उत्तरासंघम् ) ET, Ed.; •मेवासंग्यमे• M Ma; HB corr. ४ Thus M Ma; दर्वी • ET Prm., and Ed.; HB om. ५ •सिनम• HM Ma B ; •सिनम• T, Ed. ; E indistinct. ६ Thus M; •पात्रेण परि• T Ma E Prm, Ed.; पात्रेणानुपरि• HB Pś. ७ Thus M Ma HB; दर्वी• EG and Ed. ८ •मौद्गद्यम् M Ma G and Ed.; •मौद्भिदम् EHB Prm Pś. ९ Thus MG, Ed.; जैत्राया• the other MSS. and Prm Pś. १० इमम् M Ma EG and Ed.; इमाम् H; इमा B. 41

३२२ बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ १७ । ४१ । ] रयिᳪ स्वाहेति । द्वितीयां जुहोति शुनिमिवान्हᳪ¹ हिरण्यस्य पितुरिव नामाग्रभैषम्² । तन्मा करोतु सोमवर्चसᳪ सूर्यव- र्चसं ब्रह्मवर्चसिनमन्नादं³ करोतु स्वाहेति । तृतीयां जुहो- त्युच्चैर्वाजि⁴ पृतनासहᳪ⁵ सभासाहं धनंजयम् । सर्वाः समृ- द्धीर्ऋद्धयो हिरण्ये याः समाहिताः स्वाहेति । चतुर्थीं ५ जुहोति विराजं च स्वराजं चाभिश्रियाँ⁶ च नो गृहे । लक्ष्मीं राष्ट्रस्य या मुखे तया मा संसृजामसि स्वाहेति । पञ्चमीं जुहोति यशो मा कुरु ब्राह्मणेषु यशो राजसु मा कुरु । यशो विश्येषु शूद्रेष्वहमस्मि यशस्त्वं⁷ स्वाहेत्यथैनावुदपात्रे⁸ ऽनुपरिप्लावयति⁹ विश्वा उत त्वया वयमित्येतया । तयोरन्य- १० तरमादाय दक्षिणे कर्णे आबध्नीत⁸ आयुष्यं वर्चस्यमित्येताभिः १ Thus (शुनिम्) M Ma Prm Pś and Ed.; शुनीम् EG; शुमिम् HB; शुनम् only Ks. २ Thus Pś; नामाग्रभैजषं Prm; नामाग्दृष्टीत्तमग्राष्टं E; नामग्दृष्टं M Ma BHG; नामाग्रहं, Ed. ३ •स्सिनम• M Ma HB; •सिनम• EG and Ed. ४ •र्वांर्जि all exc. G, which has rightly •र्वादि । ५ Thus the MSS.; पृतनाजि the Prayogas. ६ Thus Prm; चाभिखौया G; चाभिश्रीया Pś; चाभिषौर्या Pc; चाभि- श्रौर्या M Ma and Ed.; चाभिश्रौर्या E; चाभिश्रार्या BH. ७ Thus M Prm Pc G; यशस्तप Ma E, Ed.; यशस्तव Pś; यशस्त HB. ८ Thus M; •पात्रेणपरि• Ma E Prm, Ed.; •पात्रेणानुपिर• B; •पात्रेक्षनुपरि• H. ९ Thus HB; चाबध्नाति M Ma E Prayogas.

उत्तरा ततिः समावर्तनम्

Digitized by Madhuban Trust [ १७ । ४१, ४२ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ३२३

पञ्चभिरथैनमनुपरिवर्तयन्^१ ऋतुभिर्खातवैः संवत्सरस्य धाय- सा^२ तैस्त्वा सहानुकरोमीत्येवमेवोत्तरं प्रवर्तमाबध्नीते ' ऽथ स्रजं प्रतिमुञ्चते^३ ॥ ४१ ॥ शुभिके शिर आरोह शोभयन्ती मुखं मम । मुखँ ५ हि मस शोभय भूयासँ च भगं कुरु ॥ यां त्वा जहार जमदग्निः श्रद्धायै कामायान्यै^४ । तां लेमां प्रतिमुञ्चे^५ ऽहं^४ वर्चसे च भगाय चेति ' त्रैककुदेनाञ्जनेनाङ्क्ते यदाञ्जनं त्रैककुदं जातँ हिमवत उपरि । तेन वामाङ्क्ते मयि पर्वत- वर्चसमस्त्वित्यादर्शं परिपश्यते यन्मे मनः परागतमादर्शं परि- १० पश्यतः । इदं तन्मयि पश्याम्यायुष्यं वर्चस्यं मे अस्त्वित्यथोपा- नहावुपमुञ्चते द्यौरसीति दक्षिणे पादे पृथिव्यसीत्युत्तरे ' ऽथ दण्डमादत्ते सखा मा गोपायेति ' छत्रमादत्ते दिव्यो ऽसि सुपर्णो ऽन्तरिक्षान्मा पाहीति ' सो ऽथैवास्त आ नक्ष- त्राणामुदयादथोदितेषु नक्षत्रेषूपनिष्क्रम्य दिश उपतिष्ठते १५ देवैः षडुर्वीरुरु नः कृणोत विश्वे देवास इह वीरयध्व- मिति ' मा हास्महि प्रजाया मा तनूभिरिति नक्ष- त्राणि ' मा राधाम द्विषते सोम राजन्निति चन्द्रमसम् '

१ Thus M ; ॰वर्तयति Ma, Ed. ; ॰वर्तेनि H. २ धायसा MBH, Ed. ; धायया Ma ; यायसा E (from grantha ori- ginal!). ३ Thus M Ma E ; ॰मुच्यते B ; ॰मुष्यते H ; ॰मुञ्चति Ed. ४ Thus M Prm Ks Pś ; कामायान्ये Ma, Ed. ; राकाषान्यै HB. ५ Thus Prm G ; ॰मुंचतु Ma E ; ॰मुंच M ; ॰मुञ्चामि Ed.

CC-0. Public Domain. Vipin Kumar Collection, Deoband

वे रिषदित्यथ यदि ग्रामरथं करिष्यन्भवत्यप उपस्पृश्येमामभिमृशतीह धृतिरिह विधृतिरिह रन्तिरिह रमतिरिह रमतामित्यथास्मा आचार्यः कूर्चमाहारयति तं प्रदक्षिणं पर्यस्योदगावृत्त उपविशति पुरस्तादेनं प्रत्यञ्चमुपोहते राष्ट्रभृदस्याचार्यसन्दी मा त्वद्योषमित्यथास्मा उदकमाहारयति तेनास्य पादौ प्रक्षालयत्यवनेक्तुः पाणी संमृशति मयि महो मयि भगो मयि भर्गो मयि यश इत्यप उपस्पृश्य मयीन्द्रियं वीर्यमित्युतः प्रत्यात्मानं प्रत्यभिमृशते" Wait! Is it "मयीन्द्रियं वीर्यमित्युतः प्रत्यात्मानं प्रत्यभिमृशते"? Wait, could it be: "मयीन्द्रियं वीर्यमित्युभतः"? No, not उभतः. Wait, what if it's "मयीन्द्रियं वीर्यमित्युतः"? Wait, let's look at the letter again: Could it be "इत्यु..."? Wait, is that an 'त'? Wait, could it be "इत्युद्दिश्य"? No. Could it be "इत्युत्तरतः"? No. Wait, could it be "इत्यन्तः"?

प्रजानां कुर्वधिपतिं पशूनामिति ब्राह्मणः ' प्रियं पशूनां कुर्वधिपतिं प्रजानामिति राजन्यस्तस्मिँश्चेत्किंचिदापति- तग्ं स्यात्तदङ्गुष्ठेन च महानाम्न्या चोपसंगृह्येमां दिशं निरस्यति नेष्टाविद्धं कृन्तामि या ते घोरा तनूस्तया तमाविश यो ऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्म इत्य॑थाप उपस्पृश्य समुदायृत्य त्रिः प्राश्नाति प्राणे९ इदं³ ते बलिम् हरामि श्रेष्ठं माधिपतिं Wait, let's look closely at line 9: प्राश्नाति प्राणे९ इदं³ ते बलिम् हरामि श्रेष्ठं माधिपतिं Wait, after प्राणे, is it ९ or १ or २? It looks like a superscript ९ or १ with a curved top. But wait, look at footnote 3: ३ प्राणा MSS ; probably read प्राणेदं । And look at footnote 2: Wait, look at footnote 2: २ ०तन्निष्ठितं० MSS. Wait, where is २ in the text? Could प्राणे have ३ and इदं have

'? No, it's 'स'). Let's transcribe exactly what is printed.

Wait, look at 'द्यत्रो३': "विद्भ्यसौषीद्यत्रो३" -> wait, is that 'द्यत्रो' or 'द्यन्नो'? 'द्य' + 'त' with r-stroke? No, 'त्' + 'र' with o-matra: 'त्रो'! And then '३' (footnote 3).

Wait, let's check line 10: "विदभिषुणोतीत्यमृं४ तत्र विस्रवाण्य॑ꣳ ' सवसौ ब्राह्मणो नैक्षाय-" Wait, look at the number after त्यमृं: Is it 'त्यमृं४' or 'त्यमूं४'? Look at the vowel under 'म': it is a circle with an open bottom, or 'ऋ'? It is 'ऋ': 'त्यमृं'! And then footnote mark '४'.

Wait, look at line 11: "नानि वेद ' तं गमिष्यामि ' स म५ इमान्वर्णांन्त्संरोपयि- १०" Wait, look at "वर्णांन्त्संरोपयि-": Is it "वर्णांन्त्संरोपयि-" or "वर्णान्र्त्संरोपयि-" or "वर्णान्त्संरोपयि-"? Look at "वर्णांन्त्संरोपयि-

उत्तराततिः नैष्ट्यायन्यानि [१७ । ४५-४६ ।] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ३२७ च चतुर्दशभिर्ऋजीषमभिजुह्वति ' ते यत्रावभृथꣲ संप्रसिध्येयु- स्तान्नूयाद्ये १ नु राज्ञस्त्वचं भित्त्वा क्रूरं कृत्वेह ग्रावभिः । ॥ ४५ ॥ शमयित्वा नैष्ट्यायनैर्यन्त्येवैवं २ कृतागसः ॥ ये सोममसं- स्थाप्यापः संꣲसाद्य सोमिनः ३ । संस्थितो न इत्यायन्त्यमुचैना- ५ न्निन्दन्ति सः ॥ असिशूलैरुत्तुदन्ति यमस्य प्रतिष्ठादने । यो ऽशमयित्वा नैष्ट्यायनैरथ नाकमधिरोहति ॥ वायुर्भूत्वा पवते चिद्दिवं नाकमग्रमुत्तमम् । यः शमयित्वा नैष्ट्यायनैरथ नाकमधि- रोहति ॥ अध्वर्योर्यजमानस्य प्रतिप्रस्थातुरग्नीधः ४ । ब्रह्मणो होतुरुद्गातू राजैषां लोकमादत्ते न चाहौषुश्चतुर्दश ॥ ये १० चतुर्दश जुह्वति दध्न ५ एताः स्वाहुतीः । नैषां राजा लोक- मादत्ते न प्रजां नोत ६ वाजिनम् ॥ आप्याययन्तो राजानं ग्रावभिः क्रूरमृत्विजः । पयसा शमयन्तो ऽस्य जुह्वतैव चतुर्द- शेति ' ॥ ४६ ॥ चतुर्दशः ॥ अथ वै भवति ब्रह्मवादिनो वदन्ति स वै दर्शपूर्णमासौ १५ यजेत य एनौ सेन्द्रौ यजेतेति ' वैमृधः पूर्णमासे ऽनुनिर्वाप्यो ━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━ १ यो i. s. o. ये M. २ My conjecture ; ॰नैर्यन्त्येवैवं M ; ॰नैस्तान्वेवं, जान्नैवं, जात्वेवं the other MSS. ३ सौमिनः M. ४ Thus Be 7; ॰स्थातुराग्नीधः D Be; thus also but ॰ध्रः Be; स्थातोर्नेताग्नीधः M. ५ दध्न Be 7, दध्रा the other MSS. ६ नोन M : नोह the other MSS.