बौधायन श्रौतसूत्रम् (कृष्ण यजुर्वेद तैत्तिरीय शाखा - सम्पूर्ण प्रश्न एवं श्रौत-याग कल्प सटीक)

भवति॑ तेन पूर्णमासः सेन्द्र॑ ऐन्द्रं दध्यमावास्यायां॑ तेना- मावास्या सेन्द्रेति॑ केनो स्विदनौजानस्य सेन्द्रौ भवत इत्यै- न्द्राग्नेन पुरोडाशेनेत्येव ब्रूयादित्य॑थ वै भवति देवा वै यद्यज्ञे ऽकुर्वत तदसुरा अकुर्वत॑ ते देवा एतामिष्टिमपश्यन्नाग्ना- वैष्णवमेकादशकपालꣳ सरस्वत्यै चरुꣳ सरस्वते चरुं॑ तां ५ पौर्णमासꣳ सꣳस्थायानुनिर्वपन्त॑तो देवा अभवन्परासुरा॑ यो भ्रातृव्यवान्स्यात्स पौर्णमासꣳ सꣳस्थाप्यैतामिष्टिमनुनिर्वपेत्पौ- र्णमासेनेव वज्रं भ्रातृव्याय प्रहृत्याग्नावैष्णवेन देवताश्च यज्ञं च भ्रातृव्यस्य वृङ्क्त इति ब्राह्मणꣳ॑ स एष भ्रातृव्यवतो यथाकाम- प्रयोगो१॑ मिथुनान्पशून्त्सारस्वताभ्यां॑ यावदेवास्त्यास्ति तत्सर्वं १० वृङ्क्त इति ब्राह्मणम॑थ वै भवति ॥ ४७ ॥ पौर्णमासीमेव यजेत भ्रातृव्यान्नामावास्यामिति॑ स२ पौर्णमासौ पौर्णमासीमेव यजेत भ्रातृव्यान्नामवास्याꣳ॑ हत्वा भ्रातृव्यं नाप्याययतीति ब्राह्मणं॑ तदेतत्स्तरणावगधं वापरोध्यावगधं३ वेत्य॑थ वै भवति साकं प्रस्थायीयेन यजेत १५ पशुकाम इत्येतैर्यैष्या यक्ष्यमाण उपकल्पयत औदुम्बरं महत्याचं प्रभूतमाज्यमित्य॑थ देवस्य त्वा सवितुः प्रसव इति४ प्रतिपदं कृत्वाग्नेयमष्टाकपालं निर्वपत्यैन्द्रमेकादशकपालमैन्द्रꣳ

१ यथाकामंप्र० M. २ om. M. ३ परोध्यावगधं M, omitting वा : वापरोध्यावगधं all the other MSS. ४ इत्येवमेव M.

सांनाय्यं॑ प्रसिद्धमाग्नेयेन चरित्वाथैतरयोर्हविषोरौदुम्बरे महति पात्रे समवद्यन्नाहेन्द्रायोनुब्रूहीति महेन्द्रायेति वा यदि महेन्द्रयाजी भवति॑ महता पूर्णꣳ होतव्यमित्येतस्याक्र- म्याश्राव्याहेन्द्रं यजेति महेन्द्रमिति वा यदि महेन्द्रयाजी ५ भवति॑ वषट्कृते सहैव पात्रेण जुहोति॑ तृप्त एवैनमिन्द्रः प्रजया पशुभिस्तर्पयतीति ब्राह्मणमथ वै भवति दारुपात्रेण जुहोति॑ न हि मृन्मयमाहुतिमानश॑ औदुम्बरं भवत्यूर्ग्वा उदुम्बर ऊर्क् पशव॑ ऊर्जेवास्मा ऊर्जं पशूनवरुन्द्ध इति ब्राह्मणं॑ तदेतल्लभ्यावगधं¹ वा निर्वेदावगधं² वेत्यथ वै १० भवति ॥ ४८ ॥ नागतश्रीर्महेन्द्रं यजेत॑ त्रयो वै गतश्रियः शुश्रुवान्ग्रामणी राजन्यस्तेषां महेन्द्रो देवतेति॑ स³ यो³ ऽन

[३३०] बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ १७ । ४६, ५० । ]

पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेत्संवत्सरमेवैनं वृत्तं जघ्निवाग्ंसमग्नि- र्व्रतपतिर्व्रतमालम्भयति । ततो ऽधि कामं यजेतेति ब्राह्मणमथ वै भवति ॥ ४६ ॥ नासोमयाजी संनयेदनागतं वा एतस्य पयो यो ऽसो- मयाजी । यदसोमयाजी संनयेत्परिमोष एव सो ऽनृतं करो- ५ त्यथो परैव सिच्यते । सोमयाज्येव संनयेत्पयो वै सोमः पयः सांनाय्यं । पयसैव पय आत्मन्धत्त इति ब्राह्मणमथ वै भवति वि वा एतं प्रजया पशुभिरर्धयति वर्धयत्यस्य भ्रातृव्यं यस्य हविर्निरुप्तं पुरस्ताच्चन्द्रमा अभ्युदेति । त्रेधा तण्डुलान्त्रिभजेद्ये मध्यमाः स्युस्तानग्नये दात्रे पुरोडाशमष्टाक

[उत्तरा ततिः] [काम्या दर्शपूर्णमासाः]

[१७ । ५०, ५१ ।] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ३३१

प्रगल्भो ऽस्य जायते ' ऽनादृत्य तद्वे एव यजेत ' यज्ञमुखमेव पूर्वयालभते ' यजत उत्तरया ' देवता एव पूर्वयावरुन्द्ध द्धन्द्रियमुत्तरया ' देवलोकमेव पूर्वयाभिजयति मनुष्यलोक- ५ मुत्तरया ' भूयसो यज्ञक्रतूनुपैतीति ब्राह्मणमेव वै भवत्येषा वै सुमना नामेष्टिर्यमद्येजानं पश्चाच्चन्द्रमा अभ्युदेत्यस्मिन्नेवास्मै लोके ऽर्धुकं भवतीति ब्राह्मणमेव वै भवति ॥ ५० ॥ दाक्षायणयज्ञेन सुवर्गकामो यजेत ' पूर्णमासे संनयेन्मैत्रा- वरुण्यामिक्षयामावास्यायां यजेतेत्येतच्चेच्छा यक्ष्यमाण उप- कल्पयते ऽहतं वासो ' ऽथ पौर्णमास्या उपवसथे ऽग्नये व्रतपतये १० पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपति ' सा प्रसिद्धेष्टिः संतिष्ठते ' ऽथास्यैतदहरिन्द्राय वत्सा अपाकृता भवन्त्यैन्द्रं पयो दोहयि- त्वोपवसति सांनाय्यस्य वावृता तूष्णीं वोथ प्रातराग्नेयमष्टा- कपालं निर्वपत्यैन्द्रꣳ सांनाय्यꣳ ' सा द्विहविरिष्टिः संतिष्ठते ' ऽचैतदैन्द्रꣳ सांनाय्यꣳ समुपहूय भक्षयन्त्यथाहतं वासः परि- १५ धायापरपक्षं व्रतं चरति ' तस्यैतद्व्रतं नानृतं वदति न माꣳ- समश्नाति न स्त्रियमुपैति नास्य पल्पूलनेन वासः पल्पूलयन्त्यथ यामावास्यागच्छति१ तस्या उपवसथे ऽग्नये व्रतपतये पुरोडा- शमष्टाकपालं निर्वपति ' सा प्रसिद्धेष्टिः संतिष्ठते ' ऽथास्यै- तदहर्मित्रावरुणाभ्यां वत्सा अपाकृता भवन्ति ' मैत्रावरुणं पयो २० दोहयित्वोपवसति सांनाय्यस्य वावृता तूष्णीं वोथ प्रातराग्नेय-

१ All the MSS. exc. M om. the relative pronoun.

४३२ बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ १७ । ५१, ५२ । ] मष्टाकपालं निर्वपति मैत्रावरुणीमामिक्षाग्ं ' सा दिष्टविरिष्टिः संतिष्ठते ' वाजिनस्य काले वाजिनेन चरति ' निधत्ते वासो ' विसृजते व्रतं ' विसृष्टव्रत एतं १ पूर्वपक्षं भवत्यथ पौर्णमास्या- गच्छत्युत्सौदति व्रतपतिर्यदेवोर्ध्वं व्रतपतेस्तेन प्रतिपद्यते ' तदेतत्संवत्सरावगधग्ं २ सोमसग्ंस्थम् ३ ॥ ५१ ॥ ५ अथैदादध इत्याचक्षते ' समानं वाससश्च व्रतपतेश्च ' तयैन्द्रं पयो दोहयित्वोपवसति सांनाय्यस्य वावृता तूष्णीं वाथ प्रातराग्नेयमष्टाकपालं निर्वपत्यग्नीषोमीयमेकादशकपालमैन्द्रग्ं सांनाय्यग्ं ' सा चिष्टविरिष्टिः संतिष्ठते ' ऽथैतदैन्द्रग्ं सांनाय्यग्ं समुपहूय भक्षयन्ति ' तथाहतं वासः परिधायापरपक्षं व्रतं १० चरत्यागच्छत्यमावास्या ' ४ तस्या उपवसथे यजते ' तथा मैत्रावरुणं पयो दोहयित्वोपवसति सांनाय्यस्य वावृता तूष्णीं वाथ प्रातराग्नेयमष्टाकपालं निर्वपत्यैन्द्रमेकादशकपालं मैत्रा- वरुणीमामिक्षाग्ं ' सा चिष्टविरिष्टिः संतिष्ठते ४ ' वाजिनस्य काले वाजिनेन चरति ' निधत्ते वासो ' विसृजते व्रतं ' १५ विसृष्टव्रत एतं ५ पूर्वपक्षं भवत्यथ पौर्णमास्यागच्छत्युत्सौदति १ एवं M. २ Thus M ; ०रावगंधं Be ; ०राववाध्ये Be 7 BDU. ३ ०सग्ंस्था M. ४...४ Thus M only ; the other MSS. are partly defective, partly corrupt. ५ एवं M.

[उत्तरा ततिः काम्या दर्शपूर्णमासाः]

[ १७ । ५२-५४ ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ३३३

व्रतपतिर्यदेवोर्ध्वं व्रतपतेस्तेन प्रतिपद्यते ' तदेतत्संवत्सरावगधँ१ सोमसंस्थम्२ ' ॥ ५२ ॥ अथ चतुस्स्रक्रो भ्रातृव्यवतो यज्ञः ' समानं वासस्सहैव व्रतपतेश्च ' तथैवेन्द्रं पयो दोहयित्वोपवसति सांनाय्यस्य ५ वावृता तूष्णीं वोथ प्रातराग्नेयमष्टाकपालं निर्वपति सरस्वत उपाँशुयाजमग्नीषोमीयमेकादशकपालमैन्द्रँ सांनाय्यँ ' सा चतुर्हविष्टिः संतिष्ठते ' ऽथैतदैन्द्रँ सांनाय्यँ समुपह्वय भक्षयन्ति ' तथैवाहतं वासः परिधायापरपक्षं व्रतं चरत्या- गच्छत्यमावास्या ' नैवोपवसथे यजते ' तथैव मैत्रावरुणं पयो १० दोहयित्वोपवसति सांनाय्यस्य वावृता तूष्णीं वोथ प्रातराग्नेय- मष्टाकपालं निर्वपति सरस्वत्या उपाँशुयाजमैन्द्रमेकादश- कपालं मैत्रावरुणीमामिक्षाँ ' सा चतुर्हविष्टिः संतिष्ठते ' वाजिनस्य काले वाजिनेन चरति ' निधत्ते वासो ' विसृजते व्रतं ' विसृष्टव्रत एतं३ पूर्वपक्षं भवत्यथ पौर्णमास्यागच्छत्यु- १५ त्सोदति व्रतपतिर्यदेवोर्ध्वं व्रतपतेस्तेन प्रतिपद्यते ' तदेतत्संव- त्सरावगधँ१ सोमसंस्थम्२ ' ॥ ५३ ॥ स एष चतुस्स्रक्रो भ्रातृव्यवतो यज्ञः ' स यथा ह वा इदमनस्रतुस्स्रकं व्यवघ्नानमेत्येवँ४ ह वा एष एतेन यज्ञक्रतु-

१ Thus M ; ॰संवत्सरावगंधं Be; ॰संवत्सरावराध्यै the other MSS. २ ॰संस्थ्या M. ३ एवं M. ४ Thus M ; व्यवघ्नानं एत्ये॰ Be BU ; व्यवघ्नान एत्ये॰ Be 7 D.

नेद्धा पाप्मानं भ्रातृव्यं व्यवघ्नान एति । स एष वसिष्ठयज्ञः केशिद्यज्ञः सार्वसेनियज्ञो । वसिष्ठो ह यत्र सौदासानभिच- चारैवैर् हैनानभिचचार । केशी ह यत्र खाण्डिकमभिचचा- रैवैर् हैनमभिचचार । सार्वसेनिर्ह यत्र भ्रातृव्यानभिचचारैवैर् हैनानभिचचार । ॥ ५४ ॥ पञ्चदशः ॥ चातुर्मास्यैः सोमैर्यक्ष्यमाणो भवति । स द्वयान्संभारानुप- कल्पयत आग्निष्टोमिकाꣳश्च वैश्वदेवसंभाराꣳश्च¹ । स² पुरस्ता- त्फाल्गुन्यै वा चैत्र्यै वा पौर्णमास्या आमावास्येन हविषेष्ट्वा दीक्षते । तस्यापरिमिता³ दीक्षास्तिस्र उपसदः । स तथा राजानं क्रीणाति यथा मन्यते पौर्णमास्यै मे यज्ञिये⁴ ऽहन्सुत्या संपत्स्यत इति । तस्य तथा संपद्यते । प्रसिद्धेन कर्मणोपवसथा- देत्यथैतदहर्विश्वेभ्यो देवेभ्यो वत्सा अपाकृता भवन्ति । वैश्वदेवं पयो दोहयति सांनाव्यस्य वावृता तूष्णीं वोथ वसतीवरीः परिहृत्य पयाꣳसि विशिष्योपवसन्त्यथ प्रातस्त्रि- वृद्बर्हिꣳस्तदेकवदेव⁵ स्तृणात्यथाग्नेयं पशुमुपाकरोति । तस्य वैश्वदेव उपालम्भ्यो भवति । तस्य प्रातःसवनीयाननुवर्तन्ते वैश्वदेवहवीꣳषि । प्रैषवन्तः सवनीया । अनुब्रूहि यजेतीतरे-

१ Thus MD Be 7; वैश्वदेविकसंभा० Be BU. २ Thus M; स om. B Be; पुरस्तात् om. B Be 7 DU. ३ Thus M Be 7; तस्या ऽपरि० Be BUD. ४ Thus MDU; यज्ञीये the other MSS. ५ भवति Be BU ins. after बर्हिष् ।

५५- उत्तरा ततिः चातुर्मास्याः सोमाः Digitized by Madhuban Trust [ १० । ५५, ५६ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ३३५ षाग् हविषामृ॑जुधा त्रिवृदग्निष्टोमः संतिष्ठते । पुरस्ताद्धाना- सोमानां वाजिनेन चरति । समानं कर्मावभृथात्प्रसिद्धो ऽवभृथ । उदयनीयेष्ट्येष्ट्वा मैत्रावरुणीं वशामुपाकरोति । तस्यै द्यावापृथिव्योपालम्भ्या भवति । तयोः प्रसिद्धं वपाभ्यां चरित्वा पशुपुरोडाशौ निर्वपति । संतिष्ठते यथा द्विपशुः पशुबन्धस्तथोथ पौर्णमासवैमृधाभ्यामिष्ट्वोक्तमेतद्यथातश्चतुर्षु मासेषु ॥ ५५ ॥ वरुणप्रघासाभ्याग् सोमाभ्यां यक्ष्यमाणो भवति । दीक्षते । तस्यापरिमिता दीक्षा द्वादशोपसदः । स तथा राजानं क्रीणाति यथा मन्यते पौर्णमास्यै मे यज्ञिये¹ ऽहन्द्वितीयमहः संपत्स्यत इति । तस्य तथा संपद्यते । प्रसिद्धेन कर्मणोपवस- थादेत्य॑थास्यैतदहरेवावरुद्धा वत्सा अपाकृता भवन्ति । मारुतं पयो दोहयति सांनाव्यस्य वावृता तूष्णीं वोथ वसन्तीवरीः परिहृत्य पयाꣳसि विशिष्योपवसन्त्यथ प्रातराग्नेयं पशुमुपा- करोति । तस्य मारुत उपालम्भ्यो भवति । तस्य प्रातःसवनी- याननुवर्तन्ते सप्त वरुणप्रघासहवीꣳषि । स यत्र प्रातःसवने धिष्ण्यान्विहरति तदजस्रं मार्जालीयं करोति । समासन्नेषु हविःषु गार्हपत्ये करम्भपात्राण्यभिपर्यग्निकृत्वा तैर्मार्जालीये प्रचरति । प्रैषवन्तः सवनीया । अनुब्रूहि यजेतीतरेषाग् हविषामृ॑जुधा पञ्चदश उक्थ्यः संतिष्ठते । ऽहीनसंततिं करो- १ Thus MDU ; यज्ञीये the other MSS.

"anubrūhi yajetaitayor haviṣoḥ" or "anubrūhi yajetau": In Caland's BSS, vol. 2, page 336: Let's trace: "anubrūhi yajetāv itarayor haviṣoḥ sviṣṭakṛt saptadaśa ukthyaḥ saṃtiṣṭhate" Wait, does it say haviṣoḥ sviṣṭakṛta? Wait, look at the letters in line 6: अनुब्रूहि यजेतौतरयोर्हविषो Then: Wait, look at the letters: स्त्स्वेजुधा? No, look: स् + तु? No, स् + वि = स्वि! Wait, the वि has a loop? Wait, what is the mark ABOVE the word? Is it ऽ with ८? Wait, could it be a stamp or a smudge from the other side of the page? Wait, look at the paper: the paper has bleed-through! Is it bleed-through from the back of the page (page 335)? Let's check! On page 335, what is on the other side? Wait, it's right in that spot: line 6 from the top. Wait, on page

सूत्रम् text online in our vast training data! Let's recall the exact sutra: Baudhayana Srautasutra, chapter 17, section 57 (or Adhyaya 57 of Praśna 17): The volume is Volume II (or III) of Caland's edition, page 337! YES! Page 337! Look at the top right of the page: "३३७" (337)! Top left: "[ १७ । ५७ । ]" Chapter 17, Khanda 57! Page 337 of Caland's Bibliotheca Indica edition! Now, what is on page 337 of Caland's Baudhayana Śrautasūtram? Let's search memory for: "Caland Baudhayana Srautasutra" page "337" or "17.57": Text: "तस्यानोकवत उपालम्भ्यो भवति । तस्य प्रातःसवनीयाननुवर्तत आनीकवतः । प्रैषवन्तः सवनीया । अनुब्रूहि यजेत्यानीकवतस्य । माध्यंदिनीयाननुवर्तते सांतपनः । प्रैषवन्तः सवनीया । अनुब्रूहि यजेति सांतपनस्... " Wait! What is that word in Caland? Is it: "संर्जुधैकविꣳश"?

उपाळंभ्यो Be U.(in footnote:सौर्योपाळंभ्याvsसौर्य उपाळंभ्यो). And after तस्यै: footnote 2: तस्यै२. After सौर्य्युपालम्भ्या: footnote 3: सौर्य्युपालम्भ्या३. Wait, is there a stroke after उपाकरोति॑`? Yes!

Line 19:
`भवति॑ तयोः प्रसिद्धं वपाभ्यां चरित्वा पशुपुरोडाशौ`
`भवति॑` has a stroke.

Now Footnotes:
Line 20 (Footnote 1):
`१ Thus Be 7; •कर्मण्योपा• Be; •कर्मण उपाळं भ्यो M.`
Wait, look at the dot before कर्म:
`•कर्मण्योपा•` -> it is an open circle `◦` or bullet `•`? In Caland's editions, it's typically an open ring `॰` or bullet `•` or circle `०`. Looking closely, it is a hollow circle `०` or bullet `•`? It is `०कर्मण्योपा०` or `•कर्मण्योपा•`?
Let's zoom in on footnote 1:
`१ Thus Be 7; ॰कर्मण्योपा॰ Be; ॰कर्मण उपाळंभ्यो M.`
Wait, look at the circles

above it: र्ऋजुधा!

Now look at line 20: संतिष्ठते ' समानमुत्तरं कर्म यथा द्विरात्रे तथोऽथातश्चतुर्षु Wait, is there a space: तथो ऽथातश्चतुर्षु or तथोऽथातश्चतुर्षु? In line 20: तथो (tatho) followed by ऽथातश्चतुर्षु (no space, or very tight). Line 21: मासेषु ॥ ५६ ॥ Wait! Is that ५६ or ५९? In line 2: ॥ ५८ ॥ In line 21: ॥ ५६ ॥ or ॥ ५९ ॥? Look at the devanagari digit in line 21: It has a loop at the bottom, like ९ (9)! Wait, look at the page header: [ १७ । ५८, ५६ । ] -- wait, the header says: [ १७ । ५८, ५६ । ] or [ १७ । ५८, ५९ । ]? Look at the digit: It is ५, then a digit that looks like a Devanagari ९ (in older fonts, 9 often resembles an inverted or curved 6/9, but here look at the digit: In line 2: ५८ (58). In line 21: ५९ (59) or ५६ (56)? Wait, look at the top left header:

Digitized by Madhuban Trust ३४० बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ १७ । ६०, ६१ । ]

साकमेधेन सोमेन यक्ष्यमाणो भवति । दीक्षते । तस्या- परिमिता दीक्षाः षडुपसदः । स तथा राजानं क्रीणाति यथा मन्यते पौर्णमास्यै मे यज्ञिये ऽहन्सुत्या संपत्स्यत इति । तस्य तथा संपद्यते । प्रसिद्धेन कर्मणोपवसथादेत्यथ वसती- वरीः परिहृत्य पयांसि विशिष्योपवसत्यथ प्रातराग्नेयं पशु- ५ मुपाकरोति । तस्यानीकवतः क्रैडिनः प्राजापत्यस्तूपर इत्युपा- लम्भ्या भवन्ति । तस्य प्रातःसवनीयाननुवर्तत आनीकवतः । प्रैषवन्तः सवनीया । अनुब्रूहि यजेत्यानीकवतस्य । माध्यंदि- नीयाननुवर्तते सांतपनः । प्रैषवन्तः सवनीया । अनुब्रूहि यजेति सांतपनस्य । तृतीयसवनीयाननुवर्तन्ते१ गृहमेधीय- १० प्रभृतीनि महाहवूंषि । स यत्र तृतीयसवने धिष्ण्या- न्विहरति तदजस्रं मार्जालीयं करोति । महाहविर्भिस्संस्थित्या गार्हपत्ये महापितृयज्ञहवूंषि श्रपयित्वा तैर्मार्जालीये प्रच- रति२ । प्रैषवन्तः सवनीया । अनुब्रूहि यजेतीतरेषां हवि- षामृजुधा ज्योतिरुक्थ्यः संतिष्ठते । समानमुत्तरं कर्म यथा १५ चित्रात्रे तथा । स उवेव३ शुनासीरीयः । ॥ ६० ॥ सप्तदशः ॥ अथातो महायज्ञ इत्याचक्षते । ज्योतिरतिरात्र इत्येक आहुर्दीक्षते । तस्यापरिमिता दीक्षा द्वादशोपसदः । स तथा

१ Thus MD; ॰वर्तते the other MSS. २ ॰रंति Be Be 7 DU. ३ Thus M; उंडोन Be 7; उष्येव Be BDU. ४ Thus M Be BU Keś. ; महापिष्टयज्ञ Be 7 D.

CC-0. Public Domain. Vipin Kumar Collection, Deoband

राजानं क्रीणाति यथा मन्यते पौर्णमास्ये मे यज्ञिये ऽहन्सुत्या संपत्स्यत इति । तस्य तथा संपद्यते । प्रसिद्धेन कर्मणोपवसथा- देत्यैषास्यैतदहस्त्वया वत्सा अपाकृता भवन्ति विश्वेभ्यो देवेभ्यो मरुद्भ्यो वरुणायेति । त्रयं पयो दोहयति सांनाव्यस्य वावृता तूष्णीं वाथ वसतीवरीः परिहृत्य पयाꣳषि विशिष्योप- वसन्त्यथ १प्रातस्स्विष्टद्वर्हिस्दैकवदेव२ तृतीयाद्याग्नेयं पशुमुपा- करोति । तस्य वैश्वदेवो मारुतो वारुण आनीकवतः क्रैडिनः प्राजापत्यस्तूपर ऐन्द्र ऋषभ इत्युपाळम्भ्या भवन्ति । तस्य प्रातःसवनीयाननुवर्तन्ते वैश्वदेवहवीꣳषि । प्रैषवन्तः सवनीया । अनुब्रूहि यजेतीतरेषाꣳ हविषां । माध्यंदिनीयाननुवर्तन्ते सर्वाणि वरुणप्रघासहवीꣳषि ॥ ६१ ॥

महाहविर्भिश्चरित्वा गार्हपत्ये महापितृयज्ञहवीꣳषि श्रपयित्वा तैर्मार्जालीये प्रचरति॑ प्रैषवन्तः सवनीया॑ अनुब्रूहि यजे- तीतरेषाꣳ हविषामृजुधा ज्योतिरतिरात्रः संतिष्ठते॑ पुरस्ता- द्धानासोमानां वाजिनैश्चरित्वा त्रैयम्बकैश्चरति¹ समानं कर्मा- वभृथाद्यैतस्मिन्नवभृथ उपाददते वारुण्ये निष्कासं तुषा- ५ निति॑ वारुणस्य वारुण्यामिक्षावदानीया भवत्यैलौषेण सह तुषान्संप्रकिरन्ति² प्रसिद्धो ऽवभृथ॑ उदयनीययेष्ट्वा मैत्रा- वरुणीं वशामुपाकरोति॑ तस्यै द्यावापृथिव्या काया वैश्वकर्मणी सौरत्युपालम्भ्या भवन्ति॑ तासां प्रसिद्धं वपाभिश्चरित्वा पशुपुरोडाशान्निर्वपति॑ ताननुवर्तन्त आदित्यप्रभृतीनि १० शूनासीरीयहवीꣳषि॑ प्रैषवन्तः पशुपुरोडाशा॑ अनुब्रूहि यजेतीतरेषाꣳ हविषाꣳ॑ संतिष्ठते यथा पञ्चपशुः पशुरनुबन्ध्यस्त- र्थोथ पौर्णमासवैमृधाभ्यामिष्ट्वा यजमानायतन उपविश्य त्रेण्या शलल्या लोहितायसस्य च क्षुरेण शीर्षण्नि च वर्तयते परि च वपते पुरस्तादेवाग्रे ऽथ दक्षिणतो ऽथ पश्चादथोत्तरतो १५ ऽथोपरिष्टात्संतिष्ठन्ते चातुर्मास्याः सोमाः संतिष्ठन्ते चातुर्मास्याः सोमाः॑ ॥ ६२ ॥ अष्टादशः ॥ ॥ इति सप्तदशः प्रश्नः³ ॥

१ त्र्यंबकै० MSS. २ ०किरति M. ३ अथ ( r. इति ) बौधायन उत्तरततिसूत्रे प्रथमः प्रश्नः U.

एकाहाः - बृहस्पतिसवः [ १८ । १ ] Digitized by Madhuban Trust बौधायनश्रौतसूत्रम् ३४३ बृहस्पतिसवेन यक्ष्यमाणो भवति । स उपकल्पयते ऽश्व- चतुस्त्रिंशता दक्षिणाः कृष्णाजिनं सुवर्णरजतौ च रुक्मौ पर्णमयं पात्रमाज्यमभिषेचनार्थाय वै ब्राह्मणं भवति परिस्रजी श्वेता भवत्यरुणो मिर्मिरस्त्रिशुक्र इत्येष ह वै परिस्रजी यः ५ खलतिः परिक्लेश्यो१ । ऽथ२ हैष मिर्मिरो यः शुक्लो विक्लिध- स्तिलकवान्व्यङ्गाक्षो२ । ऽथ हैष त्रिशुक्रो यस्त्रिवेदो३ । दीक्षते । तस्यैकद्रौणस्य सोमं क्रीणन्ति । तिस्र उपसदस्तायते त्रिवृदग्निष्टोमो रथंतरसामा प्रवर्ग्यवान्प्रायणीयश्चैक स्तोमः । प्रज्ञातं देवसुवाग् हविषां करणं । तस्य बार्हस्पत्यो४ ऽतिग्राह्यः । १० बार्हस्पत्यः पशुरुपालम्भ्यः । समानमाभिषेकस्य कालादभिषेकस्य काले यजमानायतने कृष्णाजिनं प्राचीनग्रीवमुत्तरलोमोप- स्तृणाति । तद्यजमानं प्राञ्चमुपवेश्य सुवर्णरजताभ्याग् रुक्माभ्यां पर्युपास्य पर्णमये पात्र आज्यमानीयाभिषिञ्चति बृहस्पतिः प्रथमं जायमानो महो ज्योतिषः परमे व्योमन् । सप्तास्यस्तु- १५ विजातो रवेण वि सप्तरश्मिरधमत्तमाग्ंसि ॥ देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे ऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्याग् सरस्वत्यै वाचो यन्तुर्यन्त्रेण बृहस्पतिसवेनाभिषिञ्चामीति । समुन्मृष्टे समुत्क्रो- शन्तीति५ समानमा मुखस्य विमार्जनात् ॥ १ ॥ १ Thus MB Be; परिक्लेश्य the other MSS. २ Thus D ; तिलकवा० M Be 7 U ; तौलकवा० Be ; तौलकावा० B. ३ Thus M ; चिवेदौ the other MSS. ४ Thus M Be 7 D ; ॰पत्यश्चातिपा० Be BU. ५ M reads : समुत्क्रोशन्त्यभ्यषेचयतायमसो + बृहस्पतिसवेनेति । CC-0. Public Domain. Vipin Kumar Collection, Deoband

तृतीयसवने सन्नेषु नाराशꣳसेषु॑ माध्यंदिन एवWait! Look atदशा: What is after दशा? Is it दशाꣳस्तृतीयसवनेorदशास्तृतीयसवने? Look at line 3: दशाfollowed by a small subscript/superscript character? Wait! Look closely at:दशाWait, is there a jihvamuliya/upadhmaniya or candrabindu? Look at the character: it looks like a small hook underशाor a subscript? Wait, no:द शा स ् तृ- wait, the subscript underशा? Wait! That is a numeral or a letter? Ah! Look at line 2: ...नाराशꣳसेष्वष्टा-Line 3:दशाꣳस्तृतीयसवने? Wait, look at the glyph: द श ाUnderशाthere is a curl, wait, is that a Virama, orट? No, it's दशास्तृतीयसवनेwhereस्is written below? Wait! Look atस्तृ: There is सwithतandृ: स्तृ. What is that thing under दशा`? Wait, let

[ १८ । २, ३ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ३४५ राजा राजसूयेन यक्ष्यमाण आध्यायति¹ त्रिषु वर्णेष्वभिषिक्ते- ष्वध्यभिषिच्येय² पुरोहिते स्थपतौ सूत इति । पुरोहितो दीक्षते । तस्य तिस्रो दीक्षास्तिस्र उपसदः । समानमाभिषेकस्य कालादभिषेकस्य काले शुक्रामन्थिनोः सꣳस्रावेणाभिषिञ्चति । ५ चतुष्टोम एष भवति ।॥ २ ॥ स्थपति³ स्थपतिसवेन यक्ष्यमाणो भवति स उपकल्पयत आर्षभं चर्म सुवर्णरजतौ च रुक्मावौदुम्बरं पात्रं दध्यभिषेच- नाय । दीक्षते । तस्य तिस्रो दीक्षास्तिस्र उपसद । आग्नेयस्य मारुती पृश्निः पष्ठौह्युपालम्भ्या भवति । सप्त हवीꣳषि १० प्रातःसवनीयाननुवर्तन्ते यदाग्नेयो भवत्यग्निसुखाद्वाद्धिरित्ये- तानि । समानमाभिषेकस्य कालादभिषेकस्य काले यजमाना- यतन आर्षभं चर्म प्राचीनग्रीवमुत्तरलोमोपस्तृणाति । तद्यज- मानं प्राञ्चमुपवेश्य सुवर्णरजताभ्याꣳ रुक्माभ्यां पर्युपास्यौदुम्बरे पात्रे दध्यान्येनाभिषिञ्चति देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे ऽश्विनो- १५ र्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्याꣳ सरस्वत्यै वाचो यन्तुर्यन्त्रेण स्थपतिसवेनाभिषिञ्चामीति । समुन्मृष्टे समुत्क्रोशन्तीति समानमा मुखस्य विमार्जनात् । एष स्थपतिसवः सप्तदशो ऽग्निष्टोम । एष एव स्थपतिसव । एष वैश्यसव⁴ । एष ग्रामसवो । मासा हैनेनातः⁵ पूर्वमीजिरे ।॥ ३ ॥

१ •ध्यायतीति M. २ Thus MD Be 7; •षिच्येणु Be BU. ३ om. Be BU. ४ वैश्यस्य सव Be 7. ५ i. s. o. अतः Be 7 अज, D अजं । 44

सूतः१ सूतसवेन यक्ष्यमाणो भवति स उपकल्पयते कृष्णाजिनꣳ सुवर्णरजतौ च रुक्मौ पर्णमयं पात्रꣳ हिरण्यं घृतमभिषेचनाय ' दीक्षते ' तस्य तिस्रो दीक्षास्तिस्र उप- सदो ' ऽष्टौ हवीꣳषि प्रातःसवनीयाननुवर्तन्ते यदाग्नेयो भवत्याग्नेयो वै ब्राह्मण इत्येतानि ' समानमाभिषेकस्य ५ कालादभिषेकस्य काले यजमानायतने कृष्णाजिनं प्राचीन- ग्रीवमुत्तरलोमोपस्तृणाति ' तद्यजमानं प्राञ्चमुपवेश्य सुवर्ण- रजताभ्याꣳ रुक्माभ्यां पर्युपास्य पर्णमये पात्रे घृतमानीय हिरण्येनोत्पूयाभिषिञ्चति देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे ऽश्विनो- र्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्याꣳ सरस्वत्यै वाचो यन्तुर्यन्त्रेण सूतस- १० वेनाभिषिञ्चामीति ' समुन्मृष्टे समुत्क्रोशयन्तीति समानमा मुखस्य विमार्जनात्स' एष सूतसवः सप्तदशो ऽग्निष्टोम ' एष एव सूतसव ' एष ग्रामणीसव२ ' एष ऋतसव ' ऋतवो ह्येनेनातः पूर्वमीजिरे ' ॥ ४ ॥ प्रथमः ॥ सोमसवेन यक्ष्यमाणो भवति स उपकल्पयते सौमीꣳ १५ सूतवशां कृष्णाजिनꣳ सुवर्णरजतौ च रुक्मौ पर्णमयं पात्रं पयो ऽभिषेचनायाथ वै ब्राह्मणं भवति यत्किंच राजसूयमृते सोमं तत्सर्वं भवतीति ' स आमावास्येन हविषेष्ट्वाद्यावच्छान्यानु- मतप्रभृतिभिरेति संवत्सरं चातुर्मास्यैः सहेन्द्रतुरीयप्रभृतिभिरथ रत्निनाꣳ हविर्भिर्यजते ' ऽथ देवसुवाꣳ हविर्भिर्यजते ' २०

१ om. M. २ ग्रामणि• M Be.

ऽथैताꣳ क्षौमीꣳ सूतवशामालभते¹ ' । तस्या असमुदिते यजमानायतने कृष्णाजिनं प्राचीनग्रीवमुत्तरलोमोपस्तृणाति ' तद्यजमानं प्राञ्चमुपवेश्य सुवर्णरजताभ्याꣳ रुक्माभ्यां पर्युपास्य पर्णमये पात्रे पय आनीयाभिषिञ्चत्यषाढं² युत्सु पृतनासु पप्रिꣳ सुवर्षाꣳप्स्वां वृजनस्य गोपाम् । भरेषुजाꣳ सुचितिꣳ सुश्रवसं जयन्तं त्वामनु मदेम सोम ॥ देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे ऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्याꣳ सरस्वत्यै वाचो यन्तुर्यन्त्रेण सोमसवेनाभिषिञ्चामीति ' सम्मृष्टे सम्मुक्षोन्नौतीति समा- नया मुखस्य विमार्जनाद्यꣳ सꣳसृपाꣳ हविर्भिर्यजते ' ऽथ पञ्चहविषा दिशामवेष्ट्या यजते ' ऽथ द्विपशुना पशुबन्धेन यजते ' ऽथ सात्यदूतानाꣳ हविर्भिर्यजते ' ऽथ पूर्वैः प्रयुजाꣳ हविर्भिर्यजते ' ऽथ पौर्णमासवैमृधाभ्यामिष्ट्वोत्तरैः प्रयुजाꣳ हविर्भिर्यजते ' ऽथ देविकाहविर्भिर्यजते ' ऽथ त्रैधातवीया यजते ' ऽथ सौत्रामण्या यजते ' संतिष्ठते सोमसवो ऽर्ध- चतुर्दशैर्मासैः ' ॥ ५ ॥ पृथिसवेन³ यक्ष्यमाणो भवति स उपकल्पयते रोहितं चर्मानडुहꣳ सुवर्णरजतौ च रुक्मावौदुम्बरं द्रोणं चतुःस्रक्ति चतुष्टयीरपो दिग्भ्यः संभृता⁴ ' अथ वै ब्राह्मणं भवति

१ ॰भते MD Be UB ; ॰भेत Be 7. २ The mantra is abbreviated in all the MSS. ३ पृथिषि० M, पृथिषौ Be every time in this kh. ४ Thus M Be ; समाभृता the other MSS.