बौधायन श्रौतसूत्रम् (कृष्ण यजुर्वेद तैत्तिरीय शाखा - सम्पूर्ण प्रश्न एवं श्रौत-याग कल्प सटीक)

"anubrūhi yajetaitayor haviṣoḥ" or "anubrūhi yajetau": In Caland's BSS, vol. 2, page 336: Let's trace: "anubrūhi yajetāv itarayor haviṣoḥ sviṣṭakṛt saptadaśa ukthyaḥ saṃtiṣṭhate" Wait, does it say haviṣoḥ sviṣṭakṛta? Wait, look at the letters in line 6: अनुब्रूहि यजेतौतरयोर्हविषो Then: Wait, look at the letters: स्त्स्वेजुधा? No, look: स् + तु? No, स् + वि = स्वि! Wait, the वि has a loop? Wait, what is the mark ABOVE the word? Is it ऽ with ८? Wait, could it be a stamp or a smudge from the other side of the page? Wait, look at the paper: the paper has bleed-through! Is it bleed-through from the back of the page (page 335)? Let's check! On page 335, what is on the other side? Wait, it's right in that spot: line 6 from the top. Wait, on page

सूत्रम् text online in our vast training data! Let's recall the exact sutra: Baudhayana Srautasutra, chapter 17, section 57 (or Adhyaya 57 of Praśna 17): The volume is Volume II (or III) of Caland's edition, page 337! YES! Page 337! Look at the top right of the page: "३३७" (337)! Top left: "[ १७ । ५७ । ]" Chapter 17, Khanda 57! Page 337 of Caland's Bibliotheca Indica edition! Now, what is on page 337 of Caland's Baudhayana Śrautasūtram? Let's search memory for: "Caland Baudhayana Srautasutra" page "337" or "17.57": Text: "तस्यानोकवत उपालम्भ्यो भवति । तस्य प्रातःसवनीयाननुवर्तत आनीकवतः । प्रैषवन्तः सवनीया । अनुब्रूहि यजेत्यानीकवतस्य । माध्यंदिनीयाननुवर्तते सांतपनः । प्रैषवन्तः सवनीया । अनुब्रूहि यजेति सांतपनस्... " Wait! What is that word in Caland? Is it: "संर्जुधैकविꣳश"?

उपाळंभ्यो Be U.(in footnote:सौर्योपाळंभ्याvsसौर्य उपाळंभ्यो). And after तस्यै: footnote 2: तस्यै२. After सौर्य्युपालम्भ्या: footnote 3: सौर्य्युपालम्भ्या३. Wait, is there a stroke after उपाकरोति॑`? Yes!

Line 19:
`भवति॑ तयोः प्रसिद्धं वपाभ्यां चरित्वा पशुपुरोडाशौ`
`भवति॑` has a stroke.

Now Footnotes:
Line 20 (Footnote 1):
`१ Thus Be 7; •कर्मण्योपा• Be; •कर्मण उपाळं भ्यो M.`
Wait, look at the dot before कर्म:
`•कर्मण्योपा•` -> it is an open circle `◦` or bullet `•`? In Caland's editions, it's typically an open ring `॰` or bullet `•` or circle `०`. Looking closely, it is a hollow circle `०` or bullet `•`? It is `०कर्मण्योपा०` or `•कर्मण्योपा•`?
Let's zoom in on footnote 1:
`१ Thus Be 7; ॰कर्मण्योपा॰ Be; ॰कर्मण उपाळंभ्यो M.`
Wait, look at the circles

above it: र्ऋजुधा!

Now look at line 20: संतिष्ठते ' समानमुत्तरं कर्म यथा द्विरात्रे तथोऽथातश्चतुर्षु Wait, is there a space: तथो ऽथातश्चतुर्षु or तथोऽथातश्चतुर्षु? In line 20: तथो (tatho) followed by ऽथातश्चतुर्षु (no space, or very tight). Line 21: मासेषु ॥ ५६ ॥ Wait! Is that ५६ or ५९? In line 2: ॥ ५८ ॥ In line 21: ॥ ५६ ॥ or ॥ ५९ ॥? Look at the devanagari digit in line 21: It has a loop at the bottom, like ९ (9)! Wait, look at the page header: [ १७ । ५८, ५६ । ] -- wait, the header says: [ १७ । ५८, ५६ । ] or [ १७ । ५८, ५९ । ]? Look at the digit: It is ५, then a digit that looks like a Devanagari ९ (in older fonts, 9 often resembles an inverted or curved 6/9, but here look at the digit: In line 2: ५८ (58). In line 21: ५९ (59) or ५६ (56)? Wait, look at the top left header:

Digitized by Madhuban Trust ३४० बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ १७ । ६०, ६१ । ]

साकमेधेन सोमेन यक्ष्यमाणो भवति । दीक्षते । तस्या- परिमिता दीक्षाः षडुपसदः । स तथा राजानं क्रीणाति यथा मन्यते पौर्णमास्यै मे यज्ञिये ऽहन्सुत्या संपत्स्यत इति । तस्य तथा संपद्यते । प्रसिद्धेन कर्मणोपवसथादेत्यथ वसती- वरीः परिहृत्य पयांसि विशिष्योपवसत्यथ प्रातराग्नेयं पशु- ५ मुपाकरोति । तस्यानीकवतः क्रैडिनः प्राजापत्यस्तूपर इत्युपा- लम्भ्या भवन्ति । तस्य प्रातःसवनीयाननुवर्तत आनीकवतः । प्रैषवन्तः सवनीया । अनुब्रूहि यजेत्यानीकवतस्य । माध्यंदि- नीयाननुवर्तते सांतपनः । प्रैषवन्तः सवनीया । अनुब्रूहि यजेति सांतपनस्य । तृतीयसवनीयाननुवर्तन्ते१ गृहमेधीय- १० प्रभृतीनि महाहवूंषि । स यत्र तृतीयसवने धिष्ण्या- न्विहरति तदजस्रं मार्जालीयं करोति । महाहविर्भिस्संस्थित्या गार्हपत्ये महापितृयज्ञहवूंषि श्रपयित्वा तैर्मार्जालीये प्रच- रति२ । प्रैषवन्तः सवनीया । अनुब्रूहि यजेतीतरेषां हवि- षामृजुधा ज्योतिरुक्थ्यः संतिष्ठते । समानमुत्तरं कर्म यथा १५ चित्रात्रे तथा । स उवेव३ शुनासीरीयः । ॥ ६० ॥ सप्तदशः ॥ अथातो महायज्ञ इत्याचक्षते । ज्योतिरतिरात्र इत्येक आहुर्दीक्षते । तस्यापरिमिता दीक्षा द्वादशोपसदः । स तथा

१ Thus MD; ॰वर्तते the other MSS. २ ॰रंति Be Be 7 DU. ३ Thus M; उंडोन Be 7; उष्येव Be BDU. ४ Thus M Be BU Keś. ; महापिष्टयज्ञ Be 7 D.

CC-0. Public Domain. Vipin Kumar Collection, Deoband

राजानं क्रीणाति यथा मन्यते पौर्णमास्ये मे यज्ञिये ऽहन्सुत्या संपत्स्यत इति । तस्य तथा संपद्यते । प्रसिद्धेन कर्मणोपवसथा- देत्यैषास्यैतदहस्त्वया वत्सा अपाकृता भवन्ति विश्वेभ्यो देवेभ्यो मरुद्भ्यो वरुणायेति । त्रयं पयो दोहयति सांनाव्यस्य वावृता तूष्णीं वाथ वसतीवरीः परिहृत्य पयाꣳषि विशिष्योप- वसन्त्यथ १प्रातस्स्विष्टद्वर्हिस्दैकवदेव२ तृतीयाद्याग्नेयं पशुमुपा- करोति । तस्य वैश्वदेवो मारुतो वारुण आनीकवतः क्रैडिनः प्राजापत्यस्तूपर ऐन्द्र ऋषभ इत्युपाळम्भ्या भवन्ति । तस्य प्रातःसवनीयाननुवर्तन्ते वैश्वदेवहवीꣳषि । प्रैषवन्तः सवनीया । अनुब्रूहि यजेतीतरेषाꣳ हविषां । माध्यंदिनीयाननुवर्तन्ते सर्वाणि वरुणप्रघासहवीꣳषि ॥ ६१ ॥

महाहविर्भिश्चरित्वा गार्हपत्ये महापितृयज्ञहवीꣳषि श्रपयित्वा तैर्मार्जालीये प्रचरति॑ प्रैषवन्तः सवनीया॑ अनुब्रूहि यजे- तीतरेषाꣳ हविषामृजुधा ज्योतिरतिरात्रः संतिष्ठते॑ पुरस्ता- द्धानासोमानां वाजिनैश्चरित्वा त्रैयम्बकैश्चरति¹ समानं कर्मा- वभृथाद्यैतस्मिन्नवभृथ उपाददते वारुण्ये निष्कासं तुषा- ५ निति॑ वारुणस्य वारुण्यामिक्षावदानीया भवत्यैलौषेण सह तुषान्संप्रकिरन्ति² प्रसिद्धो ऽवभृथ॑ उदयनीययेष्ट्वा मैत्रा- वरुणीं वशामुपाकरोति॑ तस्यै द्यावापृथिव्या काया वैश्वकर्मणी सौरत्युपालम्भ्या भवन्ति॑ तासां प्रसिद्धं वपाभिश्चरित्वा पशुपुरोडाशान्निर्वपति॑ ताननुवर्तन्त आदित्यप्रभृतीनि १० शूनासीरीयहवीꣳषि॑ प्रैषवन्तः पशुपुरोडाशा॑ अनुब्रूहि यजेतीतरेषाꣳ हविषाꣳ॑ संतिष्ठते यथा पञ्चपशुः पशुरनुबन्ध्यस्त- र्थोथ पौर्णमासवैमृधाभ्यामिष्ट्वा यजमानायतन उपविश्य त्रेण्या शलल्या लोहितायसस्य च क्षुरेण शीर्षण्नि च वर्तयते परि च वपते पुरस्तादेवाग्रे ऽथ दक्षिणतो ऽथ पश्चादथोत्तरतो १५ ऽथोपरिष्टात्संतिष्ठन्ते चातुर्मास्याः सोमाः संतिष्ठन्ते चातुर्मास्याः सोमाः॑ ॥ ६२ ॥ अष्टादशः ॥ ॥ इति सप्तदशः प्रश्नः³ ॥

१ त्र्यंबकै० MSS. २ ०किरति M. ३ अथ ( r. इति ) बौधायन उत्तरततिसूत्रे प्रथमः प्रश्नः U.

एकाहाः - बृहस्पतिसवः [ १८ । १ ] Digitized by Madhuban Trust बौधायनश्रौतसूत्रम् ३४३ बृहस्पतिसवेन यक्ष्यमाणो भवति । स उपकल्पयते ऽश्व- चतुस्त्रिंशता दक्षिणाः कृष्णाजिनं सुवर्णरजतौ च रुक्मौ पर्णमयं पात्रमाज्यमभिषेचनार्थाय वै ब्राह्मणं भवति परिस्रजी श्वेता भवत्यरुणो मिर्मिरस्त्रिशुक्र इत्येष ह वै परिस्रजी यः ५ खलतिः परिक्लेश्यो१ । ऽथ२ हैष मिर्मिरो यः शुक्लो विक्लिध- स्तिलकवान्व्यङ्गाक्षो२ । ऽथ हैष त्रिशुक्रो यस्त्रिवेदो३ । दीक्षते । तस्यैकद्रौणस्य सोमं क्रीणन्ति । तिस्र उपसदस्तायते त्रिवृदग्निष्टोमो रथंतरसामा प्रवर्ग्यवान्प्रायणीयश्चैक स्तोमः । प्रज्ञातं देवसुवाग् हविषां करणं । तस्य बार्हस्पत्यो४ ऽतिग्राह्यः । १० बार्हस्पत्यः पशुरुपालम्भ्यः । समानमाभिषेकस्य कालादभिषेकस्य काले यजमानायतने कृष्णाजिनं प्राचीनग्रीवमुत्तरलोमोप- स्तृणाति । तद्यजमानं प्राञ्चमुपवेश्य सुवर्णरजताभ्याग् रुक्माभ्यां पर्युपास्य पर्णमये पात्र आज्यमानीयाभिषिञ्चति बृहस्पतिः प्रथमं जायमानो महो ज्योतिषः परमे व्योमन् । सप्तास्यस्तु- १५ विजातो रवेण वि सप्तरश्मिरधमत्तमाग्ंसि ॥ देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे ऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्याग् सरस्वत्यै वाचो यन्तुर्यन्त्रेण बृहस्पतिसवेनाभिषिञ्चामीति । समुन्मृष्टे समुत्क्रो- शन्तीति५ समानमा मुखस्य विमार्जनात् ॥ १ ॥ १ Thus MB Be; परिक्लेश्य the other MSS. २ Thus D ; तिलकवा० M Be 7 U ; तौलकवा० Be ; तौलकावा० B. ३ Thus M ; चिवेदौ the other MSS. ४ Thus M Be 7 D ; ॰पत्यश्चातिपा० Be BU. ५ M reads : समुत्क्रोशन्त्यभ्यषेचयतायमसो + बृहस्पतिसवेनेति । CC-0. Public Domain. Vipin Kumar Collection, Deoband

तृतीयसवने सन्नेषु नाराशꣳसेषु॑ माध्यंदिन एवWait! Look atदशा: What is after दशा? Is it दशाꣳस्तृतीयसवनेorदशास्तृतीयसवने? Look at line 3: दशाfollowed by a small subscript/superscript character? Wait! Look closely at:दशाWait, is there a jihvamuliya/upadhmaniya or candrabindu? Look at the character: it looks like a small hook underशाor a subscript? Wait, no:द शा स ् तृ- wait, the subscript underशा? Wait! That is a numeral or a letter? Ah! Look at line 2: ...नाराशꣳसेष्वष्टा-Line 3:दशाꣳस्तृतीयसवने? Wait, look at the glyph: द श ाUnderशाthere is a curl, wait, is that a Virama, orट? No, it's दशास्तृतीयसवनेwhereस्is written below? Wait! Look atस्तृ: There is सwithतandृ: स्तृ. What is that thing under दशा`? Wait, let

[ १८ । २, ३ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ३४५ राजा राजसूयेन यक्ष्यमाण आध्यायति¹ त्रिषु वर्णेष्वभिषिक्ते- ष्वध्यभिषिच्येय² पुरोहिते स्थपतौ सूत इति । पुरोहितो दीक्षते । तस्य तिस्रो दीक्षास्तिस्र उपसदः । समानमाभिषेकस्य कालादभिषेकस्य काले शुक्रामन्थिनोः सꣳस्रावेणाभिषिञ्चति । ५ चतुष्टोम एष भवति ।॥ २ ॥ स्थपति³ स्थपतिसवेन यक्ष्यमाणो भवति स उपकल्पयत आर्षभं चर्म सुवर्णरजतौ च रुक्मावौदुम्बरं पात्रं दध्यभिषेच- नाय । दीक्षते । तस्य तिस्रो दीक्षास्तिस्र उपसद । आग्नेयस्य मारुती पृश्निः पष्ठौह्युपालम्भ्या भवति । सप्त हवीꣳषि १० प्रातःसवनीयाननुवर्तन्ते यदाग्नेयो भवत्यग्निसुखाद्वाद्धिरित्ये- तानि । समानमाभिषेकस्य कालादभिषेकस्य काले यजमाना- यतन आर्षभं चर्म प्राचीनग्रीवमुत्तरलोमोपस्तृणाति । तद्यज- मानं प्राञ्चमुपवेश्य सुवर्णरजताभ्याꣳ रुक्माभ्यां पर्युपास्यौदुम्बरे पात्रे दध्यान्येनाभिषिञ्चति देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे ऽश्विनो- १५ र्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्याꣳ सरस्वत्यै वाचो यन्तुर्यन्त्रेण स्थपतिसवेनाभिषिञ्चामीति । समुन्मृष्टे समुत्क्रोशन्तीति समानमा मुखस्य विमार्जनात् । एष स्थपतिसवः सप्तदशो ऽग्निष्टोम । एष एव स्थपतिसव । एष वैश्यसव⁴ । एष ग्रामसवो । मासा हैनेनातः⁵ पूर्वमीजिरे ।॥ ३ ॥

१ •ध्यायतीति M. २ Thus MD Be 7; •षिच्येणु Be BU. ३ om. Be BU. ४ वैश्यस्य सव Be 7. ५ i. s. o. अतः Be 7 अज, D अजं । 44

सूतः१ सूतसवेन यक्ष्यमाणो भवति स उपकल्पयते कृष्णाजिनꣳ सुवर्णरजतौ च रुक्मौ पर्णमयं पात्रꣳ हिरण्यं घृतमभिषेचनाय ' दीक्षते ' तस्य तिस्रो दीक्षास्तिस्र उप- सदो ' ऽष्टौ हवीꣳषि प्रातःसवनीयाननुवर्तन्ते यदाग्नेयो भवत्याग्नेयो वै ब्राह्मण इत्येतानि ' समानमाभिषेकस्य ५ कालादभिषेकस्य काले यजमानायतने कृष्णाजिनं प्राचीन- ग्रीवमुत्तरलोमोपस्तृणाति ' तद्यजमानं प्राञ्चमुपवेश्य सुवर्ण- रजताभ्याꣳ रुक्माभ्यां पर्युपास्य पर्णमये पात्रे घृतमानीय हिरण्येनोत्पूयाभिषिञ्चति देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे ऽश्विनो- र्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्याꣳ सरस्वत्यै वाचो यन्तुर्यन्त्रेण सूतस- १० वेनाभिषिञ्चामीति ' समुन्मृष्टे समुत्क्रोशयन्तीति समानमा मुखस्य विमार्जनात्स' एष सूतसवः सप्तदशो ऽग्निष्टोम ' एष एव सूतसव ' एष ग्रामणीसव२ ' एष ऋतसव ' ऋतवो ह्येनेनातः पूर्वमीजिरे ' ॥ ४ ॥ प्रथमः ॥ सोमसवेन यक्ष्यमाणो भवति स उपकल्पयते सौमीꣳ १५ सूतवशां कृष्णाजिनꣳ सुवर्णरजतौ च रुक्मौ पर्णमयं पात्रं पयो ऽभिषेचनायाथ वै ब्राह्मणं भवति यत्किंच राजसूयमृते सोमं तत्सर्वं भवतीति ' स आमावास्येन हविषेष्ट्वाद्यावच्छान्यानु- मतप्रभृतिभिरेति संवत्सरं चातुर्मास्यैः सहेन्द्रतुरीयप्रभृतिभिरथ रत्निनाꣳ हविर्भिर्यजते ' ऽथ देवसुवाꣳ हविर्भिर्यजते ' २०

१ om. M. २ ग्रामणि• M Be.

ऽथैताꣳ क्षौमीꣳ सूतवशामालभते¹ ' । तस्या असमुदिते यजमानायतने कृष्णाजिनं प्राचीनग्रीवमुत्तरलोमोपस्तृणाति ' तद्यजमानं प्राञ्चमुपवेश्य सुवर्णरजताभ्याꣳ रुक्माभ्यां पर्युपास्य पर्णमये पात्रे पय आनीयाभिषिञ्चत्यषाढं² युत्सु पृतनासु पप्रिꣳ सुवर्षाꣳप्स्वां वृजनस्य गोपाम् । भरेषुजाꣳ सुचितिꣳ सुश्रवसं जयन्तं त्वामनु मदेम सोम ॥ देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे ऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्याꣳ सरस्वत्यै वाचो यन्तुर्यन्त्रेण सोमसवेनाभिषिञ्चामीति ' सम्मृष्टे सम्मुक्षोन्नौतीति समा- नया मुखस्य विमार्जनाद्यꣳ सꣳसृपाꣳ हविर्भिर्यजते ' ऽथ पञ्चहविषा दिशामवेष्ट्या यजते ' ऽथ द्विपशुना पशुबन्धेन यजते ' ऽथ सात्यदूतानाꣳ हविर्भिर्यजते ' ऽथ पूर्वैः प्रयुजाꣳ हविर्भिर्यजते ' ऽथ पौर्णमासवैमृधाभ्यामिष्ट्वोत्तरैः प्रयुजाꣳ हविर्भिर्यजते ' ऽथ देविकाहविर्भिर्यजते ' ऽथ त्रैधातवीया यजते ' ऽथ सौत्रामण्या यजते ' संतिष्ठते सोमसवो ऽर्ध- चतुर्दशैर्मासैः ' ॥ ५ ॥ पृथिसवेन³ यक्ष्यमाणो भवति स उपकल्पयते रोहितं चर्मानडुहꣳ सुवर्णरजतौ च रुक्मावौदुम्बरं द्रोणं चतुःस्रक्ति चतुष्टयीरपो दिग्भ्यः संभृता⁴ ' अथ वै ब्राह्मणं भवति

१ ॰भते MD Be UB ; ॰भेत Be 7. २ The mantra is abbreviated in all the MSS. ३ पृथिषि० M, पृथिषौ Be every time in this kh. ४ Thus M Be ; समाभृता the other MSS.

यत्किंच राजसूयमनुत्तरवेदीकं तत्सर्वं भवतीति॑ स आमा- वास्येन हविषेष्ट्वाष्टावह्वान्यनुमतप्रभृतिभिरेति सप्तेन्द्रतुरीय- प्रभृतिभिर॑थ रत्निनार्ग् हविर्भिर्यजते॑ ऽथ देवसुवाग् हवि- र्भिर्यजते॑ ऽथैतां चतुर्हविष्मदिष्टिं निर्वपत्याग्नेयमष्टाकपाल- मैन्द्रमेकादशकपालं वैश्वदेवं द्वादशकपालं बार्हस्पत्यं चरु- ५ मिति॑ तस्या १ ऽसमुदिते यजमानायतने रोहितं चर्मानडुहं प्राचीनग्रीवमुत्तरलोमोपस्तृणाति॑ तद्यजमानं प्राञ्चमुपवेश्य सुवर्णरजताभ्याग् रुक्माभ्यां पर्युपास्यौदुम्बरे द्रोणे चतुष्टयीरपः समवनीयौषाभिषिञ्चति २ ये ते पञ्चाशतं ददुरश्वानाग् सध- स्रुतिः । युष्मदग्रे महि श्रवो बृहत्त्कधि मघोनां नृवदमृत १० नृणाम् ॥ देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे ऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्याग् सरस्वत्यै वाचो यन्तुर्यन्त्रेण पृथिसवेनाभिषिञ्चा- मीति॑ समुन्मृष्टे समुत्क्रोमन्तीति समानमा मुखस्य विमा- र्जनाद॑थ संसृपाग् हविर्भिर्यजते॑ ऽथ पञ्चहविषा दिग्वा- मवेष्ट्या यजते॑ ऽथोपायतीत्य द्विपशुं पशुबन्धग् सात्यदूतानाग् १५ हविर्भिर्यजते॑ ऽथ पूर्वैः प्रयुजाग् हविर्भिर्यजते॑ ऽथ पौर्णमासवैमृधाभ्यामिष्ट्वोत्तरैः प्रयुजाग् हविर्भिर्यजते॑ ऽथ देविकाहविर्भिर्यजते॑ ऽथ त्रैधातवीयया यजते॑ ऽथ सौत्रा- मण्या यजते॑ संतिष्ठते पृथिसवो ऽध्यर्धेन ३ मासेन ३ ॥ ६ ॥

१ Thus M Be 7 DUB ; तस्यासमु० Be. २ Thus Be 7 DU ; समानौय M Be B, but cp. XII. 8 (p. 98, 5). ३ Thus M ; ध्यर्थ र्थे मायेन the other MSS.

[ १८ । ७, ८ । ] आपस्तम्बश्रौतसूत्रम् ३४६ गोसवेन यक्ष्यमाणो भवति स उपकल्पयते ऽयुतं दक्षिणाः सुवर्णरजतौ च रुक्मौ पर्णमयं पात्रं प्रतिधुगभिषेचनाय¹ । दीक्षते¹ । तस्य षड् दीक्षाः षडुपसदः¹ । समानमाभिषेकस्य कालादभिषेकस्य काले यजमानायतने कृष्णाजिनमात्रं वेदे- ५ रनुद्धतं भवति¹ । तद्यजमानं प्राञ्चमुपवेश्य सुवर्णरजताभ्याग् रुक्माभ्यां पर्युपास्य पर्णमये पात्रे प्रतिधुगानीय² बृह्त स्तोत्रं प्रत्यभिषिञ्चति रेवञ्जातः सहसा वृद्धः चत्राणां चत्रभृत्तमो वयोधाः । महान्महच्छिले तस्तभानः चत्रे राष्ट्रे च जागृहि । प्रजापतेस्त्वा परमेष्ठिनः स्वाराज्येनाभिषिञ्चामि ॥ देवस्य त्वा १० सवितुः प्रसवे ऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्याग् सरस्वत्यै वाचो यन्तुर्यन्त्रेण गोसवेनाभिषिञ्चामीति¹ । समुन्मृष्टे समुत्क्रोशन्तीति समानमा मुखस्य विमार्जनात् । एष गोसवः षट्त्रिग्ंशः सर्व उक्थ्य उभयसामायुतदक्षिणः³ । पवमाने कक्षीरथंतरं कुर्वन्ति⁴ । ॥ ७ ॥ द्वितीयः ॥ १५ ओदनसवेन यक्ष्यमाणो भवति स उपकल्पयते रोहितं चर्मानडुहग् सुवर्णरजतौ च रुक्मौ शतमानं च प्रवतं चतुरो वर्णांन्ब्राह्मणग् राजन्यं वैश्यग् शूद्रं चतुरो रसान्मधु सुरां

¹ Thus M Be 7 D ; प्रतियुग॰ the other MSS. ² Thus M ; प्रतिधुक्ष्थानीय all the other MSS., but cp. Maitr. S. II. 2. 7, where the word is also used as a neuter (sc. पयः). ³ Thus Be 7 D ; ॰सामायुतंदक्षिणाः M ; ॰सामाप्यणुतदक्षिवः the other MSS. ⁴ Thus M ; भवति the other MSS.

...": Wait, look at the text in line 1: Is the first word "अथ"? Wait! If Caland emended "चाप..." to something, what did he print? Wait, look at the start of line 1: Could it be: "अथ अपस्रवारि"? Wait, look at line 1: Could the first word be: "अथ"? Wait! "अथ" has two letters: अ, थ. Then the next word: "अपस्रवारि१"? Wait! If the text has "अथ अपस्रवारि", wait, where would "चाप० all." come from? Wait! In the manuscripts, instead of "अथ अप०", did they read "चाप०" (i.e. "च अप०" or "चाप०")? YES! The manuscripts read "चापस्रवारि" (or "चापस्रवाणि")! And Caland emended "च" to "अथ", so MSS have "चाप० all."! WAIT! Look at footnote 4: "४ Read perhaps अथ i.s.o. अर्थ, cp. XIII. 36..." Caland frequently discusses "अथ"! Wait, look at the start of line 1: Is the first word "अथ"? Look at letter 1: Wait, does it look like 'अ'? Wait, look at: अ - थ. Wait, does letter 1 look

पृदाकाविति चतस्रः स्रुवाहुतीर्हुत्वैवाङ्गुल्यैव सꣳस्रावैः प्रवर्तम- भिघारयति राडसि विराडसि सम्राडसि खराडसीत्यथैतं¹ प्रवर्तमग्रेणाहवनीयं पर्याहृत्य दक्षिणतो निदधाति ॥ ८ ॥ अथैतत्सौवर्णं पात्रं याचति । तस्मिꣳस्तिरः पवित्रं मध्वानीय सक्तूनोप्य पर्णमयौभ्याꣳ शलाकाभ्यामुपमन्थतीन्द्राय त्वा तेजस्वते तेजस्वन्तꣳ श्रीणामीति । तेजो ऽसीति ब्राह्म- णाय प्रयच्छति । तत्ते प्रयच्छामीति ब्राह्मणः प्रतिगृह्णात्यथ यजमानो मुखं विमृष्टे तेजस्वदस्तु मे मुखं तेजस्वच्छिरो अस्तु मे । तेजस्वान्त्विषितः प्रत्यङ् तेजसा संपिपृग्धि मेति । चिराचम्य प्रणह्यति । तस्मा एतच्चैव पात्रं ददाति शतमानं च हिरण्यमथैतद्राजतं पात्रं याचति । तस्मिꣳस्तिरः पवित्रꣳ सुरामानीय सक्तूनोप्य न्यग्रोधौभ्याꣳ शलाकाभ्यामुपमन्थती- न्द्राय त्वौजस्वत ओजस्वन्तꣳ श्रीणामीत्योजो ऽसीति राज- न्याय प्रयच्छति । तत्ते प्रयच्छामीति राजन्यः प्रतिगृह्णात्यथ यजमानो मुखं विमृष्ट ओजस्वदस्तु मे मुखमोजस्वच्छिरो अस्तु मे । ओजस्वान्त्विषितः प्रत्यङ्ङोजसा संपिपृग्धि मेति । चिराचम्य प्रणह्यति । तस्मा एतच्चैव पात्रं ददाति तिसृधन्वं चार्थैतत्काꣳस्यं पात्रं याचति । तस्मिꣳस्तिरः पवित्रं पय आनीय सक्तूनोप्याश्वत्थीभ्याꣳ शलाकाभ्यामुपमन्थतीन्द्राय त्वा पयस्वते पयस्वन्तꣳ श्रीणामीति । पयो ऽसीति वैश्याय

१ •थैनं all exc. M. २ •षेणाङ्घ्रि M.

प्रयच्छति । तत्ते प्रयच्छामीति वैश्यः प्रतिगृह्णात्य॑थ यजमानो मुखं विमृष्टे पयस्वदस्तु मे मुखं पयस्वच्छिरो अस्तु मे । पयस्वान्त्विषतः प्रत्यङ् पयसा संपिपृग्धि मेति । त्रिराचम्य प्रक्षालयति । तस्मा एतच्चैव पात्रं ददात्यष्टां चायैतन्मृन्मयं पात्रं याचति । तस्मिंस्तिरः पवित्रमप आनीय सक्तू- ५ नोप्य फाल्गुनपाचौभ्या१न्ꣳ शलाकाभ्यामुपमन्त्यौन्द्राय त्वायुष्मत आयुष्मन्तꣳ श्रीणामीत्यायुरसीति शूद्राय प्रयच्छति । तत्ते प्रयच्छामीति शूद्रः प्रतिगृह्णात्य॑थ यजमानो मुखं विमृष्ट आयुष्मदस्तु मे मुखमायुष्मच्छिरो अस्तु मे । आयुष्मांस्त्विषतः प्रत्यङ्ङायुषा संपिपृग्धि मेति । त्रिराचम्य प्रक्षालयति । तस्मा १० एतच्चैव पात्रं ददाति माषैश्च पूर्णं कमण्डलुमथैतमोदनमभ्यु- त्सृप्य प्राश्नाति । तस्य यन्न सहते तदप्सु प्रवेशयत्य॑थ हिरण्या- वृतं निष्पिवति । निष्पिवन्तमनुमन्त्रयत इममग्न आयुषे वर्चसे कृधि प्रियꣳ

[ १८ । ६, २०१ ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । एकाहाः ओदनसवः ३५३ रुचाभिषिञ्चामि वर्चसे'त्याथ दक्षिणमचिकटं१ न्यचति' समुद्र इवासि गङ्गाना सोम इवास्यदाम्भः । अग्निरिव विश्वतः प्रत्यङ् सूर्य इव ज्योतिषा विभूरिति ' ॥ ६ ॥ यावदेवात्राध्वर्युश्चेष्टति तावदेष प्रतिप्रस्थातौदुम्बरे द्रोणे ५ चतुर्गृहीतैरापः समवनौय चतुरो ग्रहान्गृह्णात्यपां यो द्रवणे रसस्तमहमास्मा आमुष्यायणीय तेजसे ब्रह्मवर्चसाय गृह्णामीति पर्णमयेना॑पां य ऊर्मौ रसस्तमहमास्मा आमुष्यायणा॒यौजसे वीर्याय गृह्णामीति न्यैग्रोधेना॑पां यो मध्यतो रसस्तमहमास्मा आमुष्यायणीथ पुष्ट्यै प्रजननाय गृह्णामीत्याश्वत्थेना॑पां यो १० यज्ञियो रसस्तमहमास्मा आमुष्यायणायायुषे दीर्घायुत्वाय गृह्णामीत्यौदुम्बरेणायैतद्रोहितं चर्मानडुहं२ प्राचीनग्रीवमु- त्तरलोमोपस्तृणाति ' तद्यजमानं प्राञ्चमुपवेश्य सुवर्णरज- ताभ्याग्ं रुक्माभ्यां पर्युपास्याभिषिञ्चत्यपां यो द्रवणे रसस्ते- नाहमिममामुष्यायणं तेजसे३ ब्रह्मवर्चसायाभिषिञ्चामीति १५ पर्णमयेना॑पां य ऊर्मौ रसस्तेनाहमिममामुष्यायणमोजसे वीर्यायाभिषिञ्चामीति न्यैग्रोधेना॑पां यो मध्यतो रसस्तेनाह- मिममामुष्यायणं पुष्ट्यै प्रजननायाभिषिञ्चामीत्याश्वत्थेना॑पां यो १ Thus Be; दक्षिणमचिकटन्न्याचति M; दक्षिणे सचिकटे न्यचति BU; दक्षिणे सचिकौटं न्यचसि Be 7 D. २ All MSS. exc. M ins. जघनेनाग्निं । ३ In Be here and infra all the Datives ( ॰वर्चसाय, योजसे, वीर्याय etc.) are changed into Instrumentals; M has everywhere Ins- trum. 45

३५४ बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ १८ । १०, ११ । ] यज्ञियो रसस्तेनाहममुमामुष्यायणमायुषे दीर्घायुत्वायाभि- षिञ्चामीत्यौदुम्बरेण¹ समुन्मृष्टे समुत्क्रोशन्तीति समानात्सा मुखस्य विमार्जनादुत्तरत एतद्रूपायितग्ं शतं¹ तिष्ठति रथस्¹ । तदभिप्रेत्यभिप्रेहि वीरयस्वोग्रश्चेत्ता सपत्नहा । आतिष्ठ मित्र- वर्धनस्त्वभ्यं देवा अधिब्रुवन्नित्यथ रथस्य पक्षसी संमृशत्यङ्कौ ५ न्यङ्कावभितो रथं याविति¹ रथमातिष्ठत्यातिष्ठ वृत्रहन्निति प्रतिपद्यायं पृणक्तु रजसौ उपस्थमित्यातो¹ ऽथैतच्छतं² त्रिः प्रदक्षिणं परियाय³ पुरस्कृत्यायाति¹ तदध्वर्यवे ददाति¹ स एष ओदनसवो राज्ञो वा ब्राह्मणस्य वा वैश्यस्य वा पुष्टि- कामस्य यज्ञः¹ ॥ १० ॥ तृतीयः ॥ १० पञ्चशारदीयेन यक्ष्यमाणो भवति¹ स उपकल्पयते सप्तदश निरष्टान्वत्सतरानेकहायानान्स' पुरस्तान्मार्गशीर्ष्यै⁴ पौर्णमास्या आमावास्येन हविषेष्ट्वा सप्तदश मारुतीः पृश्नीर्वत्सतरीराल- भते¹ ऽभिप्रोक्षणतो वत्सतरान्स्थापयित्वोत्सृजन्येतराभिः सङ्ख्यां कुर्वन्ति¹ संवत्सरे पर्यवेते मरुद्भ्यः सांतपनेभ्यः सप्त- १५ दश पृश्नीर्वत्सतरीरालभते¹ ऽभिप्रोक्षणतो वत्सतरान्स्थाप- यित्वोत्सृजन्येतराभिरेव सङ्ख्यां कुर्वन्ति¹ द्वितीये संवत्सरे १ Uncertain again, cp. p. 350, 6.; शतं ति० रथं च M; ष्ट्वं ति० रथं च Be 7 D; ष्ट्वं ति० रथस् (omitting च) UB; सितस्ति० रथस् Be. २ Thus M sec. m., ०तंक्षितं pr. m.; ०तक्ष्वं Be 7 BDU; ०तद्रथं Be. ३ पर्याय M; परियाय B; परौयाय the other MSS. ४ Thus M Be; ०शीर्ष्याः Be 7; ०शीर्षः DU; ०शीर्ष्यो B.

पर्यवेते मरुद्भ्यो गृहमेधिभ्यः सप्तदश कल्माषीर्वत्सतरीरा- लभते । ऽभिप्रोक्षणतो वत्सतरान्ह्नापयित्वोत्सृजन्त्येतराभिरेव संख्यां कुर्वन्ति । तृतीये संवत्सरे पर्यवेते मरुद्भ्यः क्रीडिभ्यः सप्तदशावलिप्ता वत्सतरीरालभते । ऽभिप्रोक्षणतो वत्सतरा- न्ह्नापयित्वोत्सृजन्त्येतराभिरेव संख्यां कुर्वन्ति । चतुर्थे संवत्सरे पर्यवेते मरुद्भ्यः स्वतवद्भ्यः सप्तदश राजीवा१ वत्स- तरीरालभते१ । ऽभिप्रोक्षणतो वत्सतरान्ह्नापयित्वोत्सृजन्त्ये- तराभिरेव संख्यां कुर्वन्त्येतदेवाहर्दीक्षते । संवत्सरमुख्यं२ बिभर्ति । द्वादशोपसदस्संस्थानानि त्रिवृदग्निष्टोमः पञ्चदश उक्थ्यः सप्तदश उक्थ्यः पञ्चदश उक्थ्यः सप्तदशो ऽतिरात्र- स्तस्य मारुत स्तोमो भवत्यथैतेषां पशूनां चयः प्रथमे ऽहन्नैन्द्रा- मारुता उक्षाणः सवनीया आलभ्यन्त एवं द्वितीय एवं तृतीय एवं चतुर्थे । पञ्चोत्तमे ऽहन्नालभ्यन्ते । वर्षिष्ठमिव ह्येतदह- र्मन्यन्ते वर्षिष्ठः समानानां भवतीति ब्राह्मणमथैतेषां पशूनां यदि नश्यति म्रियते वा याश्वमेधे प्रायश्चित्तिस्तां कृत्वाथान्यं तद्देवत्यं३ तद्वर्णं तद्वयसं तद्रूपं४ तज्जातीयं४ पशुमालभन्ते । स एष पञ्चशारदीयो राज्ञो वा ब्राह्मणस्य वा । यः कामयेत

१ Thus Be 7; राजीषां D; राजीवे U; राजीर्वत्स• Be; राजीबत्स• B; उक्थ्यो राजीर्वत्स• M. २ ०मुखाम् M. ३ तद्दे वत्यं MSS. ४ om. M.