बौधायन श्रौतसूत्रम् (कृष्ण यजुर्वेद तैत्तिरीय शाखा - सम्पूर्ण प्रश्न एवं श्रौत-याग कल्प सटीक)

महाहविर्भिश्चरित्वा गार्हपत्ये महापितृयज्ञहवीꣳषि श्रपयित्वा तैर्मार्जालीये प्रचरति॑ प्रैषवन्तः सवनीया॑ अनुब्रूहि यजे- तीतरेषाꣳ हविषामृजुधा ज्योतिरतिरात्रः संतिष्ठते॑ पुरस्ता- द्धानासोमानां वाजिनैश्चरित्वा त्रैयम्बकैश्चरति¹ समानं कर्मा- वभृथाद्यैतस्मिन्नवभृथ उपाददते वारुण्ये निष्कासं तुषा- ५ निति॑ वारुणस्य वारुण्यामिक्षावदानीया भवत्यैलौषेण सह तुषान्संप्रकिरन्ति² प्रसिद्धो ऽवभृथ॑ उदयनीययेष्ट्वा मैत्रा- वरुणीं वशामुपाकरोति॑ तस्यै द्यावापृथिव्या काया वैश्वकर्मणी सौरत्युपालम्भ्या भवन्ति॑ तासां प्रसिद्धं वपाभिश्चरित्वा पशुपुरोडाशान्निर्वपति॑ ताननुवर्तन्त आदित्यप्रभृतीनि १० शूनासीरीयहवीꣳषि॑ प्रैषवन्तः पशुपुरोडाशा॑ अनुब्रूहि यजेतीतरेषाꣳ हविषाꣳ॑ संतिष्ठते यथा पञ्चपशुः पशुरनुबन्ध्यस्त- र्थोथ पौर्णमासवैमृधाभ्यामिष्ट्वा यजमानायतन उपविश्य त्रेण्या शलल्या लोहितायसस्य च क्षुरेण शीर्षण्नि च वर्तयते परि च वपते पुरस्तादेवाग्रे ऽथ दक्षिणतो ऽथ पश्चादथोत्तरतो १५ ऽथोपरिष्टात्संतिष्ठन्ते चातुर्मास्याः सोमाः संतिष्ठन्ते चातुर्मास्याः सोमाः॑ ॥ ६२ ॥ अष्टादशः ॥ ॥ इति सप्तदशः प्रश्नः³ ॥

१ त्र्यंबकै० MSS. २ ०किरति M. ३ अथ ( r. इति ) बौधायन उत्तरततिसूत्रे प्रथमः प्रश्नः U.

एकाहाः - बृहस्पतिसवः [ १८ । १ ] Digitized by Madhuban Trust बौधायनश्रौतसूत्रम् ३४३ बृहस्पतिसवेन यक्ष्यमाणो भवति । स उपकल्पयते ऽश्व- चतुस्त्रिंशता दक्षिणाः कृष्णाजिनं सुवर्णरजतौ च रुक्मौ पर्णमयं पात्रमाज्यमभिषेचनार्थाय वै ब्राह्मणं भवति परिस्रजी श्वेता भवत्यरुणो मिर्मिरस्त्रिशुक्र इत्येष ह वै परिस्रजी यः ५ खलतिः परिक्लेश्यो१ । ऽथ२ हैष मिर्मिरो यः शुक्लो विक्लिध- स्तिलकवान्व्यङ्गाक्षो२ । ऽथ हैष त्रिशुक्रो यस्त्रिवेदो३ । दीक्षते । तस्यैकद्रौणस्य सोमं क्रीणन्ति । तिस्र उपसदस्तायते त्रिवृदग्निष्टोमो रथंतरसामा प्रवर्ग्यवान्प्रायणीयश्चैक स्तोमः । प्रज्ञातं देवसुवाग् हविषां करणं । तस्य बार्हस्पत्यो४ ऽतिग्राह्यः । १० बार्हस्पत्यः पशुरुपालम्भ्यः । समानमाभिषेकस्य कालादभिषेकस्य काले यजमानायतने कृष्णाजिनं प्राचीनग्रीवमुत्तरलोमोप- स्तृणाति । तद्यजमानं प्राञ्चमुपवेश्य सुवर्णरजताभ्याग् रुक्माभ्यां पर्युपास्य पर्णमये पात्र आज्यमानीयाभिषिञ्चति बृहस्पतिः प्रथमं जायमानो महो ज्योतिषः परमे व्योमन् । सप्तास्यस्तु- १५ विजातो रवेण वि सप्तरश्मिरधमत्तमाग्ंसि ॥ देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे ऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्याग् सरस्वत्यै वाचो यन्तुर्यन्त्रेण बृहस्पतिसवेनाभिषिञ्चामीति । समुन्मृष्टे समुत्क्रो- शन्तीति५ समानमा मुखस्य विमार्जनात् ॥ १ ॥ १ Thus MB Be; परिक्लेश्य the other MSS. २ Thus D ; तिलकवा० M Be 7 U ; तौलकवा० Be ; तौलकावा० B. ३ Thus M ; चिवेदौ the other MSS. ४ Thus M Be 7 D ; ॰पत्यश्चातिपा० Be BU. ५ M reads : समुत्क्रोशन्त्यभ्यषेचयतायमसो + बृहस्पतिसवेनेति । CC-0. Public Domain. Vipin Kumar Collection, Deoband

तृतीयसवने सन्नेषु नाराशꣳसेषु॑ माध्यंदिन एवWait! Look atदशा: What is after दशा? Is it दशाꣳस्तृतीयसवनेorदशास्तृतीयसवने? Look at line 3: दशाfollowed by a small subscript/superscript character? Wait! Look closely at:दशाWait, is there a jihvamuliya/upadhmaniya or candrabindu? Look at the character: it looks like a small hook underशाor a subscript? Wait, no:द शा स ् तृ- wait, the subscript underशा? Wait! That is a numeral or a letter? Ah! Look at line 2: ...नाराशꣳसेष्वष्टा-Line 3:दशाꣳस्तृतीयसवने? Wait, look at the glyph: द श ाUnderशाthere is a curl, wait, is that a Virama, orट? No, it's दशास्तृतीयसवनेwhereस्is written below? Wait! Look atस्तृ: There is सwithतandृ: स्तृ. What is that thing under दशा`? Wait, let

[ १८ । २, ३ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ३४५ राजा राजसूयेन यक्ष्यमाण आध्यायति¹ त्रिषु वर्णेष्वभिषिक्ते- ष्वध्यभिषिच्येय² पुरोहिते स्थपतौ सूत इति । पुरोहितो दीक्षते । तस्य तिस्रो दीक्षास्तिस्र उपसदः । समानमाभिषेकस्य कालादभिषेकस्य काले शुक्रामन्थिनोः सꣳस्रावेणाभिषिञ्चति । ५ चतुष्टोम एष भवति ।॥ २ ॥ स्थपति³ स्थपतिसवेन यक्ष्यमाणो भवति स उपकल्पयत आर्षभं चर्म सुवर्णरजतौ च रुक्मावौदुम्बरं पात्रं दध्यभिषेच- नाय । दीक्षते । तस्य तिस्रो दीक्षास्तिस्र उपसद । आग्नेयस्य मारुती पृश्निः पष्ठौह्युपालम्भ्या भवति । सप्त हवीꣳषि १० प्रातःसवनीयाननुवर्तन्ते यदाग्नेयो भवत्यग्निसुखाद्वाद्धिरित्ये- तानि । समानमाभिषेकस्य कालादभिषेकस्य काले यजमाना- यतन आर्षभं चर्म प्राचीनग्रीवमुत्तरलोमोपस्तृणाति । तद्यज- मानं प्राञ्चमुपवेश्य सुवर्णरजताभ्याꣳ रुक्माभ्यां पर्युपास्यौदुम्बरे पात्रे दध्यान्येनाभिषिञ्चति देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे ऽश्विनो- १५ र्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्याꣳ सरस्वत्यै वाचो यन्तुर्यन्त्रेण स्थपतिसवेनाभिषिञ्चामीति । समुन्मृष्टे समुत्क्रोशन्तीति समानमा मुखस्य विमार्जनात् । एष स्थपतिसवः सप्तदशो ऽग्निष्टोम । एष एव स्थपतिसव । एष वैश्यसव⁴ । एष ग्रामसवो । मासा हैनेनातः⁵ पूर्वमीजिरे ।॥ ३ ॥

१ •ध्यायतीति M. २ Thus MD Be 7; •षिच्येणु Be BU. ३ om. Be BU. ४ वैश्यस्य सव Be 7. ५ i. s. o. अतः Be 7 अज, D अजं । 44

सूतः१ सूतसवेन यक्ष्यमाणो भवति स उपकल्पयते कृष्णाजिनꣳ सुवर्णरजतौ च रुक्मौ पर्णमयं पात्रꣳ हिरण्यं घृतमभिषेचनाय ' दीक्षते ' तस्य तिस्रो दीक्षास्तिस्र उप- सदो ' ऽष्टौ हवीꣳषि प्रातःसवनीयाननुवर्तन्ते यदाग्नेयो भवत्याग्नेयो वै ब्राह्मण इत्येतानि ' समानमाभिषेकस्य ५ कालादभिषेकस्य काले यजमानायतने कृष्णाजिनं प्राचीन- ग्रीवमुत्तरलोमोपस्तृणाति ' तद्यजमानं प्राञ्चमुपवेश्य सुवर्ण- रजताभ्याꣳ रुक्माभ्यां पर्युपास्य पर्णमये पात्रे घृतमानीय हिरण्येनोत्पूयाभिषिञ्चति देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे ऽश्विनो- र्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्याꣳ सरस्वत्यै वाचो यन्तुर्यन्त्रेण सूतस- १० वेनाभिषिञ्चामीति ' समुन्मृष्टे समुत्क्रोशयन्तीति समानमा मुखस्य विमार्जनात्स' एष सूतसवः सप्तदशो ऽग्निष्टोम ' एष एव सूतसव ' एष ग्रामणीसव२ ' एष ऋतसव ' ऋतवो ह्येनेनातः पूर्वमीजिरे ' ॥ ४ ॥ प्रथमः ॥ सोमसवेन यक्ष्यमाणो भवति स उपकल्पयते सौमीꣳ १५ सूतवशां कृष्णाजिनꣳ सुवर्णरजतौ च रुक्मौ पर्णमयं पात्रं पयो ऽभिषेचनायाथ वै ब्राह्मणं भवति यत्किंच राजसूयमृते सोमं तत्सर्वं भवतीति ' स आमावास्येन हविषेष्ट्वाद्यावच्छान्यानु- मतप्रभृतिभिरेति संवत्सरं चातुर्मास्यैः सहेन्द्रतुरीयप्रभृतिभिरथ रत्निनाꣳ हविर्भिर्यजते ' ऽथ देवसुवाꣳ हविर्भिर्यजते ' २०

१ om. M. २ ग्रामणि• M Be.

ऽथैताꣳ क्षौमीꣳ सूतवशामालभते¹ ' । तस्या असमुदिते यजमानायतने कृष्णाजिनं प्राचीनग्रीवमुत्तरलोमोपस्तृणाति ' तद्यजमानं प्राञ्चमुपवेश्य सुवर्णरजताभ्याꣳ रुक्माभ्यां पर्युपास्य पर्णमये पात्रे पय आनीयाभिषिञ्चत्यषाढं² युत्सु पृतनासु पप्रिꣳ सुवर्षाꣳप्स्वां वृजनस्य गोपाम् । भरेषुजाꣳ सुचितिꣳ सुश्रवसं जयन्तं त्वामनु मदेम सोम ॥ देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे ऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्याꣳ सरस्वत्यै वाचो यन्तुर्यन्त्रेण सोमसवेनाभिषिञ्चामीति ' सम्मृष्टे सम्मुक्षोन्नौतीति समा- नया मुखस्य विमार्जनाद्यꣳ सꣳसृपाꣳ हविर्भिर्यजते ' ऽथ पञ्चहविषा दिशामवेष्ट्या यजते ' ऽथ द्विपशुना पशुबन्धेन यजते ' ऽथ सात्यदूतानाꣳ हविर्भिर्यजते ' ऽथ पूर्वैः प्रयुजाꣳ हविर्भिर्यजते ' ऽथ पौर्णमासवैमृधाभ्यामिष्ट्वोत्तरैः प्रयुजाꣳ हविर्भिर्यजते ' ऽथ देविकाहविर्भिर्यजते ' ऽथ त्रैधातवीया यजते ' ऽथ सौत्रामण्या यजते ' संतिष्ठते सोमसवो ऽर्ध- चतुर्दशैर्मासैः ' ॥ ५ ॥ पृथिसवेन³ यक्ष्यमाणो भवति स उपकल्पयते रोहितं चर्मानडुहꣳ सुवर्णरजतौ च रुक्मावौदुम्बरं द्रोणं चतुःस्रक्ति चतुष्टयीरपो दिग्भ्यः संभृता⁴ ' अथ वै ब्राह्मणं भवति

१ ॰भते MD Be UB ; ॰भेत Be 7. २ The mantra is abbreviated in all the MSS. ३ पृथिषि० M, पृथिषौ Be every time in this kh. ४ Thus M Be ; समाभृता the other MSS.

यत्किंच राजसूयमनुत्तरवेदीकं तत्सर्वं भवतीति॑ स आमा- वास्येन हविषेष्ट्वाष्टावह्वान्यनुमतप्रभृतिभिरेति सप्तेन्द्रतुरीय- प्रभृतिभिर॑थ रत्निनार्ग् हविर्भिर्यजते॑ ऽथ देवसुवाग् हवि- र्भिर्यजते॑ ऽथैतां चतुर्हविष्मदिष्टिं निर्वपत्याग्नेयमष्टाकपाल- मैन्द्रमेकादशकपालं वैश्वदेवं द्वादशकपालं बार्हस्पत्यं चरु- ५ मिति॑ तस्या १ ऽसमुदिते यजमानायतने रोहितं चर्मानडुहं प्राचीनग्रीवमुत्तरलोमोपस्तृणाति॑ तद्यजमानं प्राञ्चमुपवेश्य सुवर्णरजताभ्याग् रुक्माभ्यां पर्युपास्यौदुम्बरे द्रोणे चतुष्टयीरपः समवनीयौषाभिषिञ्चति २ ये ते पञ्चाशतं ददुरश्वानाग् सध- स्रुतिः । युष्मदग्रे महि श्रवो बृहत्त्कधि मघोनां नृवदमृत १० नृणाम् ॥ देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे ऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्याग् सरस्वत्यै वाचो यन्तुर्यन्त्रेण पृथिसवेनाभिषिञ्चा- मीति॑ समुन्मृष्टे समुत्क्रोमन्तीति समानमा मुखस्य विमा- र्जनाद॑थ संसृपाग् हविर्भिर्यजते॑ ऽथ पञ्चहविषा दिग्वा- मवेष्ट्या यजते॑ ऽथोपायतीत्य द्विपशुं पशुबन्धग् सात्यदूतानाग् १५ हविर्भिर्यजते॑ ऽथ पूर्वैः प्रयुजाग् हविर्भिर्यजते॑ ऽथ पौर्णमासवैमृधाभ्यामिष्ट्वोत्तरैः प्रयुजाग् हविर्भिर्यजते॑ ऽथ देविकाहविर्भिर्यजते॑ ऽथ त्रैधातवीयया यजते॑ ऽथ सौत्रा- मण्या यजते॑ संतिष्ठते पृथिसवो ऽध्यर्धेन ३ मासेन ३ ॥ ६ ॥

१ Thus M Be 7 DUB ; तस्यासमु० Be. २ Thus Be 7 DU ; समानौय M Be B, but cp. XII. 8 (p. 98, 5). ३ Thus M ; ध्यर्थ र्थे मायेन the other MSS.

[ १८ । ७, ८ । ] आपस्तम्बश्रौतसूत्रम् ३४६ गोसवेन यक्ष्यमाणो भवति स उपकल्पयते ऽयुतं दक्षिणाः सुवर्णरजतौ च रुक्मौ पर्णमयं पात्रं प्रतिधुगभिषेचनाय¹ । दीक्षते¹ । तस्य षड् दीक्षाः षडुपसदः¹ । समानमाभिषेकस्य कालादभिषेकस्य काले यजमानायतने कृष्णाजिनमात्रं वेदे- ५ रनुद्धतं भवति¹ । तद्यजमानं प्राञ्चमुपवेश्य सुवर्णरजताभ्याग् रुक्माभ्यां पर्युपास्य पर्णमये पात्रे प्रतिधुगानीय² बृह्त स्तोत्रं प्रत्यभिषिञ्चति रेवञ्जातः सहसा वृद्धः चत्राणां चत्रभृत्तमो वयोधाः । महान्महच्छिले तस्तभानः चत्रे राष्ट्रे च जागृहि । प्रजापतेस्त्वा परमेष्ठिनः स्वाराज्येनाभिषिञ्चामि ॥ देवस्य त्वा १० सवितुः प्रसवे ऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्याग् सरस्वत्यै वाचो यन्तुर्यन्त्रेण गोसवेनाभिषिञ्चामीति¹ । समुन्मृष्टे समुत्क्रोशन्तीति समानमा मुखस्य विमार्जनात् । एष गोसवः षट्त्रिग्ंशः सर्व उक्थ्य उभयसामायुतदक्षिणः³ । पवमाने कक्षीरथंतरं कुर्वन्ति⁴ । ॥ ७ ॥ द्वितीयः ॥ १५ ओदनसवेन यक्ष्यमाणो भवति स उपकल्पयते रोहितं चर्मानडुहग् सुवर्णरजतौ च रुक्मौ शतमानं च प्रवतं चतुरो वर्णांन्ब्राह्मणग् राजन्यं वैश्यग् शूद्रं चतुरो रसान्मधु सुरां

¹ Thus M Be 7 D ; प्रतियुग॰ the other MSS. ² Thus M ; प्रतिधुक्ष्थानीय all the other MSS., but cp. Maitr. S. II. 2. 7, where the word is also used as a neuter (sc. पयः). ³ Thus Be 7 D ; ॰सामायुतंदक्षिणाः M ; ॰सामाप्यणुतदक्षिवः the other MSS. ⁴ Thus M ; भवति the other MSS.

...": Wait, look at the text in line 1: Is the first word "अथ"? Wait! If Caland emended "चाप..." to something, what did he print? Wait, look at the start of line 1: Could it be: "अथ अपस्रवारि"? Wait, look at line 1: Could the first word be: "अथ"? Wait! "अथ" has two letters: अ, थ. Then the next word: "अपस्रवारि१"? Wait! If the text has "अथ अपस्रवारि", wait, where would "चाप० all." come from? Wait! In the manuscripts, instead of "अथ अप०", did they read "चाप०" (i.e. "च अप०" or "चाप०")? YES! The manuscripts read "चापस्रवारि" (or "चापस्रवाणि")! And Caland emended "च" to "अथ", so MSS have "चाप० all."! WAIT! Look at footnote 4: "४ Read perhaps अथ i.s.o. अर्थ, cp. XIII. 36..." Caland frequently discusses "अथ"! Wait, look at the start of line 1: Is the first word "अथ"? Look at letter 1: Wait, does it look like 'अ'? Wait, look at: अ - थ. Wait, does letter 1 look

पृदाकाविति चतस्रः स्रुवाहुतीर्हुत्वैवाङ्गुल्यैव सꣳस्रावैः प्रवर्तम- भिघारयति राडसि विराडसि सम्राडसि खराडसीत्यथैतं¹ प्रवर्तमग्रेणाहवनीयं पर्याहृत्य दक्षिणतो निदधाति ॥ ८ ॥ अथैतत्सौवर्णं पात्रं याचति । तस्मिꣳस्तिरः पवित्रं मध्वानीय सक्तूनोप्य पर्णमयौभ्याꣳ शलाकाभ्यामुपमन्थतीन्द्राय त्वा तेजस्वते तेजस्वन्तꣳ श्रीणामीति । तेजो ऽसीति ब्राह्म- णाय प्रयच्छति । तत्ते प्रयच्छामीति ब्राह्मणः प्रतिगृह्णात्यथ यजमानो मुखं विमृष्टे तेजस्वदस्तु मे मुखं तेजस्वच्छिरो अस्तु मे । तेजस्वान्त्विषितः प्रत्यङ् तेजसा संपिपृग्धि मेति । चिराचम्य प्रणह्यति । तस्मा एतच्चैव पात्रं ददाति शतमानं च हिरण्यमथैतद्राजतं पात्रं याचति । तस्मिꣳस्तिरः पवित्रꣳ सुरामानीय सक्तूनोप्य न्यग्रोधौभ्याꣳ शलाकाभ्यामुपमन्थती- न्द्राय त्वौजस्वत ओजस्वन्तꣳ श्रीणामीत्योजो ऽसीति राज- न्याय प्रयच्छति । तत्ते प्रयच्छामीति राजन्यः प्रतिगृह्णात्यथ यजमानो मुखं विमृष्ट ओजस्वदस्तु मे मुखमोजस्वच्छिरो अस्तु मे । ओजस्वान्त्विषितः प्रत्यङ्ङोजसा संपिपृग्धि मेति । चिराचम्य प्रणह्यति । तस्मा एतच्चैव पात्रं ददाति तिसृधन्वं चार्थैतत्काꣳस्यं पात्रं याचति । तस्मिꣳस्तिरः पवित्रं पय आनीय सक्तूनोप्याश्वत्थीभ्याꣳ शलाकाभ्यामुपमन्थतीन्द्राय त्वा पयस्वते पयस्वन्तꣳ श्रीणामीति । पयो ऽसीति वैश्याय

१ •थैनं all exc. M. २ •षेणाङ्घ्रि M.

प्रयच्छति । तत्ते प्रयच्छामीति वैश्यः प्रतिगृह्णात्य॑थ यजमानो मुखं विमृष्टे पयस्वदस्तु मे मुखं पयस्वच्छिरो अस्तु मे । पयस्वान्त्विषतः प्रत्यङ् पयसा संपिपृग्धि मेति । त्रिराचम्य प्रक्षालयति । तस्मा एतच्चैव पात्रं ददात्यष्टां चायैतन्मृन्मयं पात्रं याचति । तस्मिंस्तिरः पवित्रमप आनीय सक्तू- ५ नोप्य फाल्गुनपाचौभ्या१न्ꣳ शलाकाभ्यामुपमन्त्यौन्द्राय त्वायुष्मत आयुष्मन्तꣳ श्रीणामीत्यायुरसीति शूद्राय प्रयच्छति । तत्ते प्रयच्छामीति शूद्रः प्रतिगृह्णात्य॑थ यजमानो मुखं विमृष्ट आयुष्मदस्तु मे मुखमायुष्मच्छिरो अस्तु मे । आयुष्मांस्त्विषतः प्रत्यङ्ङायुषा संपिपृग्धि मेति । त्रिराचम्य प्रक्षालयति । तस्मा १० एतच्चैव पात्रं ददाति माषैश्च पूर्णं कमण्डलुमथैतमोदनमभ्यु- त्सृप्य प्राश्नाति । तस्य यन्न सहते तदप्सु प्रवेशयत्य॑थ हिरण्या- वृतं निष्पिवति । निष्पिवन्तमनुमन्त्रयत इममग्न आयुषे वर्चसे कृधि प्रियꣳ

[ १८ । ६, २०१ ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । एकाहाः ओदनसवः ३५३ रुचाभिषिञ्चामि वर्चसे'त्याथ दक्षिणमचिकटं१ न्यचति' समुद्र इवासि गङ्गाना सोम इवास्यदाम्भः । अग्निरिव विश्वतः प्रत्यङ् सूर्य इव ज्योतिषा विभूरिति ' ॥ ६ ॥ यावदेवात्राध्वर्युश्चेष्टति तावदेष प्रतिप्रस्थातौदुम्बरे द्रोणे ५ चतुर्गृहीतैरापः समवनौय चतुरो ग्रहान्गृह्णात्यपां यो द्रवणे रसस्तमहमास्मा आमुष्यायणीय तेजसे ब्रह्मवर्चसाय गृह्णामीति पर्णमयेना॑पां य ऊर्मौ रसस्तमहमास्मा आमुष्यायणा॒यौजसे वीर्याय गृह्णामीति न्यैग्रोधेना॑पां यो मध्यतो रसस्तमहमास्मा आमुष्यायणीथ पुष्ट्यै प्रजननाय गृह्णामीत्याश्वत्थेना॑पां यो १० यज्ञियो रसस्तमहमास्मा आमुष्यायणायायुषे दीर्घायुत्वाय गृह्णामीत्यौदुम्बरेणायैतद्रोहितं चर्मानडुहं२ प्राचीनग्रीवमु- त्तरलोमोपस्तृणाति ' तद्यजमानं प्राञ्चमुपवेश्य सुवर्णरज- ताभ्याग्ं रुक्माभ्यां पर्युपास्याभिषिञ्चत्यपां यो द्रवणे रसस्ते- नाहमिममामुष्यायणं तेजसे३ ब्रह्मवर्चसायाभिषिञ्चामीति १५ पर्णमयेना॑पां य ऊर्मौ रसस्तेनाहमिममामुष्यायणमोजसे वीर्यायाभिषिञ्चामीति न्यैग्रोधेना॑पां यो मध्यतो रसस्तेनाह- मिममामुष्यायणं पुष्ट्यै प्रजननायाभिषिञ्चामीत्याश्वत्थेना॑पां यो १ Thus Be; दक्षिणमचिकटन्न्याचति M; दक्षिणे सचिकटे न्यचति BU; दक्षिणे सचिकौटं न्यचसि Be 7 D. २ All MSS. exc. M ins. जघनेनाग्निं । ३ In Be here and infra all the Datives ( ॰वर्चसाय, योजसे, वीर्याय etc.) are changed into Instrumentals; M has everywhere Ins- trum. 45

३५४ बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ १८ । १०, ११ । ] यज्ञियो रसस्तेनाहममुमामुष्यायणमायुषे दीर्घायुत्वायाभि- षिञ्चामीत्यौदुम्बरेण¹ समुन्मृष्टे समुत्क्रोशन्तीति समानात्सा मुखस्य विमार्जनादुत्तरत एतद्रूपायितग्ं शतं¹ तिष्ठति रथस्¹ । तदभिप्रेत्यभिप्रेहि वीरयस्वोग्रश्चेत्ता सपत्नहा । आतिष्ठ मित्र- वर्धनस्त्वभ्यं देवा अधिब्रुवन्नित्यथ रथस्य पक्षसी संमृशत्यङ्कौ ५ न्यङ्कावभितो रथं याविति¹ रथमातिष्ठत्यातिष्ठ वृत्रहन्निति प्रतिपद्यायं पृणक्तु रजसौ उपस्थमित्यातो¹ ऽथैतच्छतं² त्रिः प्रदक्षिणं परियाय³ पुरस्कृत्यायाति¹ तदध्वर्यवे ददाति¹ स एष ओदनसवो राज्ञो वा ब्राह्मणस्य वा वैश्यस्य वा पुष्टि- कामस्य यज्ञः¹ ॥ १० ॥ तृतीयः ॥ १० पञ्चशारदीयेन यक्ष्यमाणो भवति¹ स उपकल्पयते सप्तदश निरष्टान्वत्सतरानेकहायानान्स' पुरस्तान्मार्गशीर्ष्यै⁴ पौर्णमास्या आमावास्येन हविषेष्ट्वा सप्तदश मारुतीः पृश्नीर्वत्सतरीराल- भते¹ ऽभिप्रोक्षणतो वत्सतरान्स्थापयित्वोत्सृजन्येतराभिः सङ्ख्यां कुर्वन्ति¹ संवत्सरे पर्यवेते मरुद्भ्यः सांतपनेभ्यः सप्त- १५ दश पृश्नीर्वत्सतरीरालभते¹ ऽभिप्रोक्षणतो वत्सतरान्स्थाप- यित्वोत्सृजन्येतराभिरेव सङ्ख्यां कुर्वन्ति¹ द्वितीये संवत्सरे १ Uncertain again, cp. p. 350, 6.; शतं ति० रथं च M; ष्ट्वं ति० रथं च Be 7 D; ष्ट्वं ति० रथस् (omitting च) UB; सितस्ति० रथस् Be. २ Thus M sec. m., ०तंक्षितं pr. m.; ०तक्ष्वं Be 7 BDU; ०तद्रथं Be. ३ पर्याय M; परियाय B; परौयाय the other MSS. ४ Thus M Be; ०शीर्ष्याः Be 7; ०शीर्षः DU; ०शीर्ष्यो B.

पर्यवेते मरुद्भ्यो गृहमेधिभ्यः सप्तदश कल्माषीर्वत्सतरीरा- लभते । ऽभिप्रोक्षणतो वत्सतरान्ह्नापयित्वोत्सृजन्त्येतराभिरेव संख्यां कुर्वन्ति । तृतीये संवत्सरे पर्यवेते मरुद्भ्यः क्रीडिभ्यः सप्तदशावलिप्ता वत्सतरीरालभते । ऽभिप्रोक्षणतो वत्सतरा- न्ह्नापयित्वोत्सृजन्त्येतराभिरेव संख्यां कुर्वन्ति । चतुर्थे संवत्सरे पर्यवेते मरुद्भ्यः स्वतवद्भ्यः सप्तदश राजीवा१ वत्स- तरीरालभते१ । ऽभिप्रोक्षणतो वत्सतरान्ह्नापयित्वोत्सृजन्त्ये- तराभिरेव संख्यां कुर्वन्त्येतदेवाहर्दीक्षते । संवत्सरमुख्यं२ बिभर्ति । द्वादशोपसदस्संस्थानानि त्रिवृदग्निष्टोमः पञ्चदश उक्थ्यः सप्तदश उक्थ्यः पञ्चदश उक्थ्यः सप्तदशो ऽतिरात्र- स्तस्य मारुत स्तोमो भवत्यथैतेषां पशूनां चयः प्रथमे ऽहन्नैन्द्रा- मारुता उक्षाणः सवनीया आलभ्यन्त एवं द्वितीय एवं तृतीय एवं चतुर्थे । पञ्चोत्तमे ऽहन्नालभ्यन्ते । वर्षिष्ठमिव ह्येतदह- र्मन्यन्ते वर्षिष्ठः समानानां भवतीति ब्राह्मणमथैतेषां पशूनां यदि नश्यति म्रियते वा याश्वमेधे प्रायश्चित्तिस्तां कृत्वाथान्यं तद्देवत्यं३ तद्वर्णं तद्वयसं तद्रूपं४ तज्जातीयं४ पशुमालभन्ते । स एष पञ्चशारदीयो राज्ञो वा ब्राह्मणस्य वा । यः कामयेत

१ Thus Be 7; राजीषां D; राजीवे U; राजीर्वत्स• Be; राजीबत्स• B; उक्थ्यो राजीर्वत्स• M. २ ०मुखाम् M. ३ तद्दे वत्यं MSS. ४ om. M.

." Footnote 1 refers to: "आदित्यस्य१ ग्रहस्य१" Wait, footnote 1 has: "१ आदित्यपक्षस्य M." It means M reads "आदित्यपक्षस्य" instead of "आदित्यस्य ग्रहस्य"! And Caland doesn't even footnote "वे अग्ने भामगृ", which means either all MSS had this or it's Caland's text! Wait, look at the exact characters in line 12: 'वे अग्ने भामगृ इति तिस्र आदित्यस्य१ ग्रहस्य१ ' नि त्वा' Wait, let's look at 'भामगृ': भ (bha) ा (ā) म (ma) ग (ga) ृ (ṛ) - wait, or is it 'भामग्र'? The subscript is a curve to the left, which is 'ृ' (ri-kara). In Bibliotheca Indica, 'ृ' under 'ग' looks like 'ग्ट' or 'गृ'. So: वे अग्ने भामगृ इति तिस्र आदित्यस्य१ ग्रहस्य१ ' नि त्वा

Now let's check line 13: यज्ञस्य साधनमिति सावित्रस्य ' नित्या पात्नीवतस्य ' नियु- Wait, look at line 13: यज्ञस्य साधनमिति सावित्रस्य ' नित्या पात्नीवतस्य ' नियु- Check: नि त्वा यज्ञस्य साधनम् (RV 3.27.2:

एकाहाः Digitized by Madhuban Trust अग्निष्टुत् [ १८ । १२, १३ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ३५७ मुखेन पापं करोति यो ऽनूचानस्य वा सुनेर्वा दुरवगतमव- गच्छति ' यदि वाङ्भ्यां पञ्चदशं कुर्वीतैष ह वै वाङ्भ्यां पापं करोति यो ब्राह्मणायोचाक्षते ' यद्युदरेण सप्तदशं कुर्वी- तैष ह वा उदरेण पापं करोति यो ऽनाभ्याञ्जस्यान्नमश्नाति ' ५ यदि पद्भ्यामेकविंशं कुर्वीतैष ह वै पद्भ्यां पापं करोति ॥ १२ ॥ य१ आरट्टान्वा२ गान्धारान्वा२ सौवीरान्वा करस्करान्वा३ कलिङ्गान्वा गच्छति ' स यदि सर्वग एव पापकृन्मन्येत चतु- ष्टोमाग्निष्टोमेन यजेत ' तेन हैतेनर्तुपर्णो भाङ्गाश्विन४ ईजे' शफालानां४ राजा ' तेन चेट्वा मृगयामभिप्रययौ ' तग् हेन्द्रो ऽनुख्यायैवेक्षां५ चक्रे ऽहमु वा तद्यातये६ यन्मा यज्ञ- क्रतोरन्तराय७ इति ' स ह खिन्न उदकमभ्यवेयाय८ ' तग् ह तत्रैव स्त्रियं चकार ' सा सुदेवला नामास ' सा हैतदेव राष्ट्रमभ्यारुरोह ' सा स्त्री सती पुत्रान्जनयां चकार ' तेभ्यो हेन्द्रः समदं दधौ ' ते हता विवृद्धाः शिश्रिये९ ' तानुभया- १ Thus Be 7 D ; योराट्टान्वा M Be ; योराट्टान्बा B; योरान्वा U. २ गन्धा० M. ३ Thus M Be 7 D; कार० Be BU. ४ ०गाश्विन रंजयनानां M. ५ ०क्षां M Be 7 U ; ०क्षां Be B. ६ तद्यजातयेय M. ७ i.s.o. यन्मा यज्ञ० Be D : यः संशयात्मा यज्ञ० । ८ Thus M Be 7 D ; ०मभ्युपेयाय Be B. ९ Corrected ; श्वि (or षि ?) श्रिरे M: शिश्रिरे the other MSS. CC-0. Public Domain. Vipin Kumar Collection, Deoband

इत्यैन्द्राग्नयोः+उरुं नो लोकम्...! In external sandhi: इत्यैन्द्राग्नयोः+उरुं=इत्यैन्द्राग्नयोरुरुं! Wait, look at the characters: इ त् यै न् द्रा ग् न यो रु रुं? Wait! Is itरुand thenरुं? Look between योandनो: There is रुthenरुं? Wait! Look at the spacing: य ो[space]रु ं? No, there are TWO syllables between योandनो? Let's measure the width: From योtoनो: The width is about the width of 1.5 to 2 characters. Wait, look at: य ो रु रुं? Wait, look at the letter right after यो: Is it रु? Wait, could it be र्on something? Wait, what does it look like? Look at the top line: There isयो`, then a letter with NO topline? No, it has a topline. Wait, does

माहेन्द्रस्या॑ नो विश्वाभिरूतिभिः कदाचन स्तरीरसीन्द्राय गाव आशिरमिति तिस्र आदित्यस्य१ ग्रहस्यैमां ते धिय- मिति सावित्रस्य॑ नियुनक्ति पात्नीवतस्य॑ नित्या हारियो- जनस्य॑ स एष पञ्चदश इन्द्रस्तुदिन्द्रियकामस्य॑ यो वा२ ज्येष्ठबन्धुरपभूतः स्यात्स एतेन यज्ञक्रतुना यजेताश्नुते हैव ज्येष्ठताम्॑ ॥ १४ ॥ अप्तोर्यामेण यक्ष्यमाणो भवति॑ दीक्षते॑ तस्यापरिमिता दीक्षा द्वादशोपसदस्त्रिवृद्बहिष्पवमानः पञ्चदशꣳ होतूराज्यꣳ सप्तदशं मैत्रावरुणस्यैकविꣳशं ब्राह्मणाच्छꣳसिनस्त्रिणवमच्छा- वाकस्य॑ त्रयस्त्रिꣳशो माध्यन्दिनः पवमानस्तृविꣳशꣳ होतुः पृष्ठꣳ रथंतरं च वैराजं३ च सामनी अन्यतरेणान्यतरत्परि- ष्टुवन्ति॑ चत्वारिꣳशं मैत्रावर

३६० बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ २० । २५ । ] चित्रद्राथंतरः सन्विस्तंत्सुद्राः पशवो ऽतिरेदुः१ । सोमो वा एतदतिरिच्यमान इयाय२ । ते३ देवा३ अब्रुवन्नप्रोवी अयम- त्यरेचि तस्य को याम इति । तदप्रोर्यामस्याप्रोर्यामत्वं । तस्मा एतान्यतिरिक्तस्तोत्राण्यवकल्पयां चक्रुस्विष्टद्धोतुर्जराबो- धीयं पञ्चदशं मैत्रावरुणस्य सौहविषं३ सप्तदशं ब्राह्मणा- ५ च्छंसिन उद्वंशीयमेकविंशमच्छावाकस्य वारवन्तीयं । तद् वा आहुर्यदच्छावाकचमसमन् यज्ञः संतिष्ठेतानं यज्ञं गरुये- र्देथो हान्नं यजमानो गामुकः४ स्याद्धोत्र एव स्तुवीरन्हो- तानुशꣳस्यात्तथा मध्यतो यज्ञः समाधीयत५ इति । तद् वा आहुः सर्वाण्येवाश्विनानि सुतशस्त्राणि स्युर्यद्वै६ किंच७ १० रात्रिमूपातिरिच्यते सर्वं तदाश्विनमिति८ न्वेकर्मयापरं चित्र- १ The MSS. of the text seem all to be corrupt : ॰तिसेदु Tr ; तिच्छेतुः M (if I see right !) ; तिसेतुः all the other MSS. ; व्यतिसेदुरति- क्रामन्तीत्यर्थः Bhav. (read ॰क्रामन्तो॰). २ Thus M ; रयायतेतंदेवा BUD ; द्यायतंत्रेवा Be; द्वाप्तवेत्तं देवा B ; द्याववेतं Tr. ३ सौहविषं सप्त० MH ; सौभरन्वित्तविषं सप्त० UD ; सौ (सो) भरन्विविंश- सप्त० Be Be 7 ; सौभरंन्विएकविंशसप्त० B ; सौषध्वं सप्त० Tr. ४ Thus M only ; कामुकः all the other MSS. ५ Thus MHTr Keś. ; समापयत the other MSS. ६ Thus all the MSS. ; तद्य (i. s. o. यद्व) Karmānta (one MS. यदि) Keś. and Rudr. on Āp. XIV. 4. 15. ७ किंचन M. ८ Some of the MSS. again द्वतौ : read perhaps ॰मिनोत्वेक ॰ ।

..."? No. Wait! Could it be "अन्ववस्थायोत्पनीय"? What is "उत्पनीय"? उत्-पू (to purify) -> gerund is उत्पूय. Causative gerund: उत्पाव्य. What about उत्पनीय? उत्पनीय is an adjective/gerundive (उत्-पन् or उत्-पू?). Wait, could it be "उत्पूय"? Look at the character after 'त्': It is 'पू'? It has a loop, a vertical stroke, and an 'ū' matra curving down to the right, exactly like 'पू' in 'पूर्वाग्नि'! Wait, does it have an 'ee' matra? Look at the top: between 'त्पू' and 'य', is there an 'ee' matra? No, there is a candrabindu over 'य'! Wait, what is between 'त्पू' and 'य'? Nothing! It's just 'त्पू' and 'यꣵ'! Wait, then what was I reading as 'नी'? Ah! There is NO 'नी'! Wait, let's look at the space: "त्पूयꣵ" Wait, let's look at the width of the word: पू - र्वा - ग्नि - म - न्व - व - स्थ - त्यु - त्प - नी - य ? Wait, count the glyphs from the beginning of line 8:

1. सु
2. प