बीसलदेव रासो (नरपति नाल्ह - अजमेर के चौहान विग्रहराज चतुर्थ का ऐतिहासिक काव्य)

• १५ - भर¹ सांभरि थी आवीयउ² राय³ । चंपावती पउत्तलउ⁴ जाइ ॥ हह⁵ गय अंत न पाइजइ⁶ । पायदलह⁷ हस्तीय सहस⁸ मयंक९ ॥ X साठि सहस राजा मिल्या । पालो गिणण¹⁰ न साभह¹¹ अंत ॥१८॥ देव¹² घयेरह दीयउ¹³ मेवदाण । ऊचरइ¹⁴ थंभण वेद पुराण ॥ मंगल गायइ¹⁵ कामणी¹⁶ । पंच सग्द करइ¹⁷ थुरझुणकार¹⁸ ॥ १. आ० १२ सरस । २. आ० १२ आवीयो । ३. आ० १२ राइ । ४. आ० ६ पहुतो, आ० १२ पहुतलि । ५. आ० १२ हय । ६. आ० १२ लभिजइ । ७. आ० १२ मयगल । ८. आ० १२ एकसउ । ९. आ० १० मयमत्त । १०. आ० १२ पालाशिणण । ११. आ० १२ लाभै । यह छंद आ० ६ में २०, आ० १२ में १६ है । १२. अ० २ जाइ । १३. आ० १२ वघेरडै दीयो । १४. आ० १२ वाचउ, आ० ६ जिहा पढै । १५. आ० १२ गायै । १६. आ० १० कामिनी । १७. अ० २, आ० ६ तणा, आ० १२ करै । १८. आ० ६, अ० २, आ० ६, झुणकार, आ० १२ झण्यकार ।

• १६ - नेपाटंबर गिरि$^१$ पप्र$^२$ धरद्द$^३$। गुवण$^४$ पगउ धारठ$^५$ गृह$^६$ संभार ॥१९॥ पादफ$^७$ धनुपधर कीयउ$^८$ थागै$^९$वाण । पाताह$^१०$ हो वाजा गहिर मीसाण ॥ भेरीवरगु$^११$ मिहा भरदरह । थानद्द$^१२$ यरभू जे भजा तूरि$^१३$ ॥ राजा चाल$^१४$ परिणवा । तटइ$^१५$ नेपाटधर पाइट$^१६$ गूरि ॥२०॥ १. आ० ६ ( में नहीं है ) । २. आ० ६ ताकीयौ । ३. आ० ६ छद्द, अ० २ दिवउ, आ० १२ धरे । ४. अ० २ आज । ५. अ० २ रुषतराजा, आ० १२ वसतु धारे । ६. आ० ६ इहू, अ० २ जनम, आ० १२ हुई । यह छंद आ० ६ में ७९, अ० २, आ० ६ में ३०, आ० १२ में ३० है । किन्तु अ० २ और आ० ६ में छठी पंक्ति इस प्रकार है:— आज सपलगा जनम रुमार । और आ० ६ में पहली पंक्ति नहीं है । ७. आ० १२ पाइफ । ८. आ० ६ कीया, आ० १२ ( में नहीं है ) । ९. आ० ६ बाजइ, आ० १२ वाजा । १० आ० १२ दाने । ११. आ० ६ नजारता । १२. आ० १२ वाजैयै । १३. आ० १२ तूर । १४. आ० ६ चालिउ, आ० १२ चालियो । १५. आ० १२ तठै । १६. आ० ६ लुकिएहउ, आ० १२ छाईयो । यह छंद आ० ६ में २२ है, आ० १२ में २१ है । आ० १२ में ३ री पंक्ति है—भेरीवर तूरंदिं भरदरद्द ।

• १७ - पाय करूण सिरि¹ बंधियउ² मउड³ । पंचमी⁴ मंतलि गयोड⁵ दुरग चीत्तोड ॥ राता ही फूंदा पाटका । कडी आबी⁶ हीरा की जोडि ॥ चिहु दिसि मोतीय झिगमिगइ । कालीय पोलीय छलकलूहइ⁷ ढाल ॥ एक माता हूजो ऊमना । तवइँ राजा आइ घरू वासी जुइ⁹ धार ॥२१॥ धारि पयड राजा सामहउ जाइ । पाचमी मजलि यारड बस्या¹⁰ ॥ १. आ० ६ शिर । २. आ० १२ बंधियो । ३. आ० १२ मौड । ४. अ० २ और आ० ६ प्रथम, आ० १२ पाचमी । ५. अ० २ पयाण्ड, आ० ६ पीयाणो, आ० १२ गयो । ६. आ० १२ बधी । ७. आ० १ दलवैद्ये । ८. आ० १२ तळै । ९. आ० १२ छै । इस छंद की पंक्ति सख्या ४, ५, ६, अ० २ और आ० ६ में इस प्रकार है— ४. ब्रागण उचरइ वेद पुराण । ५. मगल गावइ कामनी । ६. उठी पेइ नवी सुझै भाण । तथा ७ वीं और ८ वीं पंक्तियां अ० २ और आ० ६ में नहीं है। यह छंद आ० ६ में २३ और अ० २ में ३१ है तथा आ० १२ म २२ है । १० आ० ६ पयन्ड ।

– १८ – सावणी उमगिउ¹ वींगव राउ² । राता ही भांड वहूँ सागर छह⁴ पांच ॥ गर झाक्षी उछलियउ⁵ । पुमल पुछहुँ रजा कंठि लगाइ ॥२३॥ संजहपद⁷ सामग्मीकड धीर । माथिर मोचीप⁸ जड़योउ⁹ जंभीर ॥ जाय सावा¹⁰ पापरि¹¹ पहइ¹² । पालपो बद्री जयमवा मूर ॥ आगइ हो गद्दर यड्डू मुद्ध । पाजा हो पाइप अंत न पार ॥ भवरंग नाचइ¹³ धपटरा । १. आ० १२ उत्तरयो । २. आ० १२ गइ । ३. आ० १२ राजाभीम रहु थीमल । ४. आ० १२ छै । ५. आ० १२ करिझाक्षी ऊचउलीयों । ६. आ० १२ पुछै । यह छन्द आ० ६ में २४, आ० १२ में २३ है । आ० १० में प्रथम और द्वितीय पंक्ति है— १. धारकउ राजाजी सामुद्देोजाइ । २. पच मचल वासडू वररउ ॥ ७ आ० १२ साम्हो जोवैछि । ८. आ० १० मोत्या । ९. आ० १० जड़ित । १०. आ० १२ सवा । ११. आ० १२ पापर । १२. आ० १२ पडै । १३ आ० १२ नाचैछै ।

• १६ - सामहेलउ हुवड¹ राइ परिवार² ॥ मोट दो छगी मालयह । तडह तुरीय संपिगा घनर तुलाह ॥ उलीभ चंडीवडवूह³ राइ न बारह यार⁴ । स्वामी खोड सामुही याई घर पार⁵ ॥ कुलीय छत्री सदृगल छह⁶ । सरव सुहागण सुन्दर नारि ॥ ल्हा उतारइ अपउरा । राजा हो क्षात्रीय⁷ माह⁸ दुवारि ॥२३॥ तोरण आनीयउ बीसलराउ । थवहर सूहय कउतिग जाइ ॥ मोत्यां का घाया पड़ई⁹ । चोबा¹⁰ चन्दन तिलक¹¹ सिंदुरि ॥ ─────────────────────────── १. आ० ६ सामुदउ हुई, आ० १२ सामइलउ । २ आ० राजा परवार । ३. आ० १२ चडीपोहै । ४ आ० १२ राय न लाईयवार । ५. आ० १२ स्वामी मुसामई आई छै बार । ६. आ० १२ कुलीय छुतीचे सगलैछै । यह छन्द आ० ६ में २५, आ० १२ में ७४ और २५ है किन्तु आ० ६ और आ० १२ में पंक्ति ९-१० नहीं हैं । ७ आ० १२ घ्याईयो । ८. आ० १२ बीद । ९. आ० २ किया, आ० ६ हूया, आ० १२ पड़े । १०. आ० ६ करू । ११. आ० १२ तेल ।

• २० - धवलौ सवली वरदृ¹ धारनी । जालि परि नारंगि² उग्या³ सूरि⁴ ॥२४॥ राजा जी⁵ उवन्या⁶ नयर⁷ मझारि । मन माहे⁸ हरषीय⁹ राजकुवारि ॥ जाइ¹⁰ रूपी वरउ¹¹ धारवी । कलस¹² संपूरण¹³ पूनिम चन्द ॥ मुरनर¹⁴ मोह्या सुरगश¹⁵ । १. श्र० ८ श्र० ६ (में नहीं है) । २. श्र० १२ रोहिणी । ३. श्र० २ श्र० ६ उगियो, श्र० १२ ऊगोयो । ४. श्र० १२ सूर । यह छन्द श्र० ९ में २७, श्र० ८ में ५२, श्र० ६ में ४६ श्र० १२ में २६ है । श्र० २ में दूसरी पंक्ति इस प्रकार है- पंच सगी मिली कलस बंधावि श्र० १२ में प्रथम दो पंक्तिया इस प्रकार है:- १. तोरण आनीयो वीसल राय । २. आडदिय सुदृ य कौतिक जाइ । ५. श्र० २ बीसल, श्र० ६ वीसल । ६. श्र० २ आव्यौ, श्र० ६ आवीयो । ७. श्र० ६ नगर, श्र० १२ नगर । ८+९. श्र० २, श्र० ६ मंत हरषीजन, श्र० ६ मनमाहे हरपीया, श्र० १२ मन माहि । १०. श्र० २ चाल्यो, श्र० ६ चाली । ११. श्र० १२ फरौ । १२. श्र० २ श्र० ६ सकल । १३. श्र० २ दिसो जीसो, श्र० ६ दीसे जसो । १४. श्र० १२ सुरवर । १५. श्र० ६ छुइ देवता, श्र० २ श्र० ६ देवता ।

• २१ -

गोकुल¹ माहि जिस² प्रतिक्ष्य³ गोयंद⁴ ॥२५॥ सात सहेलीय⁵ धइठी छइ⁶ थाइ । राजा हो⁷ माय⁸ पूजावूण⁹ जाइ ॥ चन्दण सीप भरी लीय । काथ¹⁰ सोपारीय पाश हो¹¹ पान ॥ रंग¹² हथलेवड वाहिजइ¹³ । आणि कि¹⁴ वइठा¹५ हो रहिमणि¹⁶ कान्ह ॥२६॥

१. अ० २ गोवल माहि । २. अ० २ जिय, आ० १२ भिसउ । ३ अ० २ सोहइ, आ० ६ वसै, आ० १२ प्रत्यक्ष । ४. आ० १२ गोविंद । यह छन्द आ० ६ में २८, अ० २ में ४८, आ० ६ में ४६ तथा आ० १२ में २७ है । ५. अ० २, आ० ६ पच सबी मिलि । ६ अ० २ ( नहीं है ) आ० १२ छै । ७. अ० २ आ० ६ राजा है, आ० १२ राजाजी । ८. आ० १२ माइ । ९. अ० २ पुजावण, आ० १२ पुजायण । १०. आ० १२ हाथि । ११ अ० २, आ० ६०, आ० ६ पाका, आ० १२ सुपारिय पाका जी । १२ अ० २ हृद, आ० ६ हरषै । १३. अ० २ जोडियउ, आ० ६ मेलीयौ, आ० वाहीजै । १४. आ० ६ जाणिकरि । १५. आ० १२ बैठी । १६. आ० १२ रूपमणी । यह छन्द आ० ६ मे २६, आ० ६ में ५२, अ० २ में ५७, आ० १२ में २८ है । अ० २ तथा आ० ६ म तीसरी पक्ति इस प्रकार है— मोतीया का रे आया पटद्द ।

• २२ - देसि १ मालवह २ हुड ३ उद्दाह ४ । राजमती पउ ५ रयउ ६ यंवाह ॥ चम्दरस पाट पह मोहट्ठठ । मोना की ७ चउरी ८ मूंणा ९ पी माल ॥ पहिल १० फेरइ दीग ११ दायूजउ १२ । मण्डलगढ़ मंड १३ ऊपर १४ मात १५ ॥ २७ ॥ दूजइ १६ फेरइउठ १७ घिरइ १८ राह । भानमती राणी सुमर की माइ ॥ १. आ० ६ देस, आ० १२ देस । २. आ० २, आ० ६ मालागिर, आ० १२ मालवै । ३. आ० ६ हूपड, आ० २ हूवड । ४. आ० ६ उच्छाह । ५. आ० २ गजकुंवर को, आ० १२ पेरउ । ६. आ० २ हूउड, आ० १२ रच्योरे । ७. आ० ६ साना तणी । ८. आ० १२ चारी । ९. आ० २, आ० ६ मोती को, आ० ६ मोती री, आ० १२ मोती की । १०. आ० ६ पहिले, आ० १२ पहिलै । ११. आ० २ राय, आ० ६ (में नहीं है), आ० १२ फेरै दीयो । १२. आ० २ दे डाइची (दैशाइची) आ० ६ डाइचो, आ० १२ दायोजउ १३. आ० ६ सिउ, आ० २, आ० ६ साँ । १४-१५ आ० २ देइ कुढाल, आ० ६ देस कुठाल । यह छन्द आ० ६ में ३०, आ० ६ में ५६, आ० २ में ६०, आ० १२ में २६ है । आ० १२ में अंतिम पंक्ति है— मंडलियउ मुक परिमाल । १६ आ० २ आ० ६ तीजो, आ० १२ दूजै । १७+१८. आ० २ आ० ६ जबफेरइ छै, अ १८ १२ फेरे फिरियौछे ।

• २३ - काईं¹ देद्दहइ² दाइजउ³ । उण दीन्हा⁴ अरथ⁵ गरथ⁶ भंडार ॥ दीनउ छइ देस सवालपउ । सर⁷ सोभरि⁸ सिउं⁹ नागर चाल ॥ टउंक टोडा¹⁰ तेहविचाल । सावढो बूंदी सरिमिरु देस कंडाल¹¹ ॥२८॥ तीजद्द¹² फेरइ¹³ फेरीयउ¹⁴ राय¹⁵ । सगल थतेउर बइठउ छइ आइ ॥ कायउ¹⁶ दीजइ छइ दाइजउ¹⁷ । १ आ० ६ काउ, अ० २ आ० ६ राजकुवर, आ० १२ कायुं । २ अ० २ आ० ६ ( में नहीं है ) आ० १२ दियो छे । ३ अ० २ दादाइची, आ० ६ नी डाइची, आ० १२ दायजइ । ४+५ अ० २ आ० ६ दीया साथ न, आ० १२ उणि दीना छे, अरथ । ६. आ० १२ दरथ । ७+८ अ० २ दीग संमर, आ० १२ सरस सामरि । ९. अ० २ दीपा, आ० १२ मुं । १०. आ० १२ टोडा छे । ११ आ० १२ कडडाल । यह छन्द आ० ६ में ३१, आ० ६ में ५८, अ० २ में ६२, आ० १२ में ३० है । अ० २ में इस छन्द की दूसरी कड़ी है-“वाड महादे राखी लीई छइ बुलाई ।” तथा तीसरी कड़ी है-“राज कुंवर दादाइची ।” चौथी पंक्ति है, “दीघा संभर नागर चाल ।” छठी पंक्ति है-“माडल गढ़ से ऊपर माल ।” आ० ६ में भी अन्तिम पंक्ति अ० २ की तरह है । १२+१३ अ० २ आ० ६ दूजो फेरो, आ० १२ तीजे फेरै । १४. आ० १२ फिरियो छे । १५. आ० १२ राड । १६ आ० ६ काय, आ० १२ फायुं । १७. अ० २ दादाइची दाइ जी २ आ० ६ का दायची ( = को दायजौर) । आ० १२ दायजौ ।

• २४ - दीन्हा तातीय तुरीय गुमाइ ॥ दीन्हो१ राज देव मणोवरठ । माग समुंद२ सोरठ गुजरात३ ॥२९॥ कंथि४ जनोइव५ पहिरह६ चीर । हाथि७ तम्बारह८ धंजल९ नीर ॥ राजा पहदल१० साइतड११ । सीसन पालथी साभट्ट सउडि१२ ॥ पुछीय क्षत्री ने पावती । पाय पपलितह पुनियड मडइ ॥ १. आ० ६ दीधो, आ १२ दीनउ । २. अ० २ समद । ३. आ० १२ गुजरात । यह छंद आ० ६ में ३२ आ० ६ में ५७, अ० २ में ६१, आ० १२ में ३१ है । इस छंद की ४थी पंक्ति अ० २ में है :—"दीवा साचन खरथ भंटार ।" तथा आ० ६ में है :—"दीना सामइणी नवसर हार ।" आ० १२ में दूसरी पंक्ति है :—सगलो अतेवर बेटो छे आद । चौथी पंक्ति है :—दीना तेनीय तुरी घउपाइ ॥ ४. आ० ६ गलइ, आ० १२ पहिंथि । ५. आ० ६ जनोई राश, आ० १२ जनेऊ । ६. आ० १२ रहपहिरणी । ७. आ० ६ हाये । ८. आ० ६ तम्ब्राले राजा, आ० १२ प्रथालू । ९. आ० ६ अचले, आ० १२ अजलि । १०. आ० ६ पिद्दलइ, आ० १२ दियो छे । ११. आ० १२ दायजी । १२. आ० १२ सौडि ।

• २५ - घर जोरी राजा भयाद्द । तुम्ह१ बारहा२ गढ३ सिंहगढ४ चीतॊड़ ॥३०॥ राजा कहइ५ बारि घुरारि६ नीसाण । मनमाहे हरपीयउ७ बोसल्ल चहुंआंण ॥ परकीयउ८ राजा भोज कहइ९ । म्हारइ१० अंचल वधी११ राजकुमारि ॥ सफल दिहाडउ१२ आज कउ१३ । गड धरि आयोइ१४ जासि पयारि ॥३१॥

१+२. आ० ६ तुम्ह नइ बारह । ३. आ० ६ गड़ासु आ० १२ गड़ासु । ४. आ० १२ दुरग । यह छन्द आ० ६ में ३३, आ० ६ में ६४, अ० २ (में नहीं है) आ० १२ में ३२ है । आ० ६ में चौथी कड़ी है-"चोथो फेरो फेरीयो ।" आ० १२ में ६ तथा ७ पंक्तियां हैं— ६-पाइ पपालिने पुजीया मौड । ७-फर जोडी राजा भयौ । ५. आ० १२ कै । ६. आ० ६ घुराजी, आ० १२ घुरयारे । ७. आ० १२ हरषीयो । ८. आ० १२ परसवी । ९. आ० १२ कै । १०. आ० १२ म्हाकै । ११. आ० ६ बांधी छै, आ० १२ बाधी छै । १२. आ० १२ दिहादो । १३. आ० १२ कौ । १४. आ० १२ आई । यह छन्द आ० ६ में ३४, अ० २ तथा आ० ६ (में नहीं है), आ० १२ में ३३ है ।

• २६ - पाटि पह्टीअइ १ राजदुआरि । पहिहि पटोली २ सिरि गुनही ३ सार ॥ फानिद ४ मुकुट झिगमिगइ ५ । सोवन ६ सावरी ७ तिलक ८ निलाइ ९ ॥ रूप देखी राजा हसइ १० । त्रिभुवन मोहिय ११ राजदुआर १२ ॥५२॥ जाणि वासइ १३ पधार १४ हो राइ १५ । राजा परीहन जीवइ १६ बोलाई १७ ॥ १. आ० ६ पैठा अछर अ० २ पहटा दुई, आ० १२ पैठो छे । २. अ० २ वरन । ३. अ० २ चादर, आ० ६ नबसर । ४. आ० ६ फानिदि, अ० २ फान्हे, आ० ६ फाने, आ० १२ फाने । ५. अ० २ आदोया, आ० ६ ताहीदा । ६. अ० २ सरण आ० ६ सरन । ७. अ० २ सानारो, आ० ६ सोभातणो । ८. अ० २ मुकुट, आ० ६ मुगट । ९. आ० ६ नेलाड, आ० १२ निलाडि । १०. आ० १२ इस्यो । ११. आ० ६ माहइए, अ० २ माँहर, आ० ६ मोहोराणि, आ० १२ मोहे । १२. आ० ६ राजदुआरि, आ० ६ देप परमार । आ० १२ जानिपुवार ! यह छन्द आ० ६ में ३५, आ० ६ में ५४, अ० २ में ५८ तथा आ० १२ में ३४ है । १३. आ० बासे । १४. आ० १२ पधारूया । १५. आ० १२ राउ । १६+१७. आ० १२ थपकउ ।

• २७ - ब्याह करावण देइछइ¹ दान । अरथ भंडार नहूँ² क्षति घणउ³ मान ॥ दोन्हा छहूँ⁴ तेजो हासला । तुम्ह हासीय सरिसउ⁵ कोट इसार ॥३३॥ जूरा रमण बइसारहूँ⁶ छहूँ⁷ राय । सात सोपारी फूलिकियउ⁸ पसाउ ॥ सवालाप कड मुरडउ⁹ । राजागी जोतउ छहूँ¹⁰ सातेदाइ¹¹ ॥ राजमती बिलपी हुई । दसइ मुलकई चौसठ राहू ॥३४॥ १ आ० १२ दीवैछै । २. आ० १२ नै । ३. आ० १२ घण । ४ आ० १२ दीनछै । ५. आ० १२ सरिस । यह छंद आ० ६ में २६ तथा आ० १२ में ३५ है । आ० ६ में २री ओर तीसरी पंक्ति के अनन्तर एक पंक्ति और इस प्रकार है— “आवो पुरोहित रात्र का !” ६ आ० १२ बैसारयो । ७ आ १२ छै । ८. आ १२ पलकियो । ९ आ० ६ मुदहउ । १०. आ० १२ जोता छै । ११. आ० १२ सातेइदाउ । यह छंद आ० ६ में ३७, आ० १२ में ३६ है । आ० १२ में तीसरी पंक्ति नहीं है । अंतिम पंक्ति है— “इसे मुलकै तब बीसलराउ ।”

• २८ - दुई पहिरावणो दरपीयड¹ राव² । दीन्हा तेत्रीय³ भुजइ पवाह⁴ ॥ हीरा नट्ट⁵ माणिक धणा । अणपरि⁶ पहिरायोयड⁷ जानसुयारि ॥६५॥ धुरिय पलाणीया ठामो टानि⁸ । सासू⁹ जुदारण¹⁰ चालोयड¹¹ राद¹² ॥ वृक्षिप छतीसह गहलछह¹³ । माणिक मोती भय्यट नाहेर ॥ सासू¹⁴ आसीसस¹⁵ वन्दिया¹⁶ । थे¹⁷ अविचल राज करउ¹⁸ अजमेर¹⁹ ॥६६॥ १. आ० १२ रपीयौ । २. आ० १२ राउ । ३. आ० १२ तेत्री । ४. आ० १२ फवाय । ५. आ० १२ अरू । ६. आ० ६, आ० १२ इणपरि । ७. आ० १२ पहिरा । यह छन्द आ० ६ में ३८, आ० १२ में ३७ है । ८. आ० १२ ठाइ । ६+१०. आ० ६ जुहारकरण, आ० १२ सासुजुहारण । ११+१२. अ० २, आ० ६ चाल्योल्हर राद, आ० १२ चालीयोराद । १३. अ० २, आ० ६ साथलह, आ० १२ छतीसेगपल छै । १४+१५. अ० २ आ० ६ भाषणमती आसीस, आ० १२ आसीस । १६. अ० २, आ० ६ वइ, आ० १२ तवेदीये । १७. आ० ६, तुम्हे, आ० १२ धेतउ । १८+१६. अ० २, आ० ६ कीज्यो अजमेर, आ० १२ काणै अजमेर । यह छन्द आ० ६ में ३६, आ० ६ में ६८, अ० २ में ७१ तथा आ० १२ में ३८ है ।

• २६ - परणि धरण धरि चालीय चाय¹ । बाजा² वाजीया नीसागरे घाट्ट ॥ दोयइ मानइ³ दुदयडी । बाजइ⁴ धरू थरूवलीभेरि⁵ ॥ धारिकि ऊमी धाइइ । धारकउ दीप⁶ चालउ⁷ अजमेर ॥३७॥ ✗ परिअउरण⁸ धरि⁹ आयउ¹⁰ राय¹¹ । सगली हे जाणमांहि हुउ उछाह ॥ १. आ० १२ चालीयौ गउ । २ आ० ६ वाजा हो । ३. आ० १२ वाजाइछै । ४. आ० १२ बाजै छै । ५. आ० १२ भलीभेरि । ६ आ० ६ द्विज, आ० ६ दीरक । ७. आ० ६ (में यह शब्द बाद मे बढाया गया है) आ० ६ गढ अजमेर, आ० १२ चल्यौ । यह छन्द आ० ६ में ४०, आ० ६ में ६६, अ० २ में ६६, आ० १२ में ३६ है । लेकिन अ० १ मे इस छन्द का पाठ है— हुई पहिरावणी हणीयउ राई । अनल षधी राजकुमार ॥ चीरी चढीयो भोजकी । वाजइ धरगू भूगलभेर ॥ हुवउ पधारउ रावलइ । धार कठ द्विज चाल्यो अजमेर ॥ आ० १२ में ५वीं पंक्ति है :-वारि कि ऊमी धीइदइ ! ८ आ० ६ परणि अरण्डि, अ० २ परणी, आ० ६ परणी नै, आ० १२ परणि अरण्डि । ६. अ० २, आ० ६ (मे नही है) । १०. अ०, आयउ, आ० १२ चालीयौ । ११. अ० २, आ० ६, वीसलराय, राउ ।

• ३० - राजा यहह जन$^१$ मामखड । म्हानद्द$^२$ तूटउ हो$^३$ देयगूरारि ॥ घटरी घटउ$^४$ राजा भीज थी। पडा पड़ेग मेश्रपा करतारि ॥३८॥ दस्त गुजह नितु$^५$ यानहद्दू भेर । देपि गडरि$^६$ ग्झाकउ गद्द अजमेर ॥ थाना हो सागर धीहलो । पापा$^७$ तापणु कर थादि थराइ ॥ मोरठि सामरि कड घणी । घर चीसल पश्चिम केरउ$^८$ राइ$^९$ ॥३९॥ गरन करि घोलॊयड$^{१०}$ संभरि$^{११}$ वाल$^{१२}$ । १. आ० १२, कहै जानी । २. आ० ६ भाइ, अ० २, मोद्दि, आ० १२ म्हाने । ३. अ० २ तूटउ है, आ० १२ तूदो हो । ४. आ० १२ चढ्यो । यह छन्द आ० ६ में ४१, आ० १२ में ४० है । आ० १२ में दूसरी पंक्ति है— "सगली ही जानमैहूड उद्दारी । ५. आ० ६ छुह, आ० १२ इसी गुजै नितु । ६. आ० ६ गोरी, आ० १२ गोरी । ७. आ० १२ पाप । ८. आ० १२ कड । ९. आ० १२ राउ । यह छन्द आ० ६ में ४३ तथा आ० १२ में ४१ है । १०. अ० २ ऊभोलइ, आ० ६ ऊभो, आ० १२ धोली । ११. आ० ६ सीभंरयो } १२. आ० ६ गाय, } ११+१२ - आ० १२ चीमलयउ ।

• ३१ - मउ समउ¹ शथर² न कोइ भूपाल ॥ मोधरि³ साभरि उमद्दै⁴ । म्हारइ⁵ चिहुँदिगि थाणा⁶ जैसलमेर ॥ राजउउ⁷ घटसण्ड⁸ गढ अजमेर ॥५०॥ गरव⁹ न¹⁰ कीजइ¹¹ घणी¹² सभरि वालि¹³ । तुम समाध्रि¹⁴ घणारि भूपाल¹⁵ ॥ एक उड़ीसा कड धणी । पचअ मारा¹⁶ मानि ?¹⁷ कानि¹⁸ ॥ १. आ० ६ मोसमउ, आ० १२ मासम । २ अ० २ ऊर । ३ आ० ६ मोधरे, अ० २ म्हाधरि, आ० ६ माहरिगरि । ४. आ० १२ उमहै । ५. आ० १० म्हारे । ६. आ० १२ थाणउ । ७ आ० ६, राजा जो, आ० १२ राजा कौ । ८. आ० ६, अ० २, थानिक, आ० १२ राजा बैसणा । यह छन्द आ० ६ में ४४, आ० ६ अध्याय २ में १, अ० २ अध्याय २ में २ तथा आ० १२ में ४२ है। आ० १० में एक पङ्कि अतिरिक्त है— "लाप दुरी पायइ पड़े।" ९ अ० २ गरभि । १० + ११ + १२. अ० २ बोलो हो, आ० ६ करिहो, आ० १० न कीजै घणी । १३. आ० ६ राव, आ० १२ सामरिवाल । १४. आ० १२ समयल्रे । १५. आ० ६ भूपाल, आ० १२ भूपाल । १६. आ० ६ हमारउत, आ० १२ हुई मशाका । १७+१८. अ० २ मानिनु मानि, आ० ६ मान निताव, आ० १२ मानि मैं मानि ।

• ३२ - जउ¹ धारह² साभरि उमद्दह³ । रिन्दै⁴ उवा घरि⁵ उग्गह⁶ हीरा गी पाणि ॥४१॥

• धत्तह धमत्रीयउ बीसलराउ । धणका⁷ वचन⁸ रहा मन माहि ॥ मूँह⁹ विसाराहा१० गोरठी११ । हम तुम्ह१२ यार बरस का कयि१३ ॥ यहउ१४ तुम्हारउ१५ जे सुणउ१६ । मूँह सठ जाइ देया हीरा की पाण ॥ १ +२ आ० ६ यार घरि, आ० १० जह धारे । ३ आ० १० उग्र है । ४ +५. ग्र० २ राजा उक्त घरि, आ० ६ उण घरि, आ० १२ उदाधरि । ६ आ० १२ उग्रदै यह छंद आ० ६ में ४५, आ० ६ अध्याय २ में २, ग्र० २ अध्याय २ में ४ है । आ० १२ में ४३ है । ७ आ० १२ कणका । ८ ग्र० २ बोल ! ९ ग्र० २ हूँ । १० ग्र० २ वीसइयो, आ० १० विसणश । ११ ग्र० २ ते वढिठा, आ० १२ तुम्हें गोरडी । १२ आ० ६ अब तम, ग्र० २ म्हानु, आ० १२ हम तुम । १३ ग्र० २, आ० ६ लार, आ० १२ कहि कायी । १४ आ० १२ कह्यो । १५ आ० १२ तुम्हारो । १६ आ० १२ सुण्यो । यह छंद आ० ६ में ४६, आ ६ अध्याय २ में ३, ग्र० २ अध्याय २ में ५, आ० १२ में ४४ है । इस छंद की पाँचवीं और छठी पंक्ति ग्र० २ और आ० २ में इस प्रकार हैं— ५ कउ म्हारह हीरा उमद्दइ । ६ नही तो गोरी लिजूं हूँ पराणा । तथा आ० ६ में तीसरी पंक्ति है—

• ३३ -

म्हैं¹ विराण्या² बोलियउ³ दोस⁴ । पग की⁵ पाणहीस⁶ रिसउ⁷ रोस⁸ ॥ कीटी उपरि बठली किसी । म्हे हरया ये करि जाणीयठ साच ॥ कुमी⁹ मेल्हि¹⁰ उलंग¹¹ चलउ¹² । जल¹³ विहुणीय किम जीवइ मछ्¹⁴ ॥ ५३ ॥

मन माहि कुमपाखोपरौ । इस छंद की पहिली और दूसरी पंक्तियाँ ग्र० २ और आ० ६ में परस्पर स्थानान्तरित हैं । १+२ अ० २ हूँ खरा की, आ० १२ म्हे सिरासी । ३. अ० २ घणी, आ० ६ म्हाराधणी, आ० १० बोलियो । ४. अ० २ रोस ( इसके पहले इसमें 'बोकियउ' है ) । ५. अ० २ पावकी आ० ६ ( में नहीं है ) आ० १० पावनी । ६. आ० ६ पाणही सि, आ० ६ पाशही उपरि, ग्र० २ पाणहीसु आ० १२ पानही सू । ७+८ अ० २ कियउ रोस, आ० ६ एकसो रोस, आ० १० किसी रोस । ९+१० अ० २ कमही मेल्है अ० १२ कुमीय मेल्हि । ११. आ० ६ उलंगह, आ०६ नै, अ० २ (में नहीं है) आ०१२ मतउलग । १२. आ० ६ चलिउ, आ० १२ जाइ । १३. अ० २ में (इससे पहले राजा है ) । आ० १२ जलहि । १४. अ० २ हास । आ० १२ जीवइलामाछ् । यह छंद आ० ६ में ४७, आ० ६ अध्याय २ में ४, ग्र० २ खण्ड २ में ६ तथा आ० १२ में ४५ है । अ० २ में इस छंद की तीसरी और चौथी पंक्ति इस प्रकार है— ३. "मेय इसती बोलियो ।" ४ "आपणह मान इतौ मानस छह सास ।" आ० ६ में इसी प्रकार चौथी पंक्ति है — ४ "आणइ मनि तुम्हे मानियो साच ।" ३

• ३४ - जनम¹ हुयउ² थारउ जेसलमेरि । परणि आणी तउ गढ़ अजमेर ॥ धरम थारह³ क दावड़ी⁴ । कहारे⁵ उड़ीसउ अरू जगनाथ ॥ अन छोडउ⁶ पाणी निजड । तउ कहि⁷ नहूँ⁸ गोरी थारी⁹ जनम की वात ॥ ४४ ॥ जनम की वात गुणउ¹⁰ धरहू नरेस । बनपड¹¹ भोगयउ¹² हरिण कहू येषि ॥ षोडउ समण दिन गिणउ आव । नरजला करती ग्यादमी ॥ १+२-अ० २, आ० ६, जनमी गोरी तू । आ० १२, जनम हुउ । ३ अ० २ चार । ४. अ० २, आ० ६ यारटी । ५ अ० २, कु समरणो, आ० ६, किम समरूँ । ६ अ० २, आ० ६, मेल्हू । ७+८ अ० २, कहित । ९. आ० ६, अ० २, थारा । यह छंद आ० ६ में ४८, आ० ६ अध्याय ७ म ५, अ० २ खंड २ में ७, आ० १२ म ४६ है । आ० १२ में २री पंक्ति है—परखिने आणी तोनै गढ़ अजमेर । ,, ४ थी पंक्ति है—कद्दारे उडीसवि देपु आपणी नयाण । ,, ५ वीं पंक्ति है—उलगाणा हुइ गमरकरूँ । ,, ६ ठा पंक्ति है—कोकि भतीजा नै सौपियु राज । ,, ७ वीं पंक्ति है—छोडु दस सराखपौ । ,, ८ वीं पंक्ति है—कोकु अमण दिन गिणु आन । १०. आ० ६ पूछरछइ । ११ + १२ अ० बनपड रहती ।