बीसलदेव रासो (नरपति नाल्ह - अजमेर के चौहान विग्रहराज चतुर्थ का ऐतिहासिक काव्य)

• २५ - घर जोरी राजा भयाद्द । तुम्ह१ बारहा२ गढ३ सिंहगढ४ चीतॊड़ ॥३०॥ राजा कहइ५ बारि घुरारि६ नीसाण । मनमाहे हरपीयउ७ बोसल्ल चहुंआंण ॥ परकीयउ८ राजा भोज कहइ९ । म्हारइ१० अंचल वधी११ राजकुमारि ॥ सफल दिहाडउ१२ आज कउ१३ । गड धरि आयोइ१४ जासि पयारि ॥३१॥

१+२. आ० ६ तुम्ह नइ बारह । ३. आ० ६ गड़ासु आ० १२ गड़ासु । ४. आ० १२ दुरग । यह छन्द आ० ६ में ३३, आ० ६ में ६४, अ० २ (में नहीं है) आ० १२ में ३२ है । आ० ६ में चौथी कड़ी है-"चोथो फेरो फेरीयो ।" आ० १२ में ६ तथा ७ पंक्तियां हैं— ६-पाइ पपालिने पुजीया मौड । ७-फर जोडी राजा भयौ । ५. आ० १२ कै । ६. आ० ६ घुराजी, आ० १२ घुरयारे । ७. आ० १२ हरषीयो । ८. आ० १२ परसवी । ९. आ० १२ कै । १०. आ० १२ म्हाकै । ११. आ० ६ बांधी छै, आ० १२ बाधी छै । १२. आ० १२ दिहादो । १३. आ० १२ कौ । १४. आ० १२ आई । यह छन्द आ० ६ में ३४, अ० २ तथा आ० ६ (में नहीं है), आ० १२ में ३३ है ।

• २६ - पाटि पह्टीअइ १ राजदुआरि । पहिहि पटोली २ सिरि गुनही ३ सार ॥ फानिद ४ मुकुट झिगमिगइ ५ । सोवन ६ सावरी ७ तिलक ८ निलाइ ९ ॥ रूप देखी राजा हसइ १० । त्रिभुवन मोहिय ११ राजदुआर १२ ॥५२॥ जाणि वासइ १३ पधार १४ हो राइ १५ । राजा परीहन जीवइ १६ बोलाई १७ ॥ १. आ० ६ पैठा अछर अ० २ पहटा दुई, आ० १२ पैठो छे । २. अ० २ वरन । ३. अ० २ चादर, आ० ६ नबसर । ४. आ० ६ फानिदि, अ० २ फान्हे, आ० ६ फाने, आ० १२ फाने । ५. अ० २ आदोया, आ० ६ ताहीदा । ६. अ० २ सरण आ० ६ सरन । ७. अ० २ सानारो, आ० ६ सोभातणो । ८. अ० २ मुकुट, आ० ६ मुगट । ९. आ० ६ नेलाड, आ० १२ निलाडि । १०. आ० १२ इस्यो । ११. आ० ६ माहइए, अ० २ माँहर, आ० ६ मोहोराणि, आ० १२ मोहे । १२. आ० ६ राजदुआरि, आ० ६ देप परमार । आ० १२ जानिपुवार ! यह छन्द आ० ६ में ३५, आ० ६ में ५४, अ० २ में ५८ तथा आ० १२ में ३४ है । १३. आ० बासे । १४. आ० १२ पधारूया । १५. आ० १२ राउ । १६+१७. आ० १२ थपकउ ।

• २७ - ब्याह करावण देइछइ¹ दान । अरथ भंडार नहूँ² क्षति घणउ³ मान ॥ दोन्हा छहूँ⁴ तेजो हासला । तुम्ह हासीय सरिसउ⁵ कोट इसार ॥३३॥ जूरा रमण बइसारहूँ⁶ छहूँ⁷ राय । सात सोपारी फूलिकियउ⁸ पसाउ ॥ सवालाप कड मुरडउ⁹ । राजागी जोतउ छहूँ¹⁰ सातेदाइ¹¹ ॥ राजमती बिलपी हुई । दसइ मुलकई चौसठ राहू ॥३४॥ १ आ० १२ दीवैछै । २. आ० १२ नै । ३. आ० १२ घण । ४ आ० १२ दीनछै । ५. आ० १२ सरिस । यह छंद आ० ६ में २६ तथा आ० १२ में ३५ है । आ० ६ में २री ओर तीसरी पंक्ति के अनन्तर एक पंक्ति और इस प्रकार है— “आवो पुरोहित रात्र का !” ६ आ० १२ बैसारयो । ७ आ १२ छै । ८. आ १२ पलकियो । ९ आ० ६ मुदहउ । १०. आ० १२ जोता छै । ११. आ० १२ सातेइदाउ । यह छंद आ० ६ में ३७, आ० १२ में ३६ है । आ० १२ में तीसरी पंक्ति नहीं है । अंतिम पंक्ति है— “इसे मुलकै तब बीसलराउ ।”

• २८ - दुई पहिरावणो दरपीयड¹ राव² । दीन्हा तेत्रीय³ भुजइ पवाह⁴ ॥ हीरा नट्ट⁵ माणिक धणा । अणपरि⁶ पहिरायोयड⁷ जानसुयारि ॥६५॥ धुरिय पलाणीया ठामो टानि⁸ । सासू⁹ जुदारण¹⁰ चालोयड¹¹ राद¹² ॥ वृक्षिप छतीसह गहलछह¹³ । माणिक मोती भय्यट नाहेर ॥ सासू¹⁴ आसीसस¹⁵ वन्दिया¹⁶ । थे¹⁷ अविचल राज करउ¹⁸ अजमेर¹⁹ ॥६६॥ १. आ० १२ रपीयौ । २. आ० १२ राउ । ३. आ० १२ तेत्री । ४. आ० १२ फवाय । ५. आ० १२ अरू । ६. आ० ६, आ० १२ इणपरि । ७. आ० १२ पहिरा । यह छन्द आ० ६ में ३८, आ० १२ में ३७ है । ८. आ० १२ ठाइ । ६+१०. आ० ६ जुहारकरण, आ० १२ सासुजुहारण । ११+१२. अ० २, आ० ६ चाल्योल्हर राद, आ० १२ चालीयोराद । १३. अ० २, आ० ६ साथलह, आ० १२ छतीसेगपल छै । १४+१५. अ० २ आ० ६ भाषणमती आसीस, आ० १२ आसीस । १६. अ० २, आ० ६ वइ, आ० १२ तवेदीये । १७. आ० ६, तुम्हे, आ० १२ धेतउ । १८+१६. अ० २, आ० ६ कीज्यो अजमेर, आ० १२ काणै अजमेर । यह छन्द आ० ६ में ३६, आ० ६ में ६८, अ० २ में ७१ तथा आ० १२ में ३८ है ।

• २६ - परणि धरण धरि चालीय चाय¹ । बाजा² वाजीया नीसागरे घाट्ट ॥ दोयइ मानइ³ दुदयडी । बाजइ⁴ धरू थरूवलीभेरि⁵ ॥ धारिकि ऊमी धाइइ । धारकउ दीप⁶ चालउ⁷ अजमेर ॥३७॥ ✗ परिअउरण⁸ धरि⁹ आयउ¹⁰ राय¹¹ । सगली हे जाणमांहि हुउ उछाह ॥ १. आ० १२ चालीयौ गउ । २ आ० ६ वाजा हो । ३. आ० १२ वाजाइछै । ४. आ० १२ बाजै छै । ५. आ० १२ भलीभेरि । ६ आ० ६ द्विज, आ० ६ दीरक । ७. आ० ६ (में यह शब्द बाद मे बढाया गया है) आ० ६ गढ अजमेर, आ० १२ चल्यौ । यह छन्द आ० ६ में ४०, आ० ६ में ६६, अ० २ में ६६, आ० १२ में ३६ है । लेकिन अ० १ मे इस छन्द का पाठ है— हुई पहिरावणी हणीयउ राई । अनल षधी राजकुमार ॥ चीरी चढीयो भोजकी । वाजइ धरगू भूगलभेर ॥ हुवउ पधारउ रावलइ । धार कठ द्विज चाल्यो अजमेर ॥ आ० १२ में ५वीं पंक्ति है :-वारि कि ऊमी धीइदइ ! ८ आ० ६ परणि अरण्डि, अ० २ परणी, आ० ६ परणी नै, आ० १२ परणि अरण्डि । ६. अ० २, आ० ६ (मे नही है) । १०. अ०, आयउ, आ० १२ चालीयौ । ११. अ० २, आ० ६, वीसलराय, राउ ।

• ३० - राजा यहह जन$^१$ मामखड । म्हानद्द$^२$ तूटउ हो$^३$ देयगूरारि ॥ घटरी घटउ$^४$ राजा भीज थी। पडा पड़ेग मेश्रपा करतारि ॥३८॥ दस्त गुजह नितु$^५$ यानहद्दू भेर । देपि गडरि$^६$ ग्झाकउ गद्द अजमेर ॥ थाना हो सागर धीहलो । पापा$^७$ तापणु कर थादि थराइ ॥ मोरठि सामरि कड घणी । घर चीसल पश्चिम केरउ$^८$ राइ$^९$ ॥३९॥ गरन करि घोलॊयड$^{१०}$ संभरि$^{११}$ वाल$^{१२}$ । १. आ० १२, कहै जानी । २. आ० ६ भाइ, अ० २, मोद्दि, आ० १२ म्हाने । ३. अ० २ तूटउ है, आ० १२ तूदो हो । ४. आ० १२ चढ्यो । यह छन्द आ० ६ में ४१, आ० १२ में ४० है । आ० १२ में दूसरी पंक्ति है— "सगली ही जानमैहूड उद्दारी । ५. आ० ६ छुह, आ० १२ इसी गुजै नितु । ६. आ० ६ गोरी, आ० १२ गोरी । ७. आ० १२ पाप । ८. आ० १२ कड । ९. आ० १२ राउ । यह छन्द आ० ६ में ४३ तथा आ० १२ में ४१ है । १०. अ० २ ऊभोलइ, आ० ६ ऊभो, आ० १२ धोली । ११. आ० ६ सीभंरयो } १२. आ० ६ गाय, } ११+१२ - आ० १२ चीमलयउ ।

• ३१ - मउ समउ¹ शथर² न कोइ भूपाल ॥ मोधरि³ साभरि उमद्दै⁴ । म्हारइ⁵ चिहुँदिगि थाणा⁶ जैसलमेर ॥ राजउउ⁷ घटसण्ड⁸ गढ अजमेर ॥५०॥ गरव⁹ न¹⁰ कीजइ¹¹ घणी¹² सभरि वालि¹³ । तुम समाध्रि¹⁴ घणारि भूपाल¹⁵ ॥ एक उड़ीसा कड धणी । पचअ मारा¹⁶ मानि ?¹⁷ कानि¹⁸ ॥ १. आ० ६ मोसमउ, आ० १२ मासम । २ अ० २ ऊर । ३ आ० ६ मोधरे, अ० २ म्हाधरि, आ० ६ माहरिगरि । ४. आ० १२ उमहै । ५. आ० १० म्हारे । ६. आ० १२ थाणउ । ७ आ० ६, राजा जो, आ० १२ राजा कौ । ८. आ० ६, अ० २, थानिक, आ० १२ राजा बैसणा । यह छन्द आ० ६ में ४४, आ० ६ अध्याय २ में १, अ० २ अध्याय २ में २ तथा आ० १२ में ४२ है। आ० १० में एक पङ्कि अतिरिक्त है— "लाप दुरी पायइ पड़े।" ९ अ० २ गरभि । १० + ११ + १२. अ० २ बोलो हो, आ० ६ करिहो, आ० १० न कीजै घणी । १३. आ० ६ राव, आ० १२ सामरिवाल । १४. आ० १२ समयल्रे । १५. आ० ६ भूपाल, आ० १२ भूपाल । १६. आ० ६ हमारउत, आ० १२ हुई मशाका । १७+१८. अ० २ मानिनु मानि, आ० ६ मान निताव, आ० १२ मानि मैं मानि ।

• ३२ - जउ¹ धारह² साभरि उमद्दह³ । रिन्दै⁴ उवा घरि⁵ उग्गह⁶ हीरा गी पाणि ॥४१॥

• धत्तह धमत्रीयउ बीसलराउ । धणका⁷ वचन⁸ रहा मन माहि ॥ मूँह⁹ विसाराहा१० गोरठी११ । हम तुम्ह१२ यार बरस का कयि१३ ॥ यहउ१४ तुम्हारउ१५ जे सुणउ१६ । मूँह सठ जाइ देया हीरा की पाण ॥ १ +२ आ० ६ यार घरि, आ० १० जह धारे । ३ आ० १० उग्र है । ४ +५. ग्र० २ राजा उक्त घरि, आ० ६ उण घरि, आ० १२ उदाधरि । ६ आ० १२ उग्रदै यह छंद आ० ६ में ४५, आ० ६ अध्याय २ में २, ग्र० २ अध्याय २ में ४ है । आ० १२ में ४३ है । ७ आ० १२ कणका । ८ ग्र० २ बोल ! ९ ग्र० २ हूँ । १० ग्र० २ वीसइयो, आ० १० विसणश । ११ ग्र० २ ते वढिठा, आ० १२ तुम्हें गोरडी । १२ आ० ६ अब तम, ग्र० २ म्हानु, आ० १२ हम तुम । १३ ग्र० २, आ० ६ लार, आ० १२ कहि कायी । १४ आ० १२ कह्यो । १५ आ० १२ तुम्हारो । १६ आ० १२ सुण्यो । यह छंद आ० ६ में ४६, आ ६ अध्याय २ में ३, ग्र० २ अध्याय २ में ५, आ० १२ में ४४ है । इस छंद की पाँचवीं और छठी पंक्ति ग्र० २ और आ० २ में इस प्रकार हैं— ५ कउ म्हारह हीरा उमद्दइ । ६ नही तो गोरी लिजूं हूँ पराणा । तथा आ० ६ में तीसरी पंक्ति है—

• ३३ -

म्हैं¹ विराण्या² बोलियउ³ दोस⁴ । पग की⁵ पाणहीस⁶ रिसउ⁷ रोस⁸ ॥ कीटी उपरि बठली किसी । म्हे हरया ये करि जाणीयठ साच ॥ कुमी⁹ मेल्हि¹⁰ उलंग¹¹ चलउ¹² । जल¹³ विहुणीय किम जीवइ मछ्¹⁴ ॥ ५३ ॥

मन माहि कुमपाखोपरौ । इस छंद की पहिली और दूसरी पंक्तियाँ ग्र० २ और आ० ६ में परस्पर स्थानान्तरित हैं । १+२ अ० २ हूँ खरा की, आ० १२ म्हे सिरासी । ३. अ० २ घणी, आ० ६ म्हाराधणी, आ० १० बोलियो । ४. अ० २ रोस ( इसके पहले इसमें 'बोकियउ' है ) । ५. अ० २ पावकी आ० ६ ( में नहीं है ) आ० १० पावनी । ६. आ० ६ पाणही सि, आ० ६ पाशही उपरि, ग्र० २ पाणहीसु आ० १२ पानही सू । ७+८ अ० २ कियउ रोस, आ० ६ एकसो रोस, आ० १० किसी रोस । ९+१० अ० २ कमही मेल्है अ० १२ कुमीय मेल्हि । ११. आ० ६ उलंगह, आ०६ नै, अ० २ (में नहीं है) आ०१२ मतउलग । १२. आ० ६ चलिउ, आ० १२ जाइ । १३. अ० २ में (इससे पहले राजा है ) । आ० १२ जलहि । १४. अ० २ हास । आ० १२ जीवइलामाछ् । यह छंद आ० ६ में ४७, आ० ६ अध्याय २ में ४, ग्र० २ खण्ड २ में ६ तथा आ० १२ में ४५ है । अ० २ में इस छंद की तीसरी और चौथी पंक्ति इस प्रकार है— ३. "मेय इसती बोलियो ।" ४ "आपणह मान इतौ मानस छह सास ।" आ० ६ में इसी प्रकार चौथी पंक्ति है — ४ "आणइ मनि तुम्हे मानियो साच ।" ३

• ३४ - जनम¹ हुयउ² थारउ जेसलमेरि । परणि आणी तउ गढ़ अजमेर ॥ धरम थारह³ क दावड़ी⁴ । कहारे⁵ उड़ीसउ अरू जगनाथ ॥ अन छोडउ⁶ पाणी निजड । तउ कहि⁷ नहूँ⁸ गोरी थारी⁹ जनम की वात ॥ ४४ ॥ जनम की वात गुणउ¹⁰ धरहू नरेस । बनपड¹¹ भोगयउ¹² हरिण कहू येषि ॥ षोडउ समण दिन गिणउ आव । नरजला करती ग्यादमी ॥ १+२-अ० २, आ० ६, जनमी गोरी तू । आ० १२, जनम हुउ । ३ अ० २ चार । ४. अ० २, आ० ६ यारटी । ५ अ० २, कु समरणो, आ० ६, किम समरूँ । ६ अ० २, आ० ६, मेल्हू । ७+८ अ० २, कहित । ९. आ० ६, अ० २, थारा । यह छंद आ० ६ में ४८, आ० ६ अध्याय ७ म ५, अ० २ खंड २ में ७, आ० १२ म ४६ है । आ० १२ में २री पंक्ति है—परखिने आणी तोनै गढ़ अजमेर । ,, ४ थी पंक्ति है—कद्दारे उडीसवि देपु आपणी नयाण । ,, ५ वीं पंक्ति है—उलगाणा हुइ गमरकरूँ । ,, ६ ठा पंक्ति है—कोकि भतीजा नै सौपियु राज । ,, ७ वीं पंक्ति है—छोडु दस सराखपौ । ,, ८ वीं पंक्ति है—कोकु अमण दिन गिणु आन । १०. आ० ६ पूछरछइ । ११ + १२ अ० बनपड रहती ।

• ३५ - एक आरेडीय¹ पनह मभारि ॥ बिहुं² वाणा उरिहा³ हथो । मरण⁴ तुवड⁵ जगनाथ दुवारि⁶ ॥ ४५ ॥ हिरण मरण⁷ समरयउ जयनाथ । आइ पहुतळउ⁸ त्रिभुवन नाथ ॥ सप चक्र गदा धर⁹ । दूँ¹⁰ तउ¹¹ मागि¹² हे¹³ हिरणीव¹⁴ चितइ¹⁵ मझारि ॥ बड तूं¹⁶ तुडउ¹⁷ त्रिभुवन धणी । म्हारउ¹⁸ पूरख¹⁹ देसकउ²⁰ जनम निवार ॥ ४६ ॥ १. आ० ६ आइडी आयो । २ अ० २ ले, आ० ६ दोए । ३. अ० २ उरहु । ४. अ० २ जनम । ५ अ० २ दीस्रो, आ० ६ हूयो, आ० ६ तुउ । ६. आ० ६ कह दूवारि । यह छंद अ० २ खड २ में ८, आ० ६ खड २ में ६, आ० ६ में ४६ है । आ० १२ ( में नहीं है) ! इस छंद की ३री पंक्ति अन्य प्रतियों में नहीं है । ज्ञात होता है कि यह पंक्ति इस छंद म भूल से लिखी गई है । ७. अ० २ मयि । ८. आ० ६ पहूतो । ९. अ० २ गजाधरीप । १०+११+१२+१३ आ० ६ मागिहो । १४. आ० ६ हिरणाली । १५ आ० ६ चितम । १६. अ० २ सो । १७. अ० २ तूडा । १८ अ० २ (में नहीं है) । १९+२० अ० २, आ० ६ पूरवदेस म्हारो । यह छंद अ० २ खड २ में ६, आ० ६ खड २ म ७, आ० ६ म ५० है । आ० १२ म नहीं है ।

• ३६ - पूरब देसनउ¹ घयनठ² लोक। पान धूसारण्ड³ नउ⁴ लहइ⁵ भोग ॥ थण संघट्ट⁶ सुकय भयह । शक्ति चतुराई गढर ग्यालेर ॥ सामणी जेसलमेर री । स्वामी पुरुष भलागढ अजमेरि ॥ ४७ ॥ जनम दीपउ⁷ माहलइ देसि । राजकुंवरि⁸ अरू⁹ रूपि असोसि ॥ रूपि नइ¹⁰ रूपिन¹¹ मेदन । पहिरहइ¹² लोमड़ी¹³ झीणइ¹⁴ गूलकि ॥ १. अ० २ देसके, आ० ६ देसका । २. आ० ६ कचना, आ० ६ फलुहाओ, अ० पूरण्यौ । ३. आ० ६ फूलाकउ । ४+५. अ० २ तूं लहइ । ६. आ० ६ संघथै । यह छंद आ० ६ में ५१, आ० ६ खंड २ में ८, अ० २ खंड २ में ११ है । आ० १२ में नहीं है । अ० २ में इस छंद की छठी पंक्ति है— “भोगी लोक दक्षण को देस ।” तथा आ० ६ में है :—“भोगी लोक दक्षण के देस ।” ७. आ० ६ हूयो, अ० २ हूवड । ८. आ० ६ राजघरिणि । ९. अ० २ अति, आ० ६ नइ । १०+११. आ० ६ निरूपी । १२. आ० ६ पहिरणि, आ० ६, अ० २ आद्या । १३. अ० २, आ० ६ कापड़ । १४. आ० ६ जीणइ जी ।

• ३७ - थाछि गोरी धन¹ पावली² । अधर³ प्रचालि⁴ नहू⁵ दाड़िम⁶ दंत ॥ इसीय विधाता विह्नि घड़ी । कामणी कहइ कि रूप अनंत ॥ ४८ ॥ हउ न पत्नी जी गौरी थारडो⁷ बमण⁸ । जा⁹ नवि¹⁰ देपु¹¹ आपणइ नयण ॥ उलगाणउ हुवउ¹² गम¹³ करउ¹⁴ । कोकि¹⁵ भतीजउ¹⁶ संपोसिउ¹⁷ राव ॥ छोडउ¹⁸ देस सवालपउ¹९ । १. आ० ६ ( में नहीं है ) । २. अ० २ कूबली आ० ६ कूमली । ३. अ० २ अधिरप, आ० ६ अहेर । ४. अ० २ पाला, आ० ६ पचालो । ५+६. अ० २ निर्मल, आ० ६ जिता निरमला । यह छंद अ० २ खड २ में १२, आ० ६ खड २ में ६, आ० ६ में ५२ है । आ० १० ( में नहीं है ) । इस छंद की ७ वीं और आठवीं पंक्ति अ० २ और आ० ६ में नहीं है । इन दोनों प्रतियों में पाँचवीं पंक्ति है— "ललयागी ( ललागी—आ० ६ ) धन कूबली । ७+८. आ० ६ थारा हे गमण, आ० ६ थारह हे गमण । ६+१०. आ० ६ अनही न । ११. आ० ६ देपु । १२. आ० ६ हुइ । १३+१४. आ० ६ निगम करू । १५+१६ आ० ६ काक भतीजा नै, आ० ६ कोका भुतीनानु । १७. आ० ६ सपू, आ० ६ सरिसउ । १८ आ० ६ छोडहा । १६. आ० ६ मंडवरो ।

• ३८ - काँउड¹ हां संभण दिन गिणइ² अज ॥ ४९ ॥ पाँढया³ हां थारा गुण फेरो⁴ दासि⁵ । जोसि⁶ दिन⁷ मउढउ⁸ परगव्य⁹ ॥ मास प्यारि¹⁰ विळंबाय उयो¹¹ । तू मंह सोअन सीगी कपिली गाइ ॥ जाप टरा¹² फउ¹³ मुद्दउ । स्वामी¹⁴ पहहि उयो¹⁵ दिन¹⁶ प्रीयलिड¹⁷ समझाव¹⁸ ॥५०॥ १. आ० ६ आ० ६ तेड़े । २. आ० ६ धरू, आ० ६ गिणवो । यह छंद अ० २ (में नहीं है), आ० ६ खंड २ में ११, आ० ६ में ५३ है। आ० १२ (में नहीं है)। ३. अ० २ पाढ्या वीरा, आ० १२ पंडीया हूं । ४. आ० ६ गुणाकी, आ० १२ गुणकरी । ५. अ० २ दास । ६. आ० ६ जोइसी, अ० २ दिनदस, आ० १२ जोइसी । ७. अ० २ महूरत, आ० ६ चोस । ८. आ० ६ माढा, आ० १२ मउढौ । ९. आ० १२ परखसि । १०. अ० २ एक, आ० १२ मास प्यारे । ११. आ० ६ लगि विलम्ब्यो, आ० १२ बिलम्बाविज्नो । १२+१३ आ० ६ लाएकउ, आ० ६ हाथा तणो । १४+१५+१६. अ० २ दूजइ फेरह, आ० ६ फेरी, आ० ६ स्वामी पहिषियो दिन । १७. अ० २ (में नहीं है) आ० ६ प्रीय लेइ, आ० १२ पियल्नु । १८. आ० ६ समझायि, आ० १२ मनाय । यह छंद अ० २ खंड २ में २४, आ० ६ खंड २ में २३, आ० ६ में ५४, आ० १२ में ४७ है। लेकिन आ० ६ में निम्न पंक्तियां और हैं- १. राउलूयरि पोलि एक चित्त । २. बिप्र हंकारीयो वेगि तुरंत ॥ ३. आया प्रोहित राव का । आ० १२ में ४थी पंक्ति है:- तौनै सोन सीगी अरु कपिलीय गाय ।

• ३६ - ९दीया तोहि१ बोलावड्२ राय३ । पतडड लेहि४ राज माहिं५ आइ६ ॥ सुदन७ देई८ म्हाका९ जोइसी । काढ़ि पतडड१० अरु११ बोलिनह१२ साच१३ ॥ मास ग्यार राजा दिन नहीं । तिथि तेरसि अरु१३ मंगलबार१४ ॥ इग्यारउ चन्द्रमइ देवन्ह१५ । तीजउ१६ चन्द्र१७ थारा घोडला१८ जोग१९ ॥ मीठा बागइ नही । पूषि नखत्र अरु२० कातिग मास ॥ १. आ० ६ तोनइ । २ आ० ६ चोलावड्छे, आ० १२ चोलावैए । ३ आ० १२ राउ । ४. आ०६ पतडउ लेइ करि, आ० १२ पतउड लेई । ५+६ अ० २ वेगो आइ, आ० ६ रावलि चालि, आ० ६ राहु ले आइ, आ० १२ तैवलगुनै आवि । ७. आ० २ सूदन, आ० ६ सोदिन । आ० ६ सुदिन, आ० १२ सुदिन । ८+९ अ० २ आ० ६ कहे रूडा, आ० ६ देइ म्हाय । १०. आ० १२ पतदो । ११ आ० १२ तु । १२. आ० १२ बोलिनै । १३+१४ अ० २ वार सामवार, आ० ६ नै सुभ सोमवार, आ० १२ नै मगलबार । १५ अ० २ आ० ६ देव है, आ० १२ इगारमौ चंद्रमा देव नै । १६ अ० २ आ० ६ तीसरो, आ० १२ तीजो । १७. अ० २ चंद्र छुइ, आ० १२ चंद्रमा । १८+१९. अ० २ पाडिला जोग, आ० १२ घोडिला आगि । २०. आ० ६ धूरि ।

~ ४० ~ तिण^१ दिन^२ राजा^३ थे गम परठ । तउ अगलउ^४ राउ^५ पूरइ थारी आस^६ ॥ ५१ ॥ झूठउ^७ रे बमण^८ कहिउं^९ रे विचार । किम रे दिन नहीं माय विचारि^१० ॥ झाझचि कागउरे जोइसी । म्हे तउ मामा^११ छाडिया गढ़ अजमेर ॥ फाका^१२ घरंउशा^१३ ना रहा । डहग घालिया निडचइ आव^१४ ॥ ५२ ॥

१+२+३. अ० २, आ० ६ जीए दिन सामी । ४. अ० २ ज्युघणी आगइ, आ० ६ आगइ, आ० १२ आगिला । ५. आ० ६ तुमारी । ६. अ० २ पूरइ हो आस, आ० ६ पूरै जिम आस आ० ६ तुझ पूरइ आस, आ० १२ तुम्ह पूरयै आस । यह छन्द अ० २ खण्ड २ में २६, आ० ६ खण्ड २ में २४, आ० ६ में ५५ तथा आ० १२ में ४८ है। इस छन्द की चौथी पंक्ति अ० २ में है— “बाचइ पतढउ बोलइ छुइ सांच ।” तथा आ० ६ में है — “बाच्यो पक्तढ बोलियो साच ।” इसी प्रकार तीसरी पंक्ति अ० २ में है— “मास एक लगि राखा दिन नहीं ।” आ० १२ में यह नयां पंक्ति है— “योगिनी का समझ नहीं ।” आ० १२ में १० वीं पंक्ति पुष्य नक्षत्र अ कातिक मास । ७. आ० ६ झूठारे । ८. आ० १२ बाभण । ९. आ० १२ कह्यो । १०. आ० ६ च्यारि । ११. आ० ६ भाई । १२. आ० १२ थांके । १३. आ० १२ घरण्ये । १४. आ० १२ आसवेर । यह छंद आ० ६ में ५६, आ० १२ में ४६ है । आ० १२ में दूसरी पंक्ति है —किम दिन नाहीय मात विचारि। तथा चौथी पंक्ति है— म्हेतो छाडिया जोइसी गड़ अजमेर ।

• ४१ -

राजा अरु१ गोरड्डी पढ़ीय छह कांगि२ । आणिकि र्चाक दंन्दीं३ पलिहाखि ॥ राजा गब्यै४ बोलीअउ५ । स्रो६ वचन गोरडी७ म्हाकठ बयउन सुढाइ८ ॥ जीभ दोपट दुहजिण हूयड । तिखि वयन बाघिमउ९ उलण जाइ ॥ ५३ ॥ उलग जाय कहइ१० घणी११ कठण१२ । जिहा की गाठड़ी गरथ न कृष्दढइ१३ लूण ॥ करि अकुलीणीय१४ कहि१५ करइ । कह रिख का चंपीया१६ घर न सुढाइ१७ ॥

१. आ० १२ नै । २. आ० १२ छै काण । ३ आ० १२ दीन्हा । ४. आ० १२ गरवीय । ५. आ० १२ बोलीयो । ६ आ० १२ इसा । ७. आ० १२ गोरी नै । ८. आ० १२ किमन सहाइ । ६ आ० १२ बाधीयो । यह छन्द आ० ६ में ५७ है । आ० १२ में ५० है । आ० १२ में पानवीं पंक्ति है—"जीभ दोपो दुहुजण हूँड ।" १०+११. आ० ६ करियघणी, आ० १, घणीकदे । १२. आ० १२ कुडण । १३. आ० १२ कुल्ह्यो । १४ आ० ६, कह, आ० ६, अकुलेणी, आ० १२, घरी अकुलीणी । १५. आ० ६, कहइ । १६. आ० १२, चापीया । १७. आ० १२ परिमह मुढाइ ।

• ४२ - पडू जैसी दुह भीतराइ । पह्रै¹ गुढढ² लेइ³ नइ डलग⁴ जाइ ॥ ५४ ॥ रहि रहि गोरडी माग म हारि । प्रथमइँ⁵ तउ⁶ अनकर घोलीयठ⁷ मारि ॥ गामरि⁸ नेकी तब⁹ नवछणी । उहु अनवर¹⁰ सारह¹¹ मनि रहाड जिराइ ॥ दडरि¹² उडीमइ गम कर । एक गरो¹³ घणं डलग जाइ¹⁴ ॥ ५५ ॥ सामरि¹⁵ घणीय¹⁶ किम¹⁷ डलग जाइ¹⁸ । म्हा की गद्दल्ल¹९ घे²⁰ करहा²¹ पडाइ ॥ १+२+३ आ० ६, साभरयो गड, आ० १२, कई मुढो लेई । ४. आ० ६, बमुयालगे । यह छन्द आ०६ में ५८, आ०६ स्पष्ट २ में १२, आ०१० में ५१ है । ५+६ आ० ६. प्रथम तइ, आ० १२ प्रथमही । ७. आ० ६, घोलिड, आ० १२, अनुकर घोलोयो । ८. आ० ६, नारि साभर । ६. आ० ६, ते, आ० १२ ततइ । १०. आ० १२ अउकर । ११. आ० १२ मोरे । १२. आ० ६ हू रे । १३. आ० १२ रसी । १४ आ० १०, जाइ । यह छंद आ० ६ में ५६ है । आ० १२ में ५२ है । आ० १२ में ५ वीं पंक्ति है—"हूँ रे उडीसे गम करु ।" १५. अ० २ रहि रहि आ० ६ जारे । १६+१७. अ० २ शकनू, आ० ६ घणी तम्हे, आ० १२ घणीय क्यु । १८. आ० ६ जाउ । १६ आ० ६ गेडि, आ० १२ म्हा कायगल्ल । २०+२१. आ० ६ तू कर ही ।

• ४३ -

पोहरि जाइ¹ करि² थापसाइ³ । अखिहर्ष⁴ घरथ⁵ गरथ⁶ भंडार ॥ आणू⁷ हीरा पायरी⁸ । म्हाहह तउ भोज स्यूं आणंलीभार ॥ ५६ ॥ ना हमि⁹ गरज् भोज की पार । ना हमि¹⁰ गरजू घरथ भंडार ॥ ना हमि¹¹ गरज हीरा तणा । गोरी अधिक सराहीयउ पूरयउ राइ ॥ हमि वठनि किउ करि गिराया । उरण कहुँ¹² मिसी देपण जाइ¹³ ॥ ५७ ॥ १+२. आ० ६ जाऊ हूँ । ३ आ० ६ माहरे । ४ आ० ६ आणूजी आ० १२ आखिष्या । ५+६. अ० २ नइ दरब, आ० ६, आ० ६ गरथ । ७. आ० १२ आणिसु । ८. आ० १२ पापरी । यह छन्द अ० २ खड २ में १५, आ० ६ खण्ड २ में १४, आ० ६ में ६०, आ० १२ में ५३ है । इस छन्द की छठी पंक्ति आ० ६ और आ० ६ में है— ६ "म्हा कह तउ भोज स्यु आणलीभार ।" आ० १२ में ३री पंक्ति है :—"जाइस्यु पीछर आणणै ।" आ० १२ में छठी पंक्ति है :—"आणिधु भोज सरेसीयभार ।" ९ आ० १२ ना हम्हे । १०. आ० १२ ना हम्हे । ११. आ० १२ ना हम्हे । १२. आ० १२ रै । १३. आ० १२ जाइ । यह छन्द आ० ६ में ६१, आ० १२ में ५४ है । आ० १२ में चौथी पंक्ति है—"अधिक सराद्यो गोरी पुरण्यो राउ ।" आ० १२ में पांचवीं पंक्ति है—"ह्यामो हो सैन क्यु करि गिराया ।"

• ४४ - दृढ ठठ बोलतां बोलइ¹ थी फुन सुदाइ² । तउ धण पाहल दीवड उचाय ॥ सोपम³ उपरि राखीवड⁴ । दियट्ट भूगण कियइ न देणउ जाइ ॥ उड़इ⁵ तपि हरि ध्याईयउ⁶ । तउ भोय पाज धगह मेलहीय जाइ ॥ ५८ ॥ तह सह उछा गोरी बोलीया बोल । तद्द मथि राखीवड प्रीत⁷ तणउ तोल ॥ तह फहउ⁸ तिम कोई नवि कहइ⁹ । म्हे राज पाठ सवि घलिया¹⁰ मेलिह¹¹ ॥ धधन धारा भलीगहे नीसरा । इन्ती बांधियां मेलिह¹² ण¹³ जाइ¹⁴ ॥ साभरि म्हेल्हिस्या नवखणी । म्हे खड¹⁵ सांच करेस्या पूरब्या¹⁶ राह ॥ ५९ ॥ १. आ० ६ हो तो बोलतां बोल, आ० १२ हूंतो बोलता बोली । २. आ० ६ तीवइ न दुदाइ, आ० १२ थी बचन सुदाइ । ३. आ० ६ सोपग, आ० १२ सोपग । ४. आ० १२ रालीयो । ५ आ० १२ उड़ि । ६. आ० १२ धाईयो । यह छंद आ० ६ में ६२ है, आ० १२ में ५५ है । आ० १२ में दूसरी पंक्ति है—"जन धण पाथर लीयो उचाइ ।" आ० १२ में चौथी पंक्ति है—"दियै दारुन किएही चैणी जाइ ।" आ० १२ म छठी पंक्ति है—"तउ मुझ मेल्हियिय अलग जाइ ।" ७. आ० १२ प्रिया । ८ आ० ६ तह कहा, आ० १२ तह कह्यो । ९. आ० १२ कहै १० + ११ आ० ६ चालिस्या मेलिह, आ० १२ चालिस्या म्हेल्हि १२ + १३ + १४ आ० ६ मेल्हिरया बाइ, आ १२ म्हेल्हिस्प्या जाइ । १५ आ० १२ म्हेती । १६ आ० १२ पूरब्भ्यो । यह छन्द आ० ६ में ६३ है । आ० १२ में ५६ है ।